Święta Hildegarda z Bingen (1098–1179)

Święta Hildegarda z Bingen (1098–1179) była jedną z najbardziej niezwykłych kobiet w dziejach Europy. Benedyktynka, mistyczka, uzdrowicielka i… kompozytorka. Zostawiła po sobie imponujący dorobek łączący duchowość z nauką, obserwację przyrody z teologią, a medycynę z poezją. Choć żyła w czasach, gdy kobiety miały ograniczony dostęp do wiedzy, ona nie tylko studiowała i pisała, ale też leczyła, komponowała, prowadziła kazania i reformowała myślenie o zdrowiu.

Kim naprawdę była św. Hildegarda? Jak rozumiała zdrowie i chorobę? Jakie rośliny i praktyki zalecała? I dlaczego dziś – po ponad 800 latach – jej nauki wracają do łask? Zapraszam Cię do świata zielarskiej mądrości, w którym spotykają się modlitwa, medycyna i magia natury.

Życiorys i tło historyczne

Hildegarda z Bingen urodziła się w 1098 roku w Bermersheim (dzisiejsze Niemcy, nad Renem) jako dziesiąte dziecko szlacheckiej rodziny. Zgodnie z obowiązującą wówczas tradycją ofiarowano ją Kościołowi. Już w wieku 8 lat została powierzona opiece mniszce Jucie von Sponheim. Od tej pory zamieszkała w Disibodenbergu, w przylegającej do klasztoru benedyktyńskiego pustelni. To tam zdobyła wykształcenie i pogłębiała życie duchowe. Zaczęła też doświadczać wizji. Te mistyczne doświadczenia towarzyszyły jej do końca życia.

W 1136 roku po śmierci Juty Hildegarda została przeoryszą wspólnoty. Około roku 1150 po otrzymaniu zezwolenia od papieża, założyła własny klasztor Rupertsberg pod Bingen. Następnie jego filię w Eibingen. Już to samo w sobie wyróżniało Hildegardę. Oto kobieta żyjąca w średniowieczu, mająca ograniczone prawa, uzyskała autorytet zarówno duchowy jak i społeczny. Na tamte czasy można go było porównywać do tego, jakim obdarzani byli biskupi i średniowieczni teologowie.

Poza tym Hildegarda prowadziła intensywną działalność piśmienniczą i kaznodziejską. Pisała listy do cesarzy, papieży, duchownych, a także władców świeckich. Często udzielała im rad moralnych, politycznych czy religijnych. Jako pierwsza kobieta w historii Kościoła katolickiego prowadziła publiczne kazania i podróże misyjne. To kolejny dowód na jej wyjątkowość.

Na tle epoki wyróżniała się niezwykłym połączeniem duchowości, nauki i sztuki. Dzięki wszechstronnemu wykształceniu tworzyła traktaty teologiczne, medyczne i przyrodnicze. Do tego komponowała muzykę liturgiczną, która po dziś dzień jest wykonywana. Opisywała także zjawiska natury niczym prekursorka filozofii przyrody.

Zmarła 17 września 1179 roku. W 2012 roku została kanonizowana i ogłoszona doktorem Kościoła przez papieża Benedykta XVI. Stanowi to wyraz uznania dla jej niepodważalnego wkładu w duchowość, naukę, jak również kulturę Europy.

Dlaczego Hildegarda z Bingen jest tak wyjątkową postacią średniowiecza?

XII wiek to okres intensywnego rozwoju kultury klasztornej i scholastyki. To właśnie klasztory pełniły funkcję ośrodków wiedzy, lecznictwa i działalności charytatywnej. Wiesz już, że Hildegarda otrzymała zezwolenie na otwarcie własnej placówki, co już wyróżniało ją na tle średniowiecznych kobiet. Właśnie, kobiety. Miały bardzo ograniczony dostęp do nauki i pisarstwa. Tutaj również wyjątkiem jest Hildegarda, która miała wszechstronne wykształcenie i ogromną wiedzę w różnych dziedzinach. Działała też w czasach wielkiego napięcia między duchowieństwem a świecką władzą. Nie bała się odważnie komentować problemów związanych z tym konfliktem. To kolejny dowód na to, że Hildegarda była nietuzinkową postacią zapisaną na kartach historii.

Filozofia zdrowia i choroby według Hildegardy z Bingen

Hildegarda z Bingen prezentowała holistyczne, integralne spojrzenie na zdrowie. Łączyło ono fizjologię, duchowość i kosmologię. Jej podejście opierało się na założeniu, że człowiek jest mikrokosmosem wpisanym w porządek stworzenia, a choroba wynika z zaburzenia harmonii pomiędzy ciałem, duszą i światem natury.

Człowiek jako część stworzenia

Hildegarda uważała, że człowiek jest stworzony na obraz boskiego ładu. Powinien zatem żyć w harmonii z naturą i samym sobą. W jej dziełach pojawia się nawet koncepcja czterech żywiołów (tzw. elementów):

• ognia,
• powietrza,
• wody,
• ziemi.

Są one znane z medycyny hipokratejskiej i galenowskiej. Cztery żywioły były według niej powiązane z humorami (sokami) w ludzkim ciele. Choroba powstaje, gdy dochodzi do nadmiaru lub niedoboru któregoś z elementów lub „soków” – np. żółci. Kluczowe mają jednak znaczenie emocje, stan ducha i grzeszne zachowania, które mogą prowadzić do „zatrucia duchowego”, a w konsekwencji do choroby ciała.

Viriditas – „zielona siła życia”

Kolejnym ważnym pojęciem Hildegardy było „viriditas”, czyli zieloność, zielona siła. Nie chodzi tutaj jednak o kolor roślin. To symbol i duchowa energia życia, która obecna jest zarówno w człowieku jak i naturze. Viriditas reprezentuje zdrowie, płodność, wzrost, witalność, a także Bożą moc twórczą. Można zatem rzec, że zdrowy człowiek to taki, który posiada viriditas. Emanuje życiową siłą, rozwija się duchowo, żyje w zgodzie z naturą i jej rytmem. Przeciwieństwem, czyli utratą viriditas, jest fizyczne i duchowe wyczerpanie, grzech, brak równowagi.

Choroba jako wezwanie do przemiany

Jak widzisz, według Hildegardy choroba nie jest tylko biologicznym problemem, ale też sygnałem do refleksji, nawrócenia i przywrócenia ładu w swoim życiu. Uzdrowienie nie powinno ograniczać się jedynie do wyeliminowania objawów. Wymaga ono zmiany stylu życia, diety, nawyków duchowych, a także relacji z otoczeniem. Można by powiedzieć, że ta koncepcja Hildegardy jest prekursorem dzisiejszej psychosomatyki i medycyny integralnej.

Rola ziół, pokarmów i przypraw

Hildegarda podkreślała także, jak duże znaczenie mają naturalne środki lecznicze. Rośliny, przyprawy, minerały. Miały one służyć jako narzędzia wspomagające viriditas i powrót do równowagi. Polecała, m.in.: zioła wzmacniające „ciepło” organizmu (np. galgant, bertram), pokarmy równoważące humory (np. orkisz uznawany za „doskonałe zboże”), oczyszczające głodówki i posty. Te ostatnie miały znaczenie zarówno fizyczne jaki duchowe.

Zielarstwo Hildegardy z Bingen

Przyszedł czas na kluczowy aspekt związany z Hildegardą, czyli zielarstwo. Zielarstwo Hildegardy z Bingen stanowi jeden z filarów jej medycznego i przyrodniczego dziedzictwa. W swoich pismach, a przede wszystkim w traktacie „Physica”, opisała ponad 300 roślin leczniczych, przypraw i produktów pochodzenia naturalnego. Przedstawiła ich działanie fizjologiczne, duchowe i symboliczne. W przeciwieństwie do podejścia czysto teoretycznego, Hildegarda opierała się na doświadczeniu, obserwacji i intuicji duchowej. Jej zielarstwo miało zatem wymiar zarówno emipryczny, jak i metafizyczny. Uważała, że rośliny leczą nie tylko ciało, ale i duszę, w tym równowagę emocjonalną.

Rośliny świętej Hildagardy

W uznaniu Hildegardy z Bingen znalazły się szczególnie:

• Galgant (Alpinia officinarum) – opisywany był jako „korzeń życia”. Miał przywracać ciepło serca i siły życiowe. Zalecany był przy osłabionym krążeniu, bólach zamostkowych, zmęczeniu i różnego rodzaju infekcjach.
• Bertram (Anacyclus pyrethrum) – uznawany był za „rozpalający środek pokarmowy”. Miał wspierać przyswajanie składników odżywczych. Stosowany przy zaburzeniach trawienia, niedoborach i w czasie rekonwalescencji.
• Piołun (Artemisia absinthium) – to z kolei był środek na „zatrucie duszy i ciała”. Stosowano wino piołunowe w celu oczyszczenia przewodu pokarmowego i poprawy nastroju.
• Koper włoski (Foeniculum vulgare) – według św. Hildegardy miał łagodzić „zimno w żołądku”, poprawiać trawienie i koić duszę.
• Orkisz (Triticum spelta) – uznawany był za „doskonałe zboże”, czyli odżywcze, lekkostrawne, a także „wzmacniające ciało i rozjaśniające duszę”. Stanowił podstawowy składnik diety hildegardiańskiej.
• Kasztan jadalny (Castanea sativa) – stosowano go przy problemach z żyłami, słabości kończyn i chorobach serca.

Niektóre rośliny, jak róża, lawenda czy melisa były przez nią uznawane nie tylko za lecznicze, ale też jako środki „podnoszące duszę”, ułatwiające modlitwę, skupienie i oczyszczenie duchowe.

Receptura świętej Hildegardy

Hildegarda tworzyła też proste, ale skuteczne formulacje poprzez łączenie roślin z winem, miodem, octem czy wodą. W jej recepturze znalazły się, m.in.:

• wina z piołunu
• ciasteczka z bertramem i galgantem
• maści i oleje z ziół
• syropy z kopru włoskiego i tymianku.

Co ciekawe, wszystkie przepisy uwzględniały porę roku, temperaturę pacjenta, styl życia i kondycję duchową.

Dzieła Hildegardy z Bingen i ich wpływ

Hildegarda z Bingen zapisała się w historii nie tylko za sprawą ogromnej, jak na tamte czasy, wiedzy medycznej. Pozostawiła po sobie także imponujący dorobek piśmienniczy, który łączył teologię, przyrodoznawstwo, medycynę, muzykę i duchowość. Stanowiło to ewenement w skali średniowiecznej Europy, gdzie kobiety miały ograniczony dostęp do edukacji. Dzieła Hildegardy przetrwały wieki, a dzisiaj są inspiracją dla wielu zwolenników zielarstwa, medycyny holistycznej i duchowości chrześcijańskiej. Poniżej przedstawiam Ci najważniejsze dzieła medyczne i przyrodnicze Hildegardy z Bingen.

„Physica” (Liber subtilitatum diversarum naturarum creaturarum)

Znana jako „Księga subtelności stworzenia” lub „Fizyka”. To encyklopedia przyrody, w której opisała rośliny lecznicze, minerały, metale, zwierzęta oraz ich właściwości. Przedstawiła szczegółowy opis około 300 roślin. Uwzględniła w nim ich działania, zastosowania i wpływ na ciało i duszę człowieka.

Struktura dzieła:

• Księga I: Zioła i przyprawy
• Księga II: Właściwości żywotności
• Księga III: Drzewa
• Księga IV-VIII: Metale, kamienie szlachetne, zwierzęta, ryby, ptaki, owady*.

*tak, nie wszystkie zostały włączone do grupy zwierząt

„Physica” to podstawa współczesnej medycyny hildegardiańskiej. Ma charakter systematyczny i symboliczny ze względu na łączenie wiedzy praktycznej z duchową interpretacją.

„Causae et Curae” (Przyczyny i leczenie chorób)

To z kolei medyczne kompendium, które łączy anatomię, patologię, psychologię i terapię. Zawiera pogłębione przemyślenia dotyczące przyczyn chorób i o tym, jak ciało i dusza oddziałują na siebie. Hildegarda opisała tu funkcjonowanie organizmu w kategorii wpływu żywiołów, humorów i emocji, a także grzechu na zdrowie. Poruszała tutaj takie tematy jak:

• opis fizjologii kobiecej (menstruacja, ciąża, libido),
• choroby przewodu pokarmowego, układu nerwowego, skóry,
• znaczenie snu, diety, postu i ziół w leczeniu,
• relacje między ciałem a duszą (jaki wpływ ma moralność na zdrowie).

To jedno z pierwszych dzieł, które łączyło psychosomatykę z medycyną naturalną.

Inne dzieła:

Liber vitae meritorum („Księga zasług życia”) – alegoryczne opisy cnót i występków. Sugerowała przemiany duchowe i psychiczne.

Liber divinorum operum („Księga dzieł Bożych”) – prowadziła tu rozważania nad wszechświatem jako odbiciem boskiego ładu. W tym dziele znajdują się refleksje nad mikrokosmosem człowieka w makrokosmosie przyrody.

Muzyka św. Hildegardy

Wspomniałam wcześniej, że Hildegarda z Bingen była też kompozytorką. Okazuje się, że stworzyła zbiór około 70 utworów liturgicznych zebranych w Symphonia armonie celestium revelationum. Uważała, że taka muzyka jest formą terapii duszy. Rytm, melodia i treść miały moc równoważenia wewnętrznego świata człowieka.

Wpływ dzieł św. Hildegardy dawniej i dziś

W czasach, w których żyła Hildegarda z Bingen jej pisma były znane w kręgach klasztornych. Niestety, później zostały zapomniane. Powrót do dzieł mistyczki nastąpił w XX wieku. Stało się to głównie za sprawą lekarza Gottfrieda Hertzki, który opracował terapię „według Hildegardy”. Dzisiaj w Niemczech, Austrii czy Szwajcarii działają kliniki i sklepy zielarskie oparte na jej naukach. Od 2012 roku jako doktor Kościoła, Hildegarda została uznana za myślicielkę mającą globalny wpływ.

Medycyna Hildegardy dziś

Wspomniałam wyżej, że medycyna oparta na wiedzy Hildegardy z Bingen ma szczególne uznanie w Niemczech, Austrii i Szwajcarii. Jej ziołolecznictwo, podejście dietetyczne i psychosomatyczne są chętnie podejmowane przez zwolenników naturalnych terapii, medycyny integracyjnej i duchowego stylu życia.

Czym jest medycyna św. Hildegardy?

Medycyna hildegardiańska to nurt terapeutyczny, który opiera się na średniowiecznych dziełach Hildegardy (głównie „Physica” i „Causae et Curae”) ze współczesną interpretacją. Obejmuje ona:

• fitoterapię,
• dietoterapię opartą głównie na orkiszu, kasztanach, ziołach „rozgrzewających” i prostych pokarmach sezonowych,
• profilaktykę emocjonalno-duchową (np. wyciszenie, medytacja, muzyka, modlitwa),
• oczyszczanie organizmu (posty, „wiosenne kuracje”),
• ziołowe specyfiki domowe (np. ciasteczka z bertramem i galgantem, syropy z tymianku i kopru włoskiego, a także ziołowe wina).

Współczesne ośrodki i praktycy

Jeżeli jesteś bardziej zainteresowany współczesną realizacją założeń tej średniowiecznej mniszki, przedstawiam Ci jako ciekawostkę najważniejsze ośrodki, które inspirują się Hildegardą z Bingen. Należą do nich:

• Hildegard-Gesundheitszenter – centra medycyny hildegardiańskiej, m.in. w Allensbach i Konstancji,
• Instytut Medycyny św. Hildegardy (Hildegard Institut Bodensee) – prowadzony przez dr. Wigharda Strehlowa.

Hildegarda z Bingen – kontrowersje

Chociaż współczesne badania nad medycyną Hildegardy doceniają ją w wielu aspektach, podkreślają także pewne zastrzeżenia naukowe. Do pozytywnych elementów należą: wykorzystanie roślin o znanym i udokumentowanym działaniu, dbałość o styl życia, emocje, sen, a także znaczenie diety przeciwzapalnej opartej na pełnowartościowych produktach.

Zastrzeżenia budzą przestarzałe lub trudne do zweryfikowania określenia, np. ocena „gorących” i „zimnych” pokarmów, wpływ niektórych kamieni na zdrowie. System Hildegardy opiera się ponadto na kategoriach teologicznych i symbolicznych, co nie odpowiada naukowym rygorom badań. Większość przepisów Hildegardy nie została poddana badaniom klinicznym z udziałem ludzi. Dodatkowo niektóre „terapie duszy” są nie do zaakceptowania przez współczesnych odbiorców. Przykładem jest chociażby wpływ grzechu na wątrobę.

Hildegarda z Bingen – ciekawostki

Wiesz już, że Hildegarda z Bingen to wyjątkowa postać o wielu zdolnościach. To kobieta, która wyprzedzała swoje czasy. Na sam koniec przedstawiam Ci jeszcze kilka ciekawostek o tej wyjątkowej średniowiecznej mniszce.

Hildegarda z Bingen wierzyła, że muzyka harmonizuje duszę. Dźwięk i rytm miały mieć moc porządkowania „człowieczego mikrokosmosu”. Jej kompozycje, pełne wysokich i śpiewnych fraz są do dziś wykorzystywane w muzykoterapii i medytacji. Co ciekawe, współcześnie wykonania jej utworów są nagradzane (grupa Sequentia), a sama Hildegarda zyskała miano „mistycznej artystki średniowiecza”.

Kolejną ciekawostką jest to, że Hildegarda przez całe życie doświadczała wizji świetlnych i duchowych, które, jak sama twierdziła, pochodziły bezpośrednio od Boga. Opisywała je w niezwykle plastyczny sposób. W Scivias i Liber divinorum operum umieszczone są ilustracje stworzone na podstawie jej opisów. Ukazują one, m.in. kosmos jako ciało kobiety, energię życia płynącą z centrum ziemi, czy relacje między duszą a ciałem. Wizje miały charakter symboliczny, ale Hildegarda często dodawała im botanicznych metafor. Chociaż interpretowała te zjawiska teologicznie, wiele z nich zawierało elementy filozofii, przyrody, medycyny, a nawet kosmetologii. Współcześni badacze sugerują, że być może niektóre wizje mogły mieć charaktery neurologiczny, np. migrena z aurą. Dla samej Hildegardy były one jednak dowodem na Bożą łaskę.

Cytaty Hildegardy również inspirują do dzisiaj. Jej język pisany był poetycki, zmysłowy, a zarazem głęboko uduchowiony. Przykładowe cytaty Hildegardy z Bingen:

Ja jestem płomiennym życiem boskiej mądrości. Rozpalam piękno pól, rozświetlam wody, płonę w słońcu, księżycu i gwiazdach.

Muzyka budzi duszę do jej pierwotnej harmonii. Jest oddechem Ducha Świętego, który porządkuje serce człowieka.

Skoro mowa o plastyczności słowa pisanego, Hildegarda z Bingen stworzyła też własny język i alfabet zwany Lingua Ignota („Język Nieznany”). Miał on prawdopodobnie funkcję duchową lub liturgiczną. Zawierał 23 litery alfabetu i około 1000 neologizmów. Pojawiły się też specjalne określenia roślin, ciał niebieskich, cnót, części ciała. Niektórzy spekulują, czy nie jest to pewna forma sakralnego kodu.

Ostatnią ciekawostką jest to, że Hildegardę z Bingen można uznać za protoekologa i prekursorkę bioetyki. Wyrażała głęboki szacunek dla natury i życia, które należy chronić i pielęgnować. Wzywała do umiaru, harmonii i odpowiedzialności człowieka za przyrodę. Jej poglądy są do dziś interpretowane jako: ekoteologia (widzenie stworzenia jako objawienia boga), bioetyka (akcentowanie szacunku dla działa i jego praw natury), protozielarstwo humanistyczne (oparte na trosce o człowieka, a nie na walce z chorobą).

Hildegarda z Bingen znalazła też swoje miejsce w popkulturze jako bohaterka filmu fabularnego „Wizja z życia Hildegardy z Bingen” (2009) reż. Margarethe von Trotta. Jest też inspiracją dla wielu jako ikona kobiecej mocy, wiedzy i duchowości.

 

Bibliografia:

1. Flanagan, S. (1998). Hildegard of Bingen: A Visionary Life. Routledge.
2. Newman, B. (1998). Sister of Wisdom: St. Hildegard’s Theology of the Feminine. University of California Press.
3. Hildegard of Bingen. Physica i Causae et Curae (wydania krytyczne i tłumaczenia: Priscilla Throop 2005).
4. Hertzka, G. (2012). Cudowna medycyna Świętej Hildegardy z Bingen: Doktora Kościoła (E. Panek, tłum.). Kraków: Esprit
5. Schipperges, H. (2001). Hildegard of Bingen: Healing and the Nature of the Cosmos.
6. Beer, A. M., & Wiebelitz, K. R. (2010). Hildegard medicine in the light of modern science. Complementary Medicine Research, 17(1), 11–17. DOI:10.1159/000288267
7. King-Lenzmeier, A. (2001). Hildegard of Bingen: An Integrated Vision. Liturgical Press.
8. Führkötter, M. (ed.). (1956). Hildegard von Bingen: Heiligenleben, Briefwechsel und Visionen. Herder.
9. Speyer, W. (1999). Women in Church History: 21 Women for the 21st Century. Liturgical Press.
10. Dronke, P. (1994). Women Writers of the Middle Ages: A Critical Study of Texts from Perpetua to Marguerite Porete. Cambridge University Press.
11. Strehlow, W. (2016). The Big Hildegard of Bingen Book: Healing and Nutrition According to Her Teachings. Healing Arts Press
12. Bishop, M. (2009). A Time to Heal: Medieval Herbal Remedies of Hildegard of Bingen. Floris Books.
13. Kutsch, M. (2015). Hildegard von Bingen: Prophetin mit Macht und Vision. Verlag Herder
14. Schwermann, C., Hildegard-Medizin heute. Naturheilkunde Journal 2015; 68(3), 140–147
15. Foster, S., & Johnson, R. (2006). Desk Reference to Nature’s Medicine. National Geographic Books.
16. 16.  Sequentia – Vision: The Music of Hildegard von Bingen (nagranie, Deutsche Harmonia Mundi, 1994)