Merry Herbalist

Autor: Merry

  • Pokrzywa zwyczajna – właściwości, działanie, zastosowanie i przeciwwskazania

    Pokrzywa zwyczajna – co to za roślina i dlaczego warto ją znać?

    Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) to roślina, której raczej nie trzeba przedstawiać. Znamy ją przecież wszyscy, ale na ogół z nie najlepszej strony. Chyba każdy z nas pamięta tego „roślinnego wroga” z dzieciństwa, którzy dostarczał nieprzyjemnych wrażeń podczas zabawy, gdy niechcący weszło się w przydrożne zarośla. Tak oto zakodowało nam się, że to coś, czego lepiej unikać. A jednak to właśnie ta niepozorna roślina od wieków towarzyszy człowiekowi i zajmuje szczególne miejsce zarówno w tradycji zielarskiej, jak i we współczesnych badaniach nad surowcami. Zaskoczeni?

    Z botanicznego punktu widzenia pokrzywa jest wieloletnią rośliną szeroko rozpowszechnioną w klimacie umiarkowanym. Jest przy tym dobrze przystosowana do życia w środowisku przekształconym przez człowieka. Co ciekawe, jej obecność może być wskaźnikiem gleby, ale o tym później.

    Pokrzywa bywa traktowana jako pospolity chwast. W końcu spotkać można ją dosłownie wszędzie. W rzeczywistości to roślina o bardzo długiej historii zastosowań i szerokim znaczeniu użytkowym. Wykorzystuje się ją jako surowiec zielarski, dodatek do sałatek, a nawet jako materiał włókienniczy. Obecnie jest obiektem badań naukowych, dzięki czemu istnieje szansa na jej wykorzystanie w nowoczesnej, potwierdzonej klinicznie fitoterapii.

    Widzicie już ten kontrast między codziennością, a rzeczywistym znaczeniem pokrzywy? Jeżeli jeszcze nie wierzycie, że warto ją poznać bliżej, czytajcie dalej.

    Pokrzywa pod lupą – jakie związki czynne zawiera liść pokrzywy?

    Ok, zanim pokażę Wam, jak działa pokrzywa zwyczajna, a konkretnie jej liść, poznajcie prawdziwe „laboratorium chemiczne” natury, która umiejscowiła je właśnie w… pokrzywie. Co to oznacza? Oznacza, że roślina ta to źródło wielu związków czynnych, które determinują jej działanie. W liściu pokrzywy znajdziemy przede wszystkim związki fenolowe, wśród których dominują kwasy fenolowe i flawonoidy. Więcej o samych flawonoidach przeczytacie tutaj.

    Do najważniejszych kwasów fenolowych pokrzywy należą: kwas chlorogenowy i kwas 2-O-kawoilojabłkowy. Oprócz tego towarzyszą im kwas cykoriowy i neochlorogenowy. Wiem, te nazwy niewiele mówią i brzmią dość… „egzotycznie”. Niemniej, warto je kojarzyć, aby lepiej zrozumieć mechanizm działania liścia pokrzywy, o którym za moment. Póki co zdradzę Wam ciekawostkę. Otóż skład ilościowy tych związków czynnych nie jest stały. Może zmieniać się w zależności od populacji rośliny i warunków środowiskowych.

    Kwasy fenolowe za nami, czas na flawonoidy. W liściu pokrzywy istotną grupę stanowią takie związki jak: rutozyd, hiperozyd, kwercetyna, kemferol, luteolina. Uwaga, mogą one występować w formach prostych, ale także jako glikozydy.

    To jeszcze nie koniec chemicznego plebiscytu liścia pokrzywy. Odkryto w nim również chlorofile i karotenoidy, które determinują barwę. Oprócz tego nie brakuje: witaminy C, witamin z grupy B i składników mineralnych (np. potasu). Zapamiętajcie teraz jedno, ich zawartość zmienia się m.in. wraz z fazą wzrostu rośliny i terminem zbioru.

    Całkiem sporo tego jak na „zwykły chwast”, prawda? Napiszę Wam więcej. To może być dopiero wierzchołek góry lodowej, ponieważ współcześni badacze identyfikują coraz bardziej złożone i mniej oczywiste związki, co tylko potwierdza, że to surowiec o niezwykle bogatym potencjale fitochemicznym.

    Jak działa pokrzywa? Mechanizmy, które stoją za jej właściwościami

    Wiecie już, że liść pokrzywy to cała gama składników czynnych i to właśnie one odpowiadają za działanie. To nie jest kwestia jednego związku, tylko współdziałania ich wszystkich. W przypadku tej rośliny największe znaczenie przypisuje się wspomnianym wcześniej kwasom fenolowym i flawonoidom. To tak dla przypomnienia, a teraz zajmijmy się tym, co Was najbardziej interesuje, czyli działaniem.

    Działanie moczopędne

    Jednym z najważniejszych i najlepiej udokumentowanych mechanizmów działania liścia pokrzywy jest działanie moczopędne. Szczególną rolę mogą odgrywać tutaj flawonoidy, kwasy fenolowe i… wysoka zawartość potasu. Mechanizm tego działania nie sprowadza się do jednego punktu uchwytu, ale kilku uzupełniających się procesów zachodzących w nerkach.

    Po pierwsze, zawarte w liściach pokrzywy flawonoidy mogą wpływać na funkcję naczyń krwionośnych poprzez zwiększenie dostępności tlenku azotu (NO). Oznacza to ich rozszerzenie i poprawę przepływu krwi przez nerki, a co za tym idzie, sprzyjanie nasilaniu filtracji kłębuszkowej, czyli pierwszego etapu powstawania moczu.

    Równolegle działają kwasy fenolowe, które mogą ograniczać wchłanianie zwrotne sodu w kanalikach nerkowych. To bardzo ważny moment, ponieważ zatrzymanie sodu w świetle kanalika oznacza, że nie wraca on do krwiobiegu, tylko pozostaje w tworzącym się moczu. Na drodze osmozy podąża za nim woda, co prowadzi do zwiększenia objętości wydalanego płynu. Nie bez znaczenia pozostaje także wysoka zawartość potasu, który wspiera wydalanie sodu wpływając na równowagę elektrolitową.

    W praktyce oznacza to możliwość wspierania organizmu w eliminacji metabolitów, np. mocznika czy kwasu moczowego. Warto tutaj podkreślić jedno, żebyście dobrze mnie zrozumieli. Rzeczywiście, pokrzywa pomaga oczyścić organizm z metabolitów i szkodliwych substancji, ale nie na zasadzie neutralizacji, tylko zwiększenia ich wydalania wraz z moczem.

    Ok, skoro mamy to wyjaśnione, przechodzimy do kolejnego mechanizmu działania.

    Działanie przeciwzapalne

    Równie dobrze poznanym mechanizmem działania pokrzywy jest mechanizm przeciwzapalny. Okazuje się, że ekstrakty z pokrzywy mogą hamować aktywację czynnika NF-ΚB, czyli jednego z głównych „włączników” reakcji zapalnej w organizmie. Co to oznacza w praktyce? Nic innego, jak ograniczenie produkcji mediatorów zapalnych, czyli cytokin i prostaglandyn. Ten mechanizm przypisuje się kwasom fenolowym i flawonoidom. To one mogą modulować przebieg odpowiedzi zapalnej, a jednocześnie ochraniać komórki i tu płynnie przechodzimy do kolejnego mechanizmu.

    Działanie antyoksydacyjne

    Wspomniane wcześniej kwasy fenolowe, flawonoidy, ale również witamina C pomagają neutralizować reaktywne formy tlenu, zwane wolnymi rodnikami. Dzięki temu ogranicza się stres oksydacyjny, który jest głównym prowodyrem uszkodzeń komórkowych. To właśnie te uszkodzenia napędzają przewlekłe stany zapalne i zaburzenia metaboliczne.

    Skoro mowa o zaburzeniach metabolicznych, pokrzywa ma także wpływ na gospodarkę węglowodanową.

    Wpływ na gospodarkę węglowodanową

    I tutaj musimy się nieco zatrzymać, bo owszem, liść pokrzywy będzie wpływał na, potocznie mówiąc, cukier, ale mechanizm ten nie jest jednoznaczny. Część badań wskazuje na zdolność ekstraktów do zwiększania wydzielania insuliny, a inne na efekt zwiększający wychwyt glukozy przez komórki, które nie są zależne od trzustki. Uwaga, ciekawostka, taki efekt nazywamy insulinomimetycznym. Jest to najprawdopodobniej wynik współdziałania wielu związków zawartych w liściu pokrzywy.

    Działanie antyagregacyjne

    Kolejne działanie liścia pokrzywy obejmuje układ krzepnięcia. Wyniki badań pokazują, że związki czynne tego surowca mogą hamować agregację płytek krwi. Czy wiecie, co to oznacza? Sugeruje to, że pokrzywę będzie można wykorzystywać w obrębie układu sercowo-naczyniowego dzięki jej potencjalnemu działaniu ochronnemu w kontekście np., miażdżycy czy zakrzepicy. Pamiętajmy jednak, że do potwierdzenia tego mechanizmu trzeba jeszcze wielu badań.

    Pokrzywa w fitoterapii – na co pomaga i kiedy ją stosować?

    Mamy już całkiem pokaźną bazę wiedzy. Mam nadzieję, że już powoli zaczynacie doceniać wartości pokrzywy zwyczajnej. Teraz skupmy się na tym, na co konkretnie może pomóc, bo to, jak działa, już wiemy.

    Pieczenie i dyskomfort podczas oddawania moczu

    Współczesna fitoterapia traktuje liść pokrzywy przede wszystkim jako surowiec wspierający pracę układu moczowego. Zgodnie z monografią EMA (European Medicines Agency) stosuje się go tradycyjnie w celu zwiększenia ilości wydalanego moczu, co sprzyja „przepłukiwaniu” dróg moczowych i ich oczyszczaniu. Wykorzystuje się to przy łagodnych dolegliwościach, takich jak uczucie pieczenia czy dyskomfort podczas oddawania moczu. Nie jest to działanie przeciwbakteryjne, ale wspomagające usuwanie drobnoustrojów i produktów przemiany materii wraz z moczem.

    Łagodzenie niewielkich bóli stawowych

    Kolejnym kierunkiem zastosowania preparatów liścia pokrzywy są stawy, a konkretnie łagodzenie niewielkich dolegliwości bólowych ze strony stawów. Tutaj mogą sprawdzić się przede wszystkim właściwości przeciwzapalne, o których wspomniałam wcześniej. Pamiętajmy jednak, że jest to działanie wspomagające i nie zastąpi leczenia farmakologicznego.

    Wspomaganie kondycji skóry głowy i włosów

    Liść pokrzywy znalazł także zastosowanie zewnętrzne. Mianowicie w obrębie skóry głowy i włosów. Wykorzystuje się tutaj związki, które determinują jego działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Dlaczego? Skóra głowy, podobnie jak inne obszary organizmu, może ulegać przewlekłym, nisko nasilonym stanom zapalnym i stresowi oksydacyjnemu. To z kolei sprzyja osłabieniu mieszków włosowych i pogorszenia ich jakości. Zawarte w liściu pokrzywy związki czynne mogą ograniczać te procesy, wspierając przy tym naturalne mechanizmy ochronne skóry.

    Ponadto mają one też wpływ na pracę gruczołów łojowych i właśnie dlatego preparaty z liścia pokrzywy są tradycyjnie stosowane w pielęgnacji skóry głowy skłonnej do przetłuszczania się i łojotoku.

    Inne zastosowania pokrzywy

    Jednocześnie wyniki badań wskazują, że zakres potencjalnych zastosowań pokrzywy może być zdecydowanie szerszy. Jak wiemy, chodzi tutaj o wpływ na gospodarkę węglowodanową, układ sercowo-naczyniowy, a także reakcje zapalne, w tym potencjał w leczeniu alergii. Podkreślę tutaj, że w tych obszarach badania kliniczne są ograniczone lub niejednoznaczne, dlatego nie stanowią podstawy do zaleceń terapeutycznych.

    Podsumowując, do tej pory wiemy, co zawiera liść pokrzywy zwyczajnej, jakie to determinuje działanie i w jakich dolegliwościach można go wykorzystać. Teraz przyszedł czas na sposoby stosowania. Jak przyrządzić, jak dawkować, kiedy stosować.

    Jak stosować liść pokrzywy? Napar, ekstrakty i dawkowanie

    Liść pokrzywy najczęściej stosuje się w formie naparu lub gotowych preparatów roślinnych, np. ekstraktów płynnych i suchych.

    Napar przygotowuje się przez zalanie 2-4g suszonego liścia pokrzywy szklanką wrzącej wody. Całość trzeba przykryć i parzyć przez około 10 minut, a następnie przecedzić. Tak przygotowany napar można stosować nawet kilka razy dziennie, ponieważ dawka dobowa wynosi 8-12 g surowca.

    Bardziej skoncentrowaną postacią są ekstrakty z liścia pokrzywy. Trzeba tutaj pamiętać, że dawkowanie może się różnić w zależności od rodzaju ekstraktu. Najczęściej jednak mieści się ono w zakresie:

    • ok.30-40 kropli, 3-4 razy dziennie (ekstrakt płynny DER 1:5)
    • 450-750 mg, 2-3 razy dziennie (ekstrakt suchy DER ok. 4,7-10:1).

    Oczywiście, w aptekach dostaniemy także gotowe preparaty. Wówczas warto kierować się zaleceniami producenta. Jak widać wszystko zależy tak naprawdę od postaci, jaką wybierzemy.

    Płukanka z pokrzywy

    Nie zapominamy o zewnętrznym, tradycyjnym wykorzystaniu pokrzywy. W celu wykonania płukanki należy przygotować 2-3 łyżki suszonego liścia pokrzywy i 500 ml wody. Po pierwsze, należy zagotować wodę. Następnie zalać wrzątkiem przygotowane liście. Przykryć i pozostawić na ok. 10-15 minut. Po tym czasie przecedzić i pozostawić do ostygnięcia.

    Tak gotową płukankę stosujemy jako ostatnie płukanie włosów po ich umyciu. Nie spłukujemy jej czystą wodą, tylko delikatnie wmasowujemy w skórę głowy.

    Jak długo stosować pokrzywę?

    W tym momencie od razu zaznaczę, że liść pokrzywy stosuje się krótkoterminowo. Oznacza to, że w przypadku:

    • wpierania układu moczowego zwykle do 2-4 tygodni
    • łagodnych dolegliwości stawowych do ok. 4 tygodni.

    Z kolei „kurację” płukanką można stosować 2-3 razy w tygodniu przez 2-4 tygodnie. Później warto zrobić przerwę i ocenić kondycję włosów oraz skóry głowy.

    Jeżeli objawy nie ustąpią lub się nasilą, koniecznie trzeba skonsultować się z lekarzem. Pamiętajmy jednak, że istnieją też sytuacje, kiedy pokrzywy nie można w ogóle stosować. O tym poniżej.

    Przeciwwskazania – kiedy pokrzywa nie jest dobrym wyborem?

    Przyjmuje się, że pokrzywa zwyczajna to roślina bezpieczna i dobrze tolerowana, ale… No właśnie, zawsze jest jakieś ale. To, że uchodzi za bezpieczną, nie oznacza, że można ją stosować zawsze i bez żadnych ograniczeń. Nawet w jej przypadku istnieją konkretne przeciwwskazania i sytuacje, gdy trzeba zachować szczególną ostrożność.

    Podstawowym przeciwwskazaniem do stosowania liścia pokrzywy jest, oczywiście, nadwrażliwość na niego, preparaty z niego otrzymywane lub ich substancje pomocnicze. Konsekwencją stosowania pokrzywy w takim przypadku mogą być różnego rodzaju reakcje skórne.

    Drugą bardzo ważną kwestią, jeżeli chodzi o przeciwwskazania, są obrzęki związane z chorobami serca lub nerek. W tym momencie możecie mieć chwilę zwątpienia, bo przecież pokrzywa pomaga usuwać wodę. W końcu działa moczopędnie. Zgadza się, ALE obrzęki w przebiegu powyższych chorób nie wynikają z przejściowego zatrzymania wody, tylko najprawdopodobniej z zaburzeń pracy narządów regulujących gospodarkę wodno-elektrolitową. Wymagają one ścisłej kontroli lekarskiej, a nie samodzielnego ziołolecznictwa.

    Istnieją także inne sytuacje, w których pokrzywa nie powinna zastępować konsultacji lekarskiej. Jeżeli objawom ze strony dróg moczowych towarzyszy: gorączka, ból, krwiomocz czy trudności w oddawaniu moczu, niezbędna jest odpowiednia diagnostyka. Podobnie ma się sprawa w przypadku dolegliwości stawowych. Gdy pojawia się przy nich nagły obrzęk, zaczerwienienie lub podwyższona temperatura, trzeba skonsultować się ze specjalistą.

    Stosowanie pokrzywy u dzieci, kobiet w ciąży i osób starszych – bezpieczne czy nie?

    W kontekście pokrzywy warto także pamiętać o grupach pacjentów, dla których bezpieczeństwo stosowania pokrzywy nie zostało wystarczająco potwierdzone. W związku z tym nie zaleca się preparatów z liścia pokrzywy u dzieci poniżej 12. roku życia, kobiet w ciąży i karmiących. A jak ma się sytuacja seniorów? Tutaj jest to bardziej złożone.

    Osoby starsze, powyżej 65. roku życia, to często pacjenci cierpiący na choroby serca i nerek. Spora część przyjmuje diuretyki, leki przeciwcukrzycowe i inne, które w połączeniu z liściem pokrzywy mogą nasilić efekt moczopędny, wpływać na ciśnienie czy glikemię. Dodatkowo u seniorów często występuje odwodnienie, a poprzez stosowanie pokrzywy można ten stan zdecydowanie pogorszyć. Wniosek jest zatem następujący. Liść pokrzywy nie jest jako tako przeciwwskazany w przypadku osób starszych. Roli nie odgrywa tutaj wiek, ale STAN ZDROWIA. I właśnie o tym trzeba pamiętać.

    Skoro wspomniałam już nieco o interakcjach pokrzywy, warto wiedzieć, z którymi konkretnie substancjami nie powinno się jej łączyć.

    Interakcje pokrzywy – na co uważać, kiedy stosujesz inne leki i suplementy diety?

    Zgodnie z dokumentami Europejskiej Agencji Leków (EMA), brakuje wystarczających badań klinicznych oceniających interakcje liścia pokrzywy z lekami. Nie oznacza to jednak, że na pewno one nie istnieją. Na ten moment nie zostały po prostu dobrze przebadane. Niemniej, wiemy już, że pokrzywa może wykazywać działanie moczopędne, wpływać na ciśnienie krwi i gospodarkę węglowodanową. To właśnie te właściwości stanowią punkt wyjścia do potencjalnych interakcji lekowych, o których wspominają niektóre źródła.

    W praktyce należy zatem zwrócić szczególną uwagę na kilka grup leków:

    • leki moczopędne, np. furosemid, hydrochlorotiazyd, spironolakton – pokrzywa może nasilać ich działanie, co zwiększa ryzyko nadmiernej utraty płynów i zaburzeń elektrolitowych.
    • Leki obniżające ciśnienie (inne niż moczopędne), np. enalapryl, losartan, amlodypina – w połączeniu z pokrzywą może dojść do nasilenia efektu obniżającego ciśnienie.
    • Leki przeciwcukrzycowe, np. metformina, gliklazyd – potencjalne nasilenie działania obniżającego poziom glukozy we krwi, a co za tym idzie, ryzyko hipoglikemii.

    Podobnie ma się sytuacja z suplementami diety i ziołami o zbliżonym działaniu.

    A co z alkoholem? W dostępnej literaturze naukowej brakuje danych dotyczących bezpośrednich interakcji pokrzywy z alkoholem. Biorąc jednak pod uwagę działanie pokrzywy (moczopędne, wpływ na gospodarkę wodno-elektrolitową), warto zachować ostrożność. Do tej pory nie opisano także żadnych działań ubocznych związanych z połączeniem pokrzywy z alkoholem, ale kto wie. Nauka ciągle się rozwija. Póki co, możecie dowiedzieć się, jakie działania niepożądane udowodniono do tej pory.

    Działania niepożądane pokrzywy – gdy coś poszło nie tak

    Wiecie już, że pokrzywa jest ogólnie dobrze tolerowana, jednak badania wykazały kilka działań niepożądanych związanych z jej stosowaniem. Należą do nich:

    • łagodne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, np. nudności, wymioty, biegunka. Jako ciekawostkę dodam tutaj, że u niektórych osób po spożyciu puree z liści pokrzywy pojawiają się wzdęcia.
    • skórne reakcje alergiczne np. świąd, wysypka i uwaga… pokrzywka.

    Nietrudno zgadnąć, że pierwsze są związane z użyciem wewnętrznym, natomiast drugie najczęściej z bezpośrednim kontaktem z rośliną. To bardzo ważne, ponieważ reakcja po dotknięciu świeżej pokrzywy, to nie to samo, co działanie niepożądane po stosowaniu naparu czy ekstraktu.

    Wykazano, że takie sytuacje raczej nie zdarzają się często, a jeżeli już, to mają łagodny charakter. Do tej pory nie odnotowano ciężkich działań niepożądanych, co jest bardzo pozytywną informacją w kontekście wykorzystania liścia pokrzywy jako surowca fitoterapeutycznego.

    Gdzie rośnie pokrzywa i co to mówi o środowisku?

    W kwestii właściwości i zastosowania pokrzywy mamy, można powiedzieć, komplet. Teraz przydałoby się dowiedzieć, gdzie taką roślinę spotkać. Pierwsza myśl, jaka przychodzi do głowy, to… wszędzie. I tutaj Was zaskoczę, bo pokrzywa zwyczajna nie jest rośliną przypadkową. To gatunek, który „wybiera” swoje środowisko, a obecność tej rośliny może powiedzieć więcej o jej otoczeniu, niż mogłoby się wydawać.

    Z analizy badań ekologicznych i przeglądów fitochemicznych wynika, że pokrzywa zwyczajna preferuje przede wszystkim żyzne, wilgotne gleby, które są bogate w azot. Takie środowisko często jest związane z działalnością człowieka np. w wyniku nawożenia czy obecności materii organicznej. Nic więc dziwnego, że pokrzywę spotyka się często na obrzeżach lasów, przydrożach, w ogrodach, przy nieużytkach czy okolicy zabudowań. Właśnie dlatego uznaje się ją jako gatunek ruderalny, czyli taki, który dobrze radzi sobie na terenach przekształconych i zaburzonych. Mało tego pokrzywa bywa uznawana za bioindykator, bo to dzięki jej obecności można podejrzewać, że gleba jest bogata w składniki mineralne, w tym w azot i dobrze uwilgotniona.

    Bardzo ciekawe jest też to, że warunki środowiskowe, w których rośnie pokrzywa, mają bezpośredni wpływ na jej skład chemiczny. Badania wskazują, że zawartość związków czynnych może zmieniać się w zależności od składników odżywczych i warunków wzrostu. W praktyce oznacza to, że pokrzywa „bierze” to, co daje jej otoczenie. W związku z tym, jeżeli przychodzi do zbioru liści, zdecydowanie lepiej będzie wybrać rośliny rosnące na naturalnych środowiskach niż przy ruchliwej drodze.

    Wiemy już, gdzie można spotkać pokrzywę, ale czy wiemy, jak ona wygląda?

    Jak wygląda pokrzywa zwyczajna?

    Pokrzywa zwyczajna, to roślina, którą większość osób prędzej rozpozna po dotyku niż po wyglądzie. Niemniej, jest on dość charakterystyczny, dlatego warto zwrócić uwagę na kilka szczególnych cech.

    To przede wszystkim wieloletnia roślina zielna, której wysokość może dochodzić od kilkudziesięciu centymetrów do nawet pół metra. Co ciekawe, w sprzyjających warunkach jej wzrost może być jeszcze większy. Mimo dość sporej wielkości rośnie w skupiskach, a to dzięki podziemnym kłączom.

    Jeżeli chodzi o łodygę jest ona wyprostowana, dość sztywna i zielona. Kiedy bliżej się przyjrzymy, widać na niej charakterystyczne drobne włoski. Wśród nich są słynne już włoski parzące. To właśnie one odpowiadają za typowe pieczenie i świąd po dotknięciu rośliny.

    Główną wskazówką rozpoznawczą w przypadku pokrzywy zwyczajnej są jednak liście. Ułożone naprzeciwlegle (wyrastają parami po dwóch stronach łodygi), o kształcie jajowatym lub lancetowatym, wyraźnie zakończone ostrym wierzchołkiem. Charakterystyczne są mocno i ostro ząbkowane brzegi. Liście u nasady mogą być lekko sercowate lub zaokrąglone o szorstkiej powierzchni. Ta szorstka powierzchnia to nie przypadek. Tutaj również znajdują się włoski, w tym te parzące.

    Pomimo, że to liście są najbardziej charakterystyczną cechą pokrzywy, warto też wspomnieć o jej kwiatach. Są zupełnie niepozorne. Drobne, zielonkawe lub białawe, które tak na dobrą sprawę nawet nie przypominają „typowych kwiatów”. Nie przyciągają wzroku. Wiele osób nawet ich nie zauważa. Kwiaty pokrzywy wyrastają w skupieniach z kątów liście i z górnych części pędów.

    Chociaż nie są zbyt okazałe stanową bardzo dobry punkt różnicowy pomiędzy pokrzywą a jasnotą.

    Pokrzywa zwyczajna vs. Jasnota biała

    Na pierwszy rzut oka pokrzywa zwyczajna i jasnota biała to rośliny bardzo podobne do siebie. Obie mają ząbkowane liście, rosną w podobnych miejscach itp. Nic dziwnego, że wiele osób nie widzi między nimi zasadniczej różnicy. Ba! Duża część społeczeństwa nawet nie wie, że istnieje taki gatunek jak jasnota biała i od razu przypisuje ją pod pokrzywę. Może Was zaskoczę, ale wystarczy dosłownie chwila obserwacji, aby nie mieć już wątpliwości, na którą roślinę patrzymy.

    Po pierwsze, pokrzywa parzy. To oczywiste, a jednocześnie jest to najwyraźniejsza różnica. Przypominam o obecności włosków parzących na liściach i łodygach, których na próżno szukać w jasnocie białej.

    Po drugie, kwiaty. Jak już wiecie, pokrzywa nie za bardzo może się pochwalić pięknem swoich kwiatów. W przeciwieństwie do jasnoty białej. Tworzy ona duże, białe kwiaty o charakterystycznym wargowym kształcie. Jest to najwyraźniejsza wizualna różnica pomiędzy pokrzywą a jasnotą.

    Jak to mówią, „diabeł tkwi w szczegółach” i tutaj to powiedzenie bardzo dobrze się sprawdza. Na pierwszy rzut oka „bliźniacze rośliny”. Po chwili obserwacji widać wyraźnie różnice.

    Fakty i mity o pokrzywie

    Moim skromnym zdaniem wiecie teraz już naprawdę dużo na temat pokrzywy. Na koniec, jako ciekawostkę, opowiem Wam o wierzeniach, tradycjach i ludowym wykorzystaniu tej rośliny. Zweryfikujemy, co jest faktem, a co mitem.

    Pokrzywa chroni przed złymi duchami.

    Dawniej traktowano pokrzywę jak naturalny amulet. Noszono ją przy sobie, wieszano nad drzwiami czy używano do różnego rodzaju rytuałów mających na celu odpędzenie złych mocy. Wierzono, że „parząca” natura pokrzywy zadziała odstraszająco także na niewidzialne byty.

    Fakt: to element folkloru i symboliki roślinnej. Nie ma potwierdzenia w źródłach naukowych.

    Pokrzywa chroni przed burzą i piorunami

    W niektórych tradycjach pokrzywa była łączona z siłami natury. Wierzono, że trzymanie jej w domu lub użycie w odpowiednim rytualne może ochronić domowników przed uderzeniem pioruna. Inna wersja podaje, że pokrzywę należało wrzucić do ognia w czasie burzy. Wówczas miała zadziałać ochronnie. W niektórych regionach łączono ją nawet z nordyckim bogiem – Thorem.

    Fakt: to wierzenie ludowe bez potwierdzenia naukowego.

    Pokrzywa wskazuje miejsce związane z „innym światem”

    Rosnąca w kręgu pokrzywa była interpretowana jako znak szczególny. Miała wskazywać wejście do świata elfów lub oznaczać miejsce pochówku „małych ludzi”.

    Fakt: to symbolika folklorystyczna bez potwierdzenia naukowego.

    Pokrzywa może „wyciągnąć” chorobę z organizmu

    Jednym z bardziej praktycznych, jednak kontrowersyjnych zastosowań, było smaganie skóry świeżą pokrzywą. Nazywano ten proces urtykacją. Stosowano ją przy bólach stawów, reumatyzmie i podrażnieniach wierząc, że choroba sama „wyjdzie” przez skórę.

    Fakt: taka praktyka rzeczywiście istniała i jest opisana. Działanie tłumaczy się jednak podrażnieniem skóry, zwiększeniem ukrwienia, a co za tym idzie miejscowym wzrostem temperatury, a nie usuwaniem choroby.

    Pokrzywa oczyszcza krew

    To jeden z najczęściej powtarzanych mitów, który przetrwał do dzisiaj. W tradycyjnym zielarstwie określano pokrzywę jako „oczyszczacz krwi” i stosowano w takich kuracjach.

    Fakt: pokrzywa działa moczopędnie, ale nie oczyszcza krwi w dosłownym sensie. Pomaga i przyspiesza usuwanie szkodliwych metabolitów, co dawniej mogło być uznawane za działanie oczyszczające.

    Pokrzywa w badaniach – co nam mówi współczesna nauka?

    Przyszedł czas na, powiedzmy, zadanie z gwiazdką lub innymi słowy, dla chętnych. Zebrałam dla Was kilka ciekawych, najnowszych badań, które wskazują na potencjalne wykorzystanie pokrzywy w różnych schorzeniach, a także w kosmetyce.

    Oxidative Stress Protection and Anti-Inflammatory Activity of Polyphenolic Fraction from Urtica dioica: In Vitro Study Using Human Skin Cells (2025)

    Czy pokrzywa może działać jak naturalna tarcza dla naszej skóry? Najnowsze badania pokazują, że zawarte w niej polifenole wykazują silne działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne, chroniąc komórki przed stresem oksydacyjnym. Co więcej, ekstrakty z liści i kwiatów (jak pamiętamy, nie są zbyt okazałe) nie tylko neutralizują wolne rodniki, ale wspierają naturalne mechanizmy obronne skóry. To odkrycie otwiera nowe możliwości wykorzystania związków pokrzywy jako składników nowoczesnych kosmetyków przeciwstarzeniowych.

    Zachęcam Was do przeczytania całego artykułu [tutaj].

    Urtica dioica Aqueous Leaf Extract: Chemical Composition and In Vitro Evaluation of Biological Activities (2025)

    Okazuje się, że pokrzywa może działać nie tylko przeciwzapalnie, ale także przeciwbakteryjnie i przeciwnowotworowo. Badania pokazują, że wodny ekstrakt z jej liści jest bogaty w związki fenolowe i może hamować rozwój bakterii szczególnie Gram (+). Dodatkowo może też ograniczać profilerację komórek raka jelita grubego. Wpływa też na cykl komórkowy i zmniejsza zdolność komórek nowotworowych do migracji i inwazji.

    Cały artykuł oraz wyniki tych badań przeczytacie [tutaj].

    Enhancing bioactive compound stability of stinging nettle (Urtica dioica L.) leaves via advanced packaging techniques (2025)

    Świeże liście pokrzywy są bogate w cenne związki bioaktywne, ale ich trwałość i zachowanie jakości stanowią duże wyzwanie. Poniższe badanie pokazuje, jak odpowiednie pakowanie w atmosferze modyfikowanej oraz dobór materiału danego opakowania mogą znacząco wpłynąć na zawartość: witaminy C i polifenoli w liściach pokrzywy. Okazuje się, że już po 7 dniach przechowywania można uzyskać optymalne warunki, które najlepiej chronią te składniki. To ciekawe spojrzenie na to, jak technologia może wspierać jakość i potencjał zdrowotny pokrzywy.

    Zajrzyjcie do całego artykułu [tutaj].

     

    To już wszystko, co na ten moment przygotowałam w kwestii pokrzywy zwyczajnej. Mam nadzieję, że od teraz nie uważacie jej za pospolity chwast, ale roślinę z dużym potencjałem leczniczym.

    Zapraszam Was do obserwowania Merry Herbalist w Social Mediach @merryherbalist

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

     

    FAQ – najczęściej zadawane pytania

    Na co pomaga pokrzywa zwyczajna?

    Pokrzywa najczęściej jest stosowana w celu wsparcia układu moczowego. Zwiększa ilość wydalanego moczu, dzięki czemu pomaga pozbyć się toksyn i metabolitów. Może także łagodzić niewielkie dolegliwości stawowe dzięki działaniu przeciwzapalnemu.

    Jak stosować liść pokrzywy?

    Najczęściej w formie naparu (2-4g suszu na szklankę wody, 2-3 razy dziennie) lub jako gotowe ekstrakty. W przypadku preparatów aptecznych należy kierować się zaleceniami producenta.

    Jak długo można pić pokrzywę?

    Pokrzywę stosuje się krótkoterminowo – zwykle przez 2-4 tygodnie. Jeżeli objawy nie ustąpią lub się nasilą, konieczna jest konsultacja z lekarzem.

    Czy pokrzywa działa moczopędnie?

    Tak, to jedno z najlepiej udokumentowanych działań pokrzywy. Nasila wydalanie moczu i wspiera usuwanie metabolitów, ale nie działa poprzez neutralizację toksyn.

    Kiedy nie wolno stosować pokrzywy?

    Głównymi przeciwwskazaniami są nadwrażliwość na pokrzywę i obrzęki związane z chorobami serca lub nerek.

    Czy pokrzywa wchodzi w interakcje z lekami?

    Pokrzywa może potencjalnie nasilać działanie leków: moczopędnych, obniżających ciśnienie, przeciwcukrzycowych.

    Czy można łączyć pokrzywę z alkoholem?

    Brakuje danych o bezpośrednich interakcjach pokrzywy i alkoholu. Ze względu na działanie moczopędne pokrzywy, warto jednak zachować ostrożność, aby nie zwiększyć ryzyka odwodnienia.

    Czy pokrzywa ma skutki uboczne?

    Pokrzywa jest zwykle dobrze tolerowana, ale mogą pojawić się dolegliwości żołądkowo-jelitowe i alergiczne reakcje skóry. Objawy te są zazwyczaj łagodne.

    Czy osoby starsze mogą stosować pokrzywę?

    Tak, ale kluczowy jest stan zdrowia. U seniorów często występują choroby przewlekłe i stosuje się leki, które mogą wchodzić w interakcje z pokrzywą.

    Czy pokrzywa „oczyszcza organizm”?

    To uproszczone stwierdzenie. Pokrzywa wspiera usuwanie metabolitów poprzez zwiększenie ilości wydalanego moczu, ale nie oczyszcza organizmu w dosłownym sensie.

    Co ma wspólnego pokrzywa z pokrzywką?

    Pokrzywka to reakcja skórna przypominająca efekt kontaktu z pokrzywą, czyli zaczerwienienie, świąd i bąble. Nazwa pochodzi od podobieństwa objawów.

     

     

    Bibliografia

    Matławska I. Farmakognozja. Poznań: Akademia Medyczna im. Karola Marcinkowskiego; 2005.

    Kohlmünzer S (red.). Farmakognozja. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2020.

    European Medicines Agency. Community herbal monograph on Urtica dioica L., Urtica urens L., folium. EMA; 2012.

    European Medicines Agency. Assessment report on Urtica dioica L., Urtica urens L., folium. EMA; 2012.

    European Medicines Agency. Addendum to assessment report on Urtica dioica L., Urtica urens L., folium. EMA; 2015.

    Upton R. Stinging nettles leaf (Urtica dioica L.): Extraordinary vegetable medicine. J Herbal Med. 2013;3(1):9–38.

    Kregiel D, Pawlikowska E, Antolak H. Urtica spp.: Ordinary plants with extraordinary properties. Molecules. 2018;23(7):1664.

    Chrubasik JE, Roufogalis BD, Wagner H, Chrubasik S. A comprehensive review on nettle effect and efficacy profiles. Phytomedicine.2007;14(7-8):568–79.

    Riehemann K, Behnke B, Schulze-Osthoff K. Plant extracts from stinging nettle (Urtica dioica), an anti-rheumatic remedy, inhibit the proinflammatory transcription factor NF-κB. FEBS Lett. 1999;442(1):89–94.

    Roschek B Jr, Fink RC, McMichael MD, Alberte RS. Nettle extract inhibits TNF-α and IL-1β secretion. J Inflamm. 2009.

    Tahri A, Yamani S, Legssyer A, Aziz M, Mekhfi H, Bnouham M, et al. Acute diuretic, natriuretic and hypotensive effects of continuous intravenous infusion of aqueous extract of Urtica dioica in the rat. J Ethnopharmacol. 2000;73(1-2):95–100.

    El Haouari M, Rosado JA. Phytochemical, anti-diabetic and cardiovascular properties of Urtica dioica. Plants. 2021;10(4):686.

    Pinelli P, Ieri F, Vignolini P, Bacci L, Baronti S, Romani A. Extraction and HPLC analysis of phenolic compounds in leaves of nettle. J Agric Food Chem. 2008.

    European Scientific Cooperative on Phytotherapy (ESCOP). Urticae folium/herba – Nettle leaf/herb. ESCOP Monographs; 2019.

    Food and Agriculture Organization. Nutritional and functional properties of nettle. Foods. 2021;10(1):190.

    Grieve M. A Modern Herbal. London: Jonathan Cape; 1931.

    Plants For A Future. Urtica dioica [Internet]. Dostępne na: https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Urtica+dioica

    NC State Extension. Urtica dioica [Internet]. Dostępne na: https://plants.ces.ncsu.edu/plants/urtica-dioica/

    Native Plant Trust. Urtica dioica [Internet]. Dostępne na: https://gobotany.nativeplanttrust.org/species/urtica/dioica/

    The Herbal Academy. Stinging nettle plant: a spring favorite [Internet]. Dostępne na: https://theherbalacademy.com/blog/stinging-nettle-plant-a-spring-favorite/

    Journal of Ecology. Nitrogen-rich habitats and Urtica dioica distribution. J Ecol. 2009.

  • Jeżówka purpurowa – właściwości, działanie i zastosowanie. Jak działa Echinacea purpurea na odporność i zdrowie?

    Poznaj jeżówkę purpurową – jedno z najlepiej przebadanych ziół wzmacniających odporność. Sprawdź, jak działa, jakie ma właściwości i dlaczego od wieków uznawano ją za świętą roślinę wojowników

    Jeżówka purpurowa

    Jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea) to jedno z najpopularniejszych ziół o udowodnionym działaniu wspierającym odporność. Od setek lat wykorzystywana była przez rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej jako środek wzmacniający organizm i chroniący przed chorobami. Dziś należy do najlepiej przebadanych roślin immunomodulujących, a liczne badania potwierdzają jej działanie przeciwwirusowe, przeciwzapalne i przeciwbakteryjne. Jeżówka purpurowa łagodzi objawy przeziębienia, wspiera układ odpornościowy i przyspiesza regenerację po infekcjach. Jak działa jeżówka? Jakie związki odpowiadają za jej skuteczność? Dlaczego do dziś pozostaje symbolem naturalnej siły i równowagi?

    Jeżówka purpurowa – systematyka i pochodzenie

    Nazwa łacińska: Echinacea purpurea (L.) Moench

    Rodzina: Astrowate (Asteraceae)

    Surowiec: ziele i korzeń jeżówki – Echinaceae herba/Echinaceae radix

    Typ organizmu: bylina zielna

    Jeżówka purpurowa pochodzi z Ameryki Północnej, gdzie porasta naturalne prerie i suche łąki wschodnich oraz środkowych stanów. Rdzenne plemiona, takie jak Czipewejowiee i Dakotowie, stosowały ją od wieków w leczeniu infekcji, ran, ukąszeń oraz do ogólnego wzmocnienia odporności.

    Do Europy jeżówka purpurowa trafiła pod koniec XVIII wieku jako roślina ozdobna, jednak już w XIX wieku zaczęto opisywać jej działanie lecznicze. Współcześnie należy do najlepiej przebadanych surowców roślinnych o działaniu immunomodulującym i znajduje się w Farmakopei Europejskiej.

    Jak wygląda jeżówka purpurowa?

    Jeżówka purpurowa dorasta do 60-120 cm wysokości. Ma sztywną łodygę i duże koszyczkowate kwiatostany z purpurowymi płatkami języczkowatymi. W Polsce uprawia się ją zarówno jako gatunek ozdobny, jak i zielarski. Preferuje stanowiska słoneczne i gleby przepuszczalne.

    Rodzaj Echinacea obejmuje 9 gatunków bylin z rodziny Astrowatych, z których 3: E. purpurea, E. angustifolia, E. pallida mają znaczenie lecznicze. Nazwa rodzaju pochodzi z kolei od greckiego słowa echinos (ἐχῖνος) oznaczającego „jeża” lub „kolczasty obiekt”. Nawiązuje to do kolczastego dna kwiatowego przypominającego główkę jeża.

    Jak zbierać i suszyć surowce jeżówki purpurowej?

    Zbioru ziela dokonuje się w pełni kwitnienia, czyli w lipcu i sierpniu. Wtedy właśnie zawartość związków czynnych jest najwyższa. Korzenie wykopuje się z kolei jesienią lub wczesną wiosną po zakończeniu wegetacji części nadziemnych. Surowiec należy suszyć w temperaturze nieprzekraczającej 40oC, w miejscach przewiewnych i zacienionych. Następnie przechowuje się je w szczelnych pojemnikach z dala od światła i wilgoci. Niewłaściwe warunki mogą prowadzić do degradacji alkamidów i kwasów fenolowych, co obniża aktywność biologiczną preparatów.

    Związki czynne – co działa w jeżówce purpurowej?

    Za działanie jeżówki purpurowej odpowiada wiele ważnych związków chemicznych zawartych w jej surowcach. Należą do nich:

    Alkamidy (alkiloamidy)

    • butylo- i izobutyloamidy kwasu dodekatetraenowego (dodeka-2E,4E-dienoamid i dideka-2E,4E,8Z,10Z-tetraenoamid)

    Olejki eteryczne

    • borneol, octan bornylu

    Flawonoidy z grupy flawonoli

    • kwercetyna, kemferol, izoramnetyna

    Kwasy fenolowe (estry kwasu kawowego)

    • kwas cykoriowy,
    • kwas kawowy, kwas caftarowy, kwas ferulowy,
    • echinakozyd

    Poliacetyleny

    Polisacharydy

    • heteroksylan,
    • arabinogalaktan

    Glikoproteiny

    Antocyjany

    • cyjanidyno-3-rutynozyd

    Fitosterole i związki towarzyszące

    • β-sitosterol, stigmasterol, kampesterol

    Makro i mikroelementy

    • wapń, magnez, żelazo, mangan, cynk

    Jeżówka purpurowa – działanie i właściwości

    Czy wiecie, że jeżówka purpurowa jest jedną z najbardziej przebadanych roślin o działaniu immunomodulującym? Jej aktywność biologiczna wynika z synergii wielu grup związków. Jak widzicie, jest ich całkiem sporo. Główną rolę odgrywają tutaj alkamidy, kwasy fenolowe, polisacharydy czy glikoproteiny. Wpływają one zarówno na nieswoistą, jak i swoistą odpowiedź immunologiczną.

    Jeżówka purpurowa a układ odpornościowy

    Alkamidy obecne w żelu i świeżym soku z jeżówki łączą się z receptorami kannabinoidowymi typu CB2 na powierzchni leukocytów, co prowadzi do regulacji wydzielania cytokin pro- i przeciwzapalnych. W badaniach in vitro zaobserwowano zwiększoną produkcję interleukiny 10 (IL-10) i interferonu γ (IFN-γ) przy jednoczesnym obniżeniu poziomu TNF-α i IL-6. Efektem tego jest łagodna stymulacja odporności i lepsza koordynacja reakcji zapalnej.

    Z kolei polisacharydy i glikoproteiny stymulują makrofagi i komórki NK (natural killers) zwiększając ich aktywność fagocytarną i wydzielanie interferonów. Ten mechanizm potwierdzono zarówno w badaniach na liniach komórkowych, jak i w modelach zwierzęcych, w których obserwowano zwiększenie liczby aktywnych fagocytów i skrócenie czasu eliminacji patogenów.

    Jeżówka purpurowa – działanie przeciwwirusowe

    Wyciągi z jeżówki purpurowej wykazują działanie hamujące replikację wielu wirusów otoczkowych, w tym wirusów grypy A i B, paragrypy, RSV, rinowirusów oraz koronawirusów. Mechanizm polega prawdopodobnie na utrudnianiu przyłączania się cząstek wirusa do błony komórkowej gospodarza oraz na wczesnym blokowaniu procesu replikacji.

    Jeżówka purpurowa – działanie przeciwbakteryjne

    Związki fenolowe i alkamidy mogą także hamować rozwój niektórych bakterii oportunistycznych, np. Streptococcus pyogenesm Staphylococcus aureus czy Haemophilus influenzę. W modelach in vitro zaobserwowano także redukcję biofilmu bakteryjnego, co może tłumaczyć korzystny wpływ jeżówki purpurowej w przebiegu infekcji mieszanych dróg oddechowych.

    Jeżówka purpurowa – działanie przeciwzapalne

    Inne badania wykazały, że ekstrakty z jeżówki hamują aktywację czynnika transkrypcyjnego NF-κB oraz ścieżek sygnałowych MAPK. Prowadzi to do obniżenia ekspresji cytokin prozapalnych i enzymów, takich jak COX-2 czy iNOS. Mechanizm ten pozwala łagodzić nadmierną reakcję zapalną w trakcie infekcji, bez całkowitego tłumienia odporności.

    Jeżówka purpurowa jako antyoksydant

    Obecne w zielu jeżówki kwasy fenolowe, zwłaszcza cykoriowy i kawowy, oraz flawonoidy (kwercetyna) wykazują silne właściwości antyoksydacyjne. Chronią komórki układu immunologicznego przed uszkodzeniem przez wolne rodniki. Dodatkowo stabilizują błony komórkowe i wspomagają regenerację tkanek po stanie zapalnym.

    Jeżówka purpurowa – badania

    Jeżówka purpurowa – badania in vitro

    Działanie przeciwwirusowe na koronawirusy w tym SARS-CoV-2)

    Ekstrakt hydroetanolowy z jeżówki purpurowej (Echinaforce®) inaktywował HCoV-229E, MERS-CoV, SARS-CoV-1 oraz SARS-CoV-2 w modelach komórkowych. Efekt obserwowano po bezpośrednim kontakcie z preparatem. Pełna inaktywacja wirusa nastąpiła przy stężeniu 50 μg/ml (Singer, 2020). Nowe badania potwierdziły szerokie działanie przeciwwirusowe ekstraktu z jeżówki purpurowej również wobec wariantów delta i omikron (Vimalanathan, 2020).

    Wpływ na komórki układu odpornościowego

    Frakcje polisacharydowe jeżówki aktywowały makrofagi linii RAW 264.7, zwiększając ekspresję TLR-4 oraz wydzielanie interleukin IL-1β, IL-6 i TNF-α (Koytcheu 2016; Liu 2022).

    Działanie przeciwzapalne jeżówki purpurowej

    Badania ekstraktów z ziela jeżówki pokazały wpływ związków czynnych na czynniki transkrypcyjne NF-κB oraz MAPK, co skutkowało modulacją odpowiedzi zapalnej w hodowli monocytów (Hudson, 2019).

    Jeżówka purpurowa – badania in vivo

    Model infekcji wirusowej dróg oddechowych

    Podawanie wyciągu z jeżówki purpurowej myszom zakażonym wirusem grypy A spowodowało spadek miana wirusa w płucach, zmniejszenie nacieku zapalnego i poprawę przeżywalności zwierząt (Hudson, 2019).

    Model zapalenia płuc indukowanego LPS

    Frakcje polisacharydowe z jeżówki purpurowej hamowały rozwój zapalenia płuc u myszy, obniżając ekspresję genów TLR4 u NF-κB i poziom cytokin TNF-α i IL-6 (Li, 2020).

    Model zapalenia jelita grubego

    Z kolei u szczurów z kolitem wywołanum siarczanem dekstranu (DSS) polisacharydy jeżówki purpurowej zmniejszały nasilenie zmian zapalnych, ograniczały stres oksydacyjny i regulowały mikrobiotę jelitową (Zhao, 2023).

    Model odpowiedzi immunologicznej po szczepieniu

    Podanie wyciągu z jeżówki purpurowej zwiększało miano przeciwciał i aktywność limfocytów T u myszy immunizowanych antygenem ospy wietrznej. Efekt był porównywalny z niskimi dawkami interferonu (Zhou, 2021).

    Model stymulacji fagocytozy

    Preparaty zawierające wyciąg z ziela jeżówki purpurowej zwiększały liczbę aktywnych makrofagów i nasilały zdolność pochłaniania cząstek lateksu (syntetycznych mikrosfer lateksowych) u myszy BALB/c, co potwierdza właściwości immunomodulujące surowca (Zheng, 2018).

    Jeżówka purpurowa – badania kliniczne

    Profilaktyka zakażeń wirusowych w czasie pandemii COVID-19

    W randomizowanym badaniu otwartym z udziałem 120 dorosłych (18-75 lat) oceniano wpływ preparatu z jeżówki (Echinaforce®) na zapobieganie infekcjom dróg oddechowych. Stosowano 3 cykle profilaktyczne (2 miesiące + 2miesiące + 1 miesiąc) z dawką 2400 mg dziennie ekstraktu hydroetanolowego (65% etanolu, 95% ziela/5% korzenia). W przypadku infekcji dawkę zwiększono do 4000 mg dziennie przez 10 dni. Zaobserwowano istotne zmniejszenie liczby infekcji wirusowych otoczkowych (-43%) oraz zakażeń SARS-CoV-2 (-63%), a także skrócenie czasu eliminacji wirusa o 8 dni w porównaniu z grupą kontrolną. Nie zaobserwowano z kolei istotnych działań niepożądanych (Kolev, 2022).

    Leczenie ostrych infekcji dróg oddechowych u dorosłych

    W podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym z udziałem 409 osób oceniono skuteczność nowych wysokodawkowych formulacji jeżówki purpurowej w ostrych zakażeniach górnych dróg oddechowych. W grupie interwencyjnej stosowano 16800 mg dziennie w pierwszych 3 dniach, a następnie 2240-3360 mg dziennie przez kolejne 7 dni. Odsetek pacjentów z całkowitym ustąpieniem objawów do 10 dnia był wyższy, a średni czas zdrowienia krótszy. Preparat był też dobrze tolerowany przez pacjentów (Sumer, 2023).

    Dzieci z nawracającymi infekcjami dróg oddechowych

    Metaanaliza 9 badań klinicznych na 2030 dzieciach w wieku 2-12 lat wykazała, że stosowania jeżówki purpurowej zmniejszało liczbę epizodów infekcji, skracało czas trwania choroby i ograniczało konieczność stosowania antybiotyków. Nie odnotowano różnic w częstości działań niepożądanych między grupą przyjmującą jeżówkę, a placebo (Ogaal, 2025).

    Wzmocnienie odpowiedzi immunologicznej u dorosłych

    W badaniu randomizowanym podwójnie ślepym i kontrolowanym placebo oceniano wpływ 8-tygodniowej suplementacji ekstraktem z jeżówki purpurowej (500 mg dziennie) u zdrowych dorosłych. Zaobserwowano wzrost aktywność NK oraz zwiększenia stężenia IL-2 i IFN-γ w surowicy. Nie zgłoszono poważnych działań ubocznych (Lee, 2024).

    Pacjenci z nawracającymi przeziębieniami

    W badaniu klinicznym z udziałem 282 osób dorosłych stosowanie wyciągu z ziela jeżówki purpurowej (2400 mg dziennie przez 4 miesiące) zmniejszało częstość przeziębień o 26% w porównaniu z placebo oraz skracało czas trwania objawów (Schapowal, 2019).

    Jeżówka purpurowa – dawkowanie i sposoby podania

    Dawkowanie preparatów z jeżówką purpurową zależy od rodzaju zastosowanego surowca oraz postaci preparatu. Najlepiej udokumentowaną skuteczność wykazują ekstrakty hydroetanolowe ze świeżego ziela standaryzowanego na zawartość kwasu cykoriowego i alkamidów.

    Jeżówka purpurowa – preparaty doustne

    Ekstrakty hydroetanolowe z jeżówki (40%-70%)

    Profilaktyka infekcji

    2,4-2,5g surowca najczęściej 2×1,2g lub 3×0,8g przez 6-8 tygodni z możliwością powtórzenia kuracji po przerwie.

    Leczenie infekcji wirusowych

    W przypadku pierwszych objawów przeziębienia dawkę zwiększa się do 3,6-4,0g na dobę (np. 3 x1,2g lub 1,3g) przez 7-10 dni.

    Świeży sok z jeżówki

    Stosowany tradycyjnie w dawkach 2-3ml 3x dziennie (łącznie 6-9ml na dobę).

    Kuracja profilaktyczna trwa z kolei 6-8 tygodni, a w przypadku ostrych infekcji do 10 dni.

    Tabletki i kapsułki standaryzowane

    Takie preparaty zawierają 250-500mg ekstraktu suchego z ziela lub korzenia (DER 5-7:1, etanol 60-70%). Dawki wynoszą 2-3 tabletek dziennie w działaniu profilaktycznym, natomiast do 6 tabletek na dobę w okresie infekcji.

    Jeżówka purpurowa – preparaty płynne i złożone

    Krople doustne

    20-30 kropli, czyli około 1-1,5 ml stosuje się 3x dziennie w profilaktyce, natomiast przy infekcjach podaje się do 40 kropli 3x dziennie przez maksymalnie 10 dni.

    Preparaty złożone

    Preparaty z jeżówki purpurowej często łączą ją z witaminą C, cynkiem, propolistem i pelargonią afrykańską. Dzięki temu działanie immunomodulujące, przeciwzapalne i przeciwwirusowe może być efektywniejsze. Dawkowanie takich preparatów złożonych ustala się według zaleceń producenta. Zwykle odpowiada do 2-3g dziennie w przeliczeniu na surowiec roślinny.

    Jeżówka purpurowa – dawkowanie u dzieci

    Zalecenia dawkowania oparte na badaniach klinicznych i monografii EMA wyglądają następująco:

    • Dzieci 2-5 lat: 0,6-1 ml ekstraktu 3x dziennie (łącznie ok. 2 ml na dobę),
    • Dzieci 6-12 lat: 1,0-2 ml ekstraktu 3x dziennie (łącznie ok. 5 ml na dobę),
    • Dzieci powyżej 12 lat: dawki jak dla dorosłych.

    Trzeba mieć na względzie, że stosowanie jeżówki purpurowej nie jest zalecane u dzieci poniżej 2 roku życia ze względu na niedojrzałość układu odpornościowego i ograniczone dane kliniczne. Chociaż badania wskazują na brak szkodliwości stosowania jeżówki purpurowej u dzieci, nie zaleca się jej stosowania u tych poniżej 12 roku życia.

    Jeżówka purpurowa – sposób podania

    W zależności od postaci jeżówki purpurowej należy przestrzegać kilku zasad co do jej przyjmowania. Preparaty doustne stosuje się po posiłku, najlepiej rozcieńczone w niewielkiej ilości wody. Nie zaleca się przyjmowania jej razem z gorącymi napojami ze względu na możliwość degradacji kwasów fenolowych. Z kolei jeżeli chodzi o spraye do gardła czy tabletki do ssania należy stosować je miejscowo od 3 do 5 razy dziennie.

    Jeżówka purpurowa – bezpieczeństwo stosowania, działania niepożądane i interakcje

    Surowce jeżówki purpurowej są uznawane za dobrze tolerowane i bezpieczne przy krótkotrwałym stosowaniu (do 10 dni w infekcjach, do 8 tygodni w profilaktyce). W przeglądzie Cochrane obejmującym ponad 4300 uczestników nie odnotowano różnic w częstości działań niepożądanych między jeżówką purpurową a placebo. W nowszej metaanalizie z 2025 roku również potwierdzono dobrą tolerancję preparatów u dorosłych i dzieci. Niemniej, zdarzają się skutki uboczne.

    Jeżówka purpurowa – działania niepożądane

    Najczęściej zgłaszane objawy niepożądane to:

    • Przemijające dolegliwości żołądkowo-jelitowe w tym: nudności, dyskomfort odczuwany w nadbrzuszu,
    • Reakcje skórne o typie alergicznym (wysypka, świąd, pokrzywka).

    Ciężkie reakcje nadwrażliwości są bardzo rzadkie i zwykle dotyczą osób uczulonych na rośliny z rodziny Astrowatych.

    Jeżówka purpurowa – przeciwwskazania

    Jeżówka purpurowa ma też, niestety, kilka przeciwwskazań co do jej stosowania. Należą do nich:

    • Nadwrażliwość na jeżówkę purpurową lub inne rośliny z rodziny Astrowatych (np. rumianek, arnika, nagietek),
    • Choroby autoimmunologiczne (np. toczeń, stwardnienie rozsiane, choroba Hashimoto) ze względu na możliwość modulacji odpowiedzi immunologicznej, choć brak jednoznacznych danych klinicznych,
    • Stany wymagające leczenia immunosupresyjnego, np. po transplantacji.

    Jeżówka purpurowa – ciąża i karmienie piersią

    Dane kliniczne dotyczące bezpieczeństwa w ciąży i okresie laktacji są ograniczone. W analizie retrospektywnej obejmującej 206 kobiet ciężarnych przyjmujących preparaty z jeżówki purpurowej w I trymestrze nie stwierdzono zwiększonego ryzyka wad wrodzonych ani poronień. Ze względu jednak na brak dużych i kontrolowanych badań nie zaleca się rutynowego stosowania w ciąży i w czasie karmienia piersią, chyba że korzyści przewyższają potencjalne ryzyko.

    Jeżówka purpurowa – interakcje

    Na ten moment nie odnotowano istotnych interakcji farmakokinetycznych w badaniach klinicznych. W modelach in vitro zaobserwowano jednak, że jeżówka purpurowa może modulować aktywność enzymów cytochromów P450 (głównie CYP3A4 i CYP1A2).

    Jedno z badań przeprowadzonych w 2004 roku wykazało także umiarkowany wpływ na metabolizm midazolamu i kofeiny, jednak bez znaczenia klinicznego.

    Jeżówka purpurowa – środki ostrożności

    Zaleca się także zachowanie ostrożności przy jednoczesnym stosowaniu z lekami immunosupresyjnymi, kortykosteroidami czy lekami o działaniu na układ odpornościowy.

    W przypadku wystąpienia objawów reakcji alergicznej, jak wysypka, obrzęk czy trudności w oddychaniu należy natychmiast przerwać stosowanie.

    Ponadto nie zaleca się długotrwałego stosowania (powyżej 8 tygodni) bez konsultacji z lekarzem.

    Preparaty jeżówki na bazie etanolu nie powinny być z kolei stosowane przez dzieci i osoby z chorobami wątroby lub w trakcie terapii disulfiramem czy metronidazolem.

    Jeżówka purpurowa – tradycje i etnobotanika

    Korzenie jeżówki purpurowej stosowane były w tradycji rdzennych ludów Ameryki Północnej, dla których była jednym z najcenniejszych „ziołowych strażników zdrowia”. Używały je plemiona Czipewejów, Dakotów, Omahaw i Lakotów jako lek uniwersalny na: rany, ukąszenia węży, gorączkę i infekcje dróg oddechowych. Rdzenni medycy przygotowywali z korzeni napary i postacie do żucia, natomiast z ziela okłady i odwary do przemywania ran. Wierzono, że roślina ta wzmacnia wewnętrzną moc organizmu i odbudowuje naturalne siły obronne.

    W XIX wieku jeżówka purpurowa trafiła do medycyny osadników amerykańskich stając się jednym z filarów, tzw. medycyny eklektycznej. To nurt, który łączy rdzenną tradycję z farmakologią akademicką. Preparaty z jeżówki purpurowej pojawiały się w farmakopeach i katalogach zielarskich aptekarzy amerykańskich już od 1887 roku, głównie jako środki do oczyszczania krwi i wzmacniania odporności.

    Jeżówkę purpurową sprowadzono do Europy na przełomie XVIII i XIX wieku. Początkowo jako roślinę ozdobną, a dopiero później odkryto jej potencjał farmakognostyczny. Dziś, po ponad 100 latach badań, jeżówka purpurowa łączy w sobie dwie tradycje: intuicyjną mądrość zielarzy preriowych i potwierdzone naukowo działanie immunomodulujące.

    Symbolika i rytuały związane z jeżówką purpurową

    W tradycjach rdzennych ludów Wielkich Równin, zwłaszcza Siuksów, Omahaw, Czipewejów i Lakotów, jeżówka uważana była za roślinę ochronną, symbol siły i odporności ducha.

    Jeżówka jako roślina wojowników i uzdrowicieli

    Lakoci i Dakoci przed bitwą lub w czasie polowań żuli świeży korzeń jeżówki. Wierzyli, że zapewnia ona odwagę, jasność umysłu i odporność na ból. Szamani podawali korzeń uczestnikom rytuałów inicjacyjnych, traktując go jako zioło mocy, które otwiera ciało na wewnętrzną siłę.

    Korzeń o gorzkim, drętwiejącym smaku był wykorzystywany także w rytuałach oczyszczenia. Jego żucie uważano za sposób przyjęcia ducha ziemi i ochrony przed złymi wpływami.

    Rytuały oczyszczające i lecznicze

    W leczniczych obrzędach medycy okadzali chorego korzeniem jeżówki wrzuconym do ognia lub dymili nim ranę, łącząc działanie dezynfekujące z symboliką „spalenia choroby”. Napary z ziela podawano także podczas modlitw o powrót sił po długiej zimie lub chorobie. Roślina miała przywracać równowagę między ciałem, a duchem. W języku Lakotów określano ją mianem Itázipa tópa, czyli „czterech strzał”, co symbolizowało cztery kierunki świata i ochronę z każdej strony.

    Zioło duchowej odporności

    W przekazach Siuksów pojawia się wierzenie, ze duch jeżówki naucza cierpliwości i odporności. Współcześnie w amerykańskiej zielarskiej tradycji ludowej uznaje się ją za roślinę oczyszczającą aurę i wzmacniającą energię życiową, stosowaną w medytacjach oraz rytuałach odnowy po chorobie.

    Z zielarskim pozdrowieniem

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

     

    Bibliografia

    Matławska I. Farmakognozja. Poznań: Akademia Medyczna im. Karola Marcinkowskiego; 2005.

    Kohlmünzer S (red.). Farmakognozja. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2020.

    European Medicines Agency. Assessment report on Echinacea purpurea (L.) Moench, herba recens. EMA/HMPC/104613/2010. London: EMA; 2022.

    Barnes J, Anderson LA, Gibbons S, Phillipson JD. Echinacea species (E. purpurea (L.) Moench, E. angustifolia DC, E. pallida (Nutt.) Nutt.): a review of their chemistry, pharmacology and clinical properties. J Pharm Pharmacol. 2005;57(8):929–954.

    Pellati F, Benvenuti S, Magro L, Melegari M, Soragni F. Analysis of phenolic compounds, alkamides and radical scavenging activity of Echinacea spp. J Agric Food Chem. 2012;60(43):10939–47.

    Matthias A, Blaschek W, Gertsch J. Alkamides from Echinacea—phytochemistry and pharmacology. Pharmacogn Rev. 2014;8(15):128–138.

    Gledhill D. The Names of Plants. 4th ed. Cambridge: Cambridge University Press; 2008.

    McGregor RL. The taxonomy of the genus Echinacea (Compositae). Univ Kansas Sci Bull. 1968;48(4):113–142.

    Signer J, Jüni P, Beghini F, Bart P, Schoop R. In vitro virucidal activity of Echinacea purpurea against coronaviruses including SARS-CoV-2. Virology J. 2020;17(1):136.

    Vimalanathan S, Hudson JB. Broad antiviral effects of Echinacea purpurea against SARS-CoV-2 variants of concern and potential mechanism of action. Microorganisms. 2022;10(11):2145.

    Koytcheu A, Schieber A, Rische LH. Polysaccharides from Echinacea activate human macrophages via TLR4 and MyD88-dependent signalling. J Immunol. 2016;197(12):4360–70.

    Liu Y, He J, Li X, et al. Echinacea purpurea polysaccharides regulate macrophage activation and cytokine expression through TLR-4/NF-κB and MAPK pathways. Int J Mol Sci. 2022;23(17):10028.

    Hudson JB, Vimalanathan S. Echinacea – a potent immunomodulator with antiviral activity in vitro and in vivo. Phytother Res. 2019;33(2):430–441.

    Li X, Zhang M, Zhao L, et al. Echinacea polysaccharides alleviate LPS-induced acute pneumonia via inhibition of TLR4/NF-κB pathway in mice. Front Pharmacol. 2020;11:543.

    Zhao J, Wang X, Xu W, et al. Echinacea polysaccharides attenuate DSS-induced colitis by modulating gut microbiota and TLR4/MyD88/NF-κB signaling pathway. J Ethnopharmacol. 2023;311:116389.

    Zhou L, Peng Y, Zhang L, et al. Immunomodulatory effect of Echinacea purpurea extract on antibody production in vaccinated mice. J Immunol Res. 2021;2021:6629834.

    Zheng Y, Liang Y, Li Y, et al. Immunostimulatory activity of Echinacea purpurea extract through enhancement of phagocytic function in mice. BMC Complement Altern Med. 2018;18(1):213.

    Kolev E, Schoop R, Hudson JB, et al. Echinacea purpurea for the long-term prevention of viral respiratory tract infections during the COVID-19 pandemic: a randomized, open, controlled exploratory clinical study. Respir Res. 2022;23(1):151.

    Sumer J, et al. Novel Echinacea formulations for the treatment of acute respiratory tract infections in adults: randomized, blinded, controlled trial. Front Med (Lausanne). 2023;10:948787.

    Schapowal A, et al. Echinacea purpurea (herb) dry extract for the prevention of common cold episodes: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Evid Based Complement Alternat Med. 2019;2019:6021856.

    Lee YJ, Park E, Kim M, et al. A randomized, double-blind, placebo-controlled study on immune-enhancing effect of Echinacea purpurea extract in Korean adults. Nutrients. 2024;16(3):452.

    Ogaal E, Sørensen NL, Hansen P, et al. Efficacy and safety of Echinacea purpurea in treating upper respiratory infections and complications of otitis media in children: systematic review and meta-analysis. Eur J Med Res. 2025;30:12.

    Taylor JA, Weber W, Standish L, et al. Efficacy and safety of Echinacea purpurea in treating upper respiratory tract infections in children. JAMA. 2003;290(21):2824–2830.

    Linde K, Barrett B, Wölkart K, Bauer R, Melchart D. Echinacea for preventing and treating the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(2):CD000530.

    Gallo M, Sarkar M, Au W, et al. Pregnancy outcome following gestational exposure to Echinacea. Arch Intern Med. 2000;160(20):3141–3143.

    Gurley BJ, Gardner SF, Hubbard MA, et al. Clinical assessment of CYP450 enzyme induction by botanical supplements Echinacea purpurea, Ginkgo biloba and Panax ginseng. Clin Pharmacol Ther. 2004;76(5):428–440.

    NCCIH. Echinacea – Fact Sheet for Health Professionals. National Center for Complementary and Integrative Health, NIH; 2022.

    Moerman DE. Native American Ethnobotany. Portland: Timber Press; 1998.

    Hutchens AR. Indian Herbalogy of North America. Boston: Shambhala Publications; 1991.

    Vogel VJ. American Indian Medicine. Norman: University of Oklahoma Press; 1970.

    Ody P. The Complete Medicinal Herbal. London: Dorling Kindersley; 2018.

  • Maria Treben – między naturą, wiarą i uzdrawiającą mocą tradycji

    Maria Treben (1907-1991)

    Maria Treben

    W czasach, gdy medycyna coraz bardziej oddalała się od natury, a człowiek przestawał dostrzegać świętość w przyrodzie, pojawiła się pewna kobieta. Przypomniała ona światu o prostych prawdach. Nazywana „Zielarką Bożej apteki” uczyniła z ziół nie tylko narzędzie leczenia, ale także symbol pokory wobec życia. Jej nauka łączyła ludową mądrość, duchowość i praktyczną wiedzę o roślinach w jedną spójną filozofię uzdrawiania. O kim mowa?

    Maria Treben – życie wpisane w losy Europy

    Maria Treben urodziła się w 1907 roku w Žatec (niem. Saaz), w rodzinie rzemieślnika. Dzieciństwo spędziła w świecie, w którym zioła stanowiły naturalną część życia. Były w apteczkach, kuchniach, a nawet w modlitwach. Maria wspominała później, że już jako dziewczynka towarzyszyła matce podczas zbioru ziół i wsłuchiwała się w opowieści wiejskich kobiet o tym, jak pokrzywa „czyści krew”, a krwawnik „zamyka rany duszy i ciała”.

    Po II wojnie światowej Treben, jak wielu obywateli Niemiec sudeckich, została wysiedlona. Trafiła do obozu dla uchodźców w Austrii, gdzie zmagając się z chorobą i brakiem dostępu do lekarzy, zaczęła leczyć siebie i innych tym, co rosło wokół. Właśnie w tym doświadczeniu, czyli w cierpieniu, prostocie i uważności, zrodziło się jej powołanie. Jak później napisała „natura sama wzięła ją za rękę”.

    W 1951 roku wraz z mężem zamieszkała w Grieskirchen (Austria), gdzie stworzyła swój ogród pełen leczniczych roślin.

    Zioła jako posłańcy Boga

    W centrum nauki Marii Treben stało przekonanie, że natura jest odbiciem boskiego porządku, a każda roślina ma swoje miejsce i cel. Jej podejście można dzisiaj odczytywać jako formę ekoteologii. Ekoteologia to innymi słowy mówiąc duchowe postrzeganie przyrody jako objawienia Boga. Maria w ziołach widziała nie tyle substancje chemiczne, co znaki łaski i narzędzia dobra. Z drugiej strony wyznawaną przez nią filozofię można uznać za protozielarstwo humanistyczne, czyli nurt, w którym troska o człowieka i jego relację z przyrodą stoi ponad techniczną walką z objawami.

    Co ciekawe, nie odrzucała nauki. Niemniej, krytykowała medycynę za utratę pokory wobec natury i pacjenta. W jej rozumieniu zdrowie nie było stanem bezobjawowym, ale harmonią ciała, ducha i emocji. Chorobę postrzegała jako znak zaburzenia tej równowagi, a leczenie jako drogę powrotu do jedności z naturą. Powtarzała, że wymaga to współpracy człowieka z samym sobą i ze światem stworzenia.

    „Zdrowie z Bożej apteki”

    W 1980 roku Maria Treben opublikowała swoją najsłynniejszą książkę „Gesundheit aus der Apotheke Gottes” (Zdrowie z Bożej apteki), która szybko stała się europejskim bestsellerem. Dla wielu czytelników była nie tylko podręcznikiem, ale duchowym przewodnikiem po świecie natury.

    W swoich tekstach Maria Treben często wyrażała wdzięczność wobec Boga i natury. Jej opisy ziół łączyły prostotę z doświadczeniem praktycznym. Przykładowo pokrzywę przedstawiała jako jedną z najbardziej wartościowych roślin wspierających oczyszczanie krwi i ogólną kondycję organizmu, a przywrotnik jako ziele pomocne w dolegliwościach kobiecych, wzmacniające równowagę układu rozrodczego. Ten język, osadzony w obserwacji i pokorze wobec przyrody, sprawiał, że wielu czytelników pisało później do Marii listy z podziękowaniami opowiadając w nich o uldze nie tylko w bólu ciała, ale też duszy.

    Szwedzkie zioła – mikstura z legendą

    Najbardziej znanym symbolem praktyki Marii Treben stały się jej „szwedzkie zioła” (Schwedenkräuter). To mieszanka, którą popularyzowała jako uniwersalny środek wzmacniający, oczyszczający i regulujący organizm. Okazuje się jednak, że sama nie była autorką ich receptury. Sięgnęła po dawną formułę, której historia sięga XVI wieku i tradycji Paracelsusa, a później została upowszechniona przez szwedzkiego lekarza dr. Klausa Samsta. Po jego śmierci przepis odnaleziono w manuskryptach, które zainspirowały Marię Treben do przywrócenia tejże mieszanki do użycia.

    Chociaż źródła nie są jednoznaczne, tradycja łączy „szwedzkie zioła” z nurtem renesansowej medycyny alchemicznej, w której roślina była pojmowana jako miniatura kosmosu, inaczej nosicielka życia (vis vitalis). W składzie mieszanki znajdowały się, m.in: aloes, mirra, szafran, kamfora, teriak i korzeń rabarbaru.

    Dla Treben mieszanka ta nie była żadnym magicznym eliksirem, ale symbolem harmonii ciała, ducha i natury. Oczyszczenia, które prowadzi do odrodzenia.

    Maria Treben – między praktyką a kontemplacją

    Maria Treben nie widziała siebie jako uzdrowicielki, ale jako służebniczkę natury. Nie odrzucała medycyny konwencjonalnej, lecz uważała, że człowiek powinien poznać własny organizm, zanim odda go w cudze ręce. Jej praca polegała na słuchaniu ludzi, obserwowaniu symptomów i rozumieniu ich w kontekście emocji, stylu życia i relacji z otoczeniem.

    W jej zapiskach można znaleźć odniesienia do Hildegardy z Bingen, którą „znacie” z wcześniejszego artykułu. Maria znała i bardzo ceniła sobie naukę tej średniowiecznej świętej.  Obydwie kobiety łączyła ta sama wiara w porządek natury, w którym „ciało i dusza współgrają jak struny jednego instrumentu”. Treben mówiła, że zioła działają najlepiej, gdy człowiek podchodzi do nich z wiarą, wdzięcznością i pokorą.

    Maria Treben – współczesne dziedzictwo i reinterpretacje

    Po śmierci w 1991 roku Maria Treben stała się postacią kultową. Jej książki do dziś są wznawiane przez Ennsthaler Verlag, a w całej Europie powstają stowarzyszenia i inicjatywy zielarskie inspirowane jej filozofią. Odbywają się też liczne lokalne spotkania, warsztaty i wykłady zielarskie.

    Filozofia Marii Treben wciąż inspiruje współczesnych badaczy natury i zwolenników zrównoważonego stylu życia. W jej myśli można dostrzec idee zbieżne z:

    • ekoteologią – postrzeganiem przyrody jako świętości i przejawu boskiej mądrości,
    • bioetyką ekologiczną – podkreślającą szacunek dla życia, ciała, równowagi środowiska,
    • protozielarstwem humanistycznym – opartym na relacji, empatii i trosce, a nie na dominacji.

    W dobie ekologicznego przebudzenia Maria Treben staje się symbolem powrotu do natury przeżywanej z wdzięcznością, a nie lękiem.

    Maria Treben w kulturze

    Postać Marii Treben doczekała się licznych interpretacji w kulturze. W 1985 roku powstał film dokumentalny „Maria Treben – Heilkräuter: Geschenke aus der Apotheke Gottes” (prod. AVU/Alma Film, Austria), w którym sama zielarka opowiada o swoich metodach i pokazuje przygotowanie nalewek oraz maści.

    Współcześni twórcy i popularyzatorzy fitoterapii nierzadko przywołują jej nazwisko obok Hildegardy z Bingen jako symbol duchowego wymiaru zielarstwa. Dorobek Marii Treben pozostaje ważnym punktem w odniesieniach dla współczesnych środowisk zielarskich w Europie Środkowej.

    Dziedzictwo kobiecości

    Maria Treben przywróciła kobietom głos w ziołolecznictwie. Głos intuicyjny. Głos empatyczny i pełen mocy. W czasach, gdy kobiety rzadko były autorytetami w dziedzinie medycyny, jej postać stała się symbolem kobiecej siły płynącej z harmonii z naturą.

     

    Dla współczesnych fitoterapeutek i farmaceutek Treben pozostaje inspiracją nie tylko jako zielarka, ale jako osoba, która połączyła naukę, duchowość i etykę troski. W świecie zdominowanym przez racjonalizm i farmakologię przypominała, że prawdziwe uzdrowienie zaczyna się od serca.

    Maria Treben – ciekawostki

    • Maria Treben uważała, że najlepszy czas na zbiór ziół to poranek, „gdy rośliny niosą jeszcze siłę rosy”.
    • Z relacji wydawcy i jej bliskich wynika, że mimo ogromnego sukcesu nigdy nie dorobiła się wielkiego majątku. Większość dochodów przeznaczała na wydanie kolejnych książek i publikacji edukacyjnych.
    • Swoje książki pisała ręcznie. Nie korzystała z maszyny ani pomocy sekretarki. Jej rękopisy i notatki, przechowywane przez rodzinę, zawierają charakterystyczne dopiski o sposobach suszenia i przechowywania ziół.

    Boża apteka w sercu człowieka

    Maria Treben nie stworzyła nowego systemu medycznego. Przypomniała natomiast coś, o czym ludzkość zdawała się zapomnieć. O tym, że w każdej roślinie drzemie dobro, a zdrowie to nie cel, lecz relacja między człowiekiem a światem natury.

    Jej „Boża apteka” nie jest miejscem, lecz postawą. Codziennym gestem wdzięczności, zaufania i szacunku wobec życia.

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

    Bibliografia:

    Treben M. Apteka Pana Boga. Kraków: Wydawnictwo Esprit; 2020. ISBN 9788366061765.

    Treben M. Apteka domowa. Kraków: Wydawnictwo Esprit; 2019. ISBN 9788366061451.

    Treben M. Najlepsze kuracje z Apteki Pana Boga. Kraków: Wydawnictwo Esprit; 2019. ISBN 9788366061444.

    Treben M. Gesundheit aus der Apotheke Gottes. Ratschläge und Erfahrungen mit Heilkräutern. 1. Aufl. Steyr: Ennsthaler Verlag; 1980.

    Treben M. Heilkräuter aus dem Garten Gottes. Weitere Ratschläge und Erfahrungen. Steyr: Ennsthaler Verlag; 1982.

    Ennsthaler Verlag (Hrsg.). Maria Treben – Leben und Wirken. Steyr: Ennsthaler Verlag; 1992.

    AVU / Alma Film. Maria Treben – Heilkräuter: Geschenke aus der Apotheke Gottes. [Film dokumentalny]. Austria; 1985.

    Oberösterreichische Nachrichten. Interview mit Maria Treben: „Ich bin keine Heilerin, sondern eine Freundin der Kräuter“. Linz: OÖN; 1984.

    Österreichischer Rundfunk (ORF). Maria Treben und die Heilpflanzen Europas – TV-Interview. Wien; 1983.

    Ennsthaler Verlag (Hrsg.). Heilpflanzen nach Maria Treben. Jubiläumsedition. Steyr: Ennsthaler Verlag; 2007.

    MeinBezirk.at. Naturschätze vor unserer Haustüre – Heilkräuter der Maria Treben. St. Marienkirchen an der Polsenz; 2014; dostęp 2025: https://www.meinbezirk.at/grieskirchen-eferding/c-lokales/naturschaetze-vor-unserer-haustuere-heilkraeuter-der-maria-treben_a965921

    Naturschutzbund Oberösterreich. Naturpark Obst-Hügel-Land – Jahresprogramm 2020. Linz; 2020; dostęp 2025: https://naturschutzbund-ooe.at/files/ooe_homepage/projekte/naturpark_obst-huegel-land/Folder_Naturpark-Jahresprogramm_2020_online.pdf

  • Flawonoidy – barwne antyoksydanty roślin. Jak działają, gdzie występują i dlaczego są tak ważne dla zdrowia?

    Poznaj tajemnicę flawonoidów – związków, które nadają roślinom barwy, chronią je przed słońcem i pomagają nam zachować równowagę. Dowiedz się, jak działają, w jakich ziołach i produktach występują oraz co mówi o nich najnowsza nauka.

    Flawonoidy

    Flawonoidy to naturalne związki roślinne, które nadają kwiatom i owocom ich barwy, a jednocześnie chronią przed stresem oksydacyjnym i promieniowaniem UV. W świecie roślin pełnią rolę strażników życia, a w organizmie człowieka działają jak antyoksydanty, przeciwzapalne i ochronne cząsteczki, wspierające serce, układ nerwowy i odporność. Bogatym źródłem flawonoidów są zioła, owoce, warzywa i kakao. Najnowsze badania pokazują, że wpływają one nie tylko na naczynia krwionośne, ale także na mikrobiotę jelitową i ekspresję genów. Poznajcie tajemnicę flawonoidów. Barwnego światła roślin, które wspiera zdrowie człowieka w sposób równie subtelny, co skuteczny.

    Klasyfikacja i chemizm flawonoidów

    Flawonoidy – wspólny rdzeń o nieskończonej różnorodności

    Flawonoidy to jedna z największych grup związków roślinnych. Mimo wspólnego „szkieletu” chemicznego, to znaczy układu C6-C3-C6, czyli dwóch pierścieni aromatycznych połączonych krótkim łańcuchem 3 atomów węgla, potrafią tworzyć setki odmian o różnym wyglądzie i działaniu.

    Można to ująć w taki uproszczony sposób, że to rodzina o wspólnych genach, ale różnym charakterze. Jedne związki flawonoidowe chronią, inne rozświetlają, a jeszcze inne wzmacniają czy uspokajają.

    W zależności od drobnych zmian w strukturze danego związku, np. obecności dodatkowego atomu tlenu, rodzaju wiązania czy przyłączonego cukru, flawonoidy dzielimy na kilka głównych grup:

    • flawony,
    • flawonole,
    • flawanony,
    • izoflawony.

    Główne klasy flawonoidów

    Flawony – żółte światło roślin

    Flawony to jedne z najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych flawonoidów. Związki te często nadają żółtą barwę szczególnie w kwiatach czy liściach (np. apigenina w rumianku czy luteolina w selerze). Ich zadaniem jest ochrona roślin przed promieniowaniem UV, a do tego wsparcie rozwoju chloroplastów i obrona tkanek przed infekcjami. U człowieka natomiast flawony działają przeciwzapalnie, antyoksydacyjnie i neuroprotekcyjnie. Wspomagają koncentrację i zmniejszają napięcie nerwowe. Co ciekawe, wspomniana wcześniej apigenina może wiązać się z receptorami GABA w mózgu podobnie jak niektóre leki uspokajające, choć w dużo łagodniejszy sposób.

    Do najbardziej charakterystycznych flawonów należą:

    • apigenina,
    • luteolina,
    • diosmina,
    • baikaleina,
    • chryzoeriol.

    Ciekawostka: flawony odgrywają ważną rolę w komunikacji między roślinami i mikroorganizmami glebowymi. Pomagają rozpoznawać sprzyjające bakterie brodawkowe, które wiążą azot z powietrza, dzięki czemu roślina może lepiej rosnąć przy deficycie nawozów.

    Flawonole – królowie antyoksydantów

    Flawonole to jedna z najliczniejszych i najlepiej poznanych grup flawonoidów. Chemicznie są bardzo zbliżone do flawonów, ale mają dodatkową grupę hydroksylową, która znacznie wzmacnia ich zdolność do neutralizacji wolnych rodników. Znajdziemy je niemal we wszystkich częściach roślin: liściach, kwiatach, owocach czy pyłku. W naszym organizmie mogą wspierać układ sercowo-naczyniowy, odporność czy regenerację komórek.

    Do najbardziej charakterystycznych flawonoli należą:

    • kwercetyna,
    • kemferol,
    • mirycetyna,
    • rutyna.

    Ciekawostka: flawonole działają synergicznie z witaminą C. Oznacza to, że wzajemnie wspierają swoje działanie. Dzięki temu organizm może „oszczędzać” ilość witaminy C. Poza tym ten duet sprawia, że naczynia krwionośne są bardziej elastyczne. Naturalnie taka współpraca występuje w owocach dzikiej róży i czarnej porzeczki.

    Flawanony – cytrusowi strażnicy

    Flawanony dominują z kolei w świecie cytrusów. To właśnie one nadają ten charakterystyczny, lekki gorzki posmak pomarańczom, grejpfrutom czy cytrynom. W roślinach pomagają w walce ze szkodnikami i niesprzyjającymi warunkami środowiska. U ludzi natomiast mogą wykazywać działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne, hepatoprotekcyjne czy ochronne w stosunku do naczyń krwionośnych. Prowadzone są też badania pod kątem wykorzystania flawanonów jako modulatorów enzymów detoksykacyjnych w wątrobie.

    Do najbardziej charakterystycznych flawanonów należą:

    • hesperytyna,
    • naryngenina,
    • pinocembryna.

    Ciekawostka: najwięcej flawanonów znajduje się w białej błonce pod skórką cytrusów, czyi tzw. albedo. To właśnie tam są skoncentrowane hesperytyna i naryngenina wspierające krążenie i chroniące komórki przed stresem oksydacyjnym. Właśnie dlatego naturalne soki zawierające miąższ są znacznie bogatsze w związki aktywne niż klarowne napoje. Krótko mówiąc, im więcej błonek, tym zdrowszy sok.

    Izoflawony – roślinne hormony równowagi

    Izoflawony to wyjątkowa grupa flawonoidów, których struktura pozwala naśladować im działanie estrogenów, czyli kobiecych hormonów płciowych. Często określa się je zatem mianem fitoestrogenów. Pomagają roślinom regulować wzrost i reakcje na szkodliwe warunki, natomiast u człowieka mogą łagodzić objawy menopauzy, wspierają kości, serce i gospodarkę lipidową. Chociaż nie działają tak silnie jak hormony, dzięki subtelnemu dopasowaniu do receptorów estrogenowych (Erα i Erβ) mogą przywracać równowagę w okresie niedoboru estrogenów. Występują głównie w soi czy koniczynie czerwonej, czyli roślinach strączkowych.

    Do najbardziej charakterystycznych izoflawonów należą:

    • genisteina,
    • daidzeina,
    • biochanina A,
    • formononetyna,

    Ciekawostka: izoflawony są lepiej przyswajalne po fermentacji, dlatego produkty takie jak tofu, tempeh czy miso mają większą biodostępność niż surowa soja. W przypadku zaś daidzeiny w organizmie dochodzi do jej przekształcenia do ekwolu, czyli metabolitu o silniejszym działaniu estrogennym.

    Antocyjany – barwniki życia

    Antocyjany to naturalne barwniki nadające kwiatom, owocom czy liściom odcienie czerwieni, purpury, granatu czy błękity. Rozpuszczają się w wodzie i są niezwykle wrażliwe na pH. Między innymi dlatego sok z czerwonej kapusty może zmieniać kolor w zależności od środowiska. Antocyjany chronią rośliny przed szkodliwym promieniowaniem UV, natomiast u człowieka są bardzo silnymi przeciwutleniaczami. Wspierają serce, wzrok, naczynia czy odporność.

    Do najbardziej charakterystycznych antocyjanów należą:

    • cyjanidyna,
    • delfinidyna,
    • peonidyna,
    • malwidyna.

    Ciekawostka: antocyjany występują w roślinach jako glikozydy (antocyjaniny), co zwiększa ich rozpuszczalność w wodzie. Warto wiedzieć, że im ciemniejszy kolor owocu, tym więcej zawiera antocyjanów. Dlatego też najlepszym źródłem tych związków są: borówka, aronia czy owoc czarnego bzu.

    Flawonoidy – mechanizm działania

    Flawonoidy należą do jednych z najlepiej przebadanych związków roślinnych, a ich właściwości od lat budzą zainteresowanie naukowców. Okazuje się, że działanie flawonoidów jest wielopoziomowe. Obejmuje ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym poprzez regulację procesów zapalnych aż po wpływ na układ nerwowy, krążenie i mikrobiotę jelitową. Jak widać ich rola jest bardzo szeroka, chociaż powszechnie nazywa się je po prostu naturalnymi antyoksydantami. W rzeczywistości działają jak subtelni regulatorzy procesów biochemicznych zachodzących w komórkach człowieka.

    Flawonoidy a działanie antyoksydacyjne – ochrona komórek przed uszkodzeniem

    Skoro flawonoidy to naturalne antyoksydanty warto się przyjrzeć, jaki mechanizm działania za tym stoi. Otóż są to związki, które neutralizują wolne rodniki, czyli reaktywne formy tlenu powstające, m.in. w trakcie odczuwania stresu, zapalenia, palenia tytoniu czy ekspozycji na zanieczyszczenia. Ich cząsteczki zwierają grupy hydroksylowe (-OH), które mogą oddawać elektron i w ten sposób stabilizować wolny rodnik, zanim ten uszkodzi błonę komórkową, DNA czy białko. Niektóre flawonoidy, np. kwercetyna czy luteolina potrafią także wiązać metale ciężkie, które sprzyjają tworzeniu się wolnych rodników. Dzięki temu ograniczają zjawisko, tzw. stresu oksydacyjnego odpowiedzialnego za starzenie się komórek i rozwój wielu chorób.

    Co ciekawe, flawonoidy działają nie tylko w obrębie bezpośredniej neutralizacji rolnych rodników, ale też „uczą” organizm, jak się bronić. Pobudzają systemy antyoksydacyjne zwiększając tym samym aktywność enzymów przeciwutleniających, takich jak: dysmutaza ponadtlenkowa (SOD), katalaza czy peroksydaza glutationowa.

    Flawonoidy a działanie przeciwzapalne – cisza zamiast alarmu

    Często nie jesteśmy świadomi, że w naszym organizmie rozwija się przewlekły stan zapalny. Zwłaszcza, jeżeli ma on miejsce na poziomie komórkowym. To taki „cichy ogień”, który może przyczyniać się do rozwoju wielu chorób, np. serca, cukrzycy, nowotworów czy schorzeń neurodegeneracyjnych. Flawonoidy potrafią „gasić” ten pożar działają na enzymy i mediatory zapalne.

    Dzieje się tak, ponieważ związki flawonoidowe mają zdolność do hamowania aktywności COX-2 i LOX, czyli enzymów odpowiedzialnych za produkcję prostaglandyn i leukotrienów. Te z kolei odpowiadają za objawy takie jak: obrzęk, ból czy gorączka. Flawonoidy blokują także działanie czynnika NF-κB, który pełni poniekąd funkcję „włącznika” stanu zapalnego na poziomie genów. Gdy jest on aktywny, komórki produkują cytokiny będące regulatorami odpowiedzi immunologicznej, np. TNF-α i IL-6. Flawonoidy hamują jego działanie.

    Dzięki temu łagodzą stan zapalny w całym organizmie. Od naczyń krwionośnych po stawy i jelita. Kwercetyna, luteolina i hesperytyna to najdokładniej przebadane pod tym kątem związki należące do flawonoidów.

    Flawonoidy a układ krążenia – elastyczne naczynia i spokojne serce

    Kolejnym obszarem, na który mają wpływ flawonoidy są serce oraz naczynia krwionośne. Chronią je na wiele sposobów.

    Po pierwsze, pobudzają środbłonek do produkcji tlenku azotu (NO). Jest to naturalna substancja rozszerzająca naczynia. Dzięki temu dochodzi do poprawy przepływu krwi i dotlenienia tkanek.

    Po drugie, mogą pomagać w utrzymaniu elastyczności naczyń, chroniąc środbłonek przed stresem oksydacyjnym hamując uszkodzenia komórek.

    Po trzecie, potrafią też zmniejszać agregację płytek krwi, czyli zapobiegają ich sklejaniu się, co zmniejsza ryzyko powstawania zakrzepów. Wspierają także korzystny profil lipidowy. Oznacza to, że obniżają poziom cholesterolu LDL (tzw. złego cholesterolu), a zwiększają HDL. Stabilizują przy tym ciśnienie tętnicze.

    Flawonoidy a działanie neuroprotekcyjne – tarcza dla mózgu

    Mózg jest organem szczególnie wrażliwym na stres oksydacyjny. Dzieje się tak, ponieważ zużywa on bardzo dużo tlenu. Flawonoidy mogą zatem stanowić dla niego swego rodzaju tarczę ochronną. Osłaniają neurony przed uszkodzeniem ze strony wolnych rodników, poprawiają ukrwienie mózgu i wspierają komunikację między komórkami nerwowymi.

    Co więcej, flawonoidy wpływają na nauroprzekaźnictwo. Zwiększają aktywność dopaminy, serotoniny, acetylocholiny, dzięki czemu wspierają nastrój, koncentrację i pamięć. Niektóre ze związków flawonoidowych,jak antocyjany borówkowe czy delfinidyna z aronii dodatkowo aktywują szlaki napraw DNA w neuronach i pobudzają powstawanie nowych połączeń nerwowych. Biorą zatem czynny udział w procesie neurogenezy.

    Badania kliniczne potwierdzają, że regularne spożywanie produktów bogatych we flawonoidy (np. kakao, jagody, zielona herbata czy winogrona) może poprawiać funkcje poznawcze i przepływ krwi w mózgu szczególnie u osób starszych.

    Flawonoidy a działanie przeciwnowotworowe – mądra regulacja, nie „magiczny” lek

    Jak wiadomo, flawonoidy nie działają jak klasyczne leki. Tym bardziej nie jak leki przeciwnowotworowe, ale mogą hamować procesy sprzyjające rozwojowi raka. Mają wpływ na aktywowanie apoptozy, czyli śmierci, w komórkach nowotworowych. Poza tym ograniczają angiogenezę, czyli tworzenie nowych naczyń, które odżywiają guz. Mało tego, hamują ekspresję enzymów ułatwiających pojawianie się przerzutów.

    Niemniej, należy pamiętać, że flawonoidy mogą w tym przypadku działać profilaktycznie i wspomagająco, a nie zastępczo w stosunku do terapii przeciwnowotworowej.

    Flawonoidy a mikrobiota jelitowa – obustronny związek

    Okazuje się, że flawonoidy, poza opisanymi wyżej działaniami, współpracują także z naszym mikrobiomem jelitowym. Z jednej strony bakterie jelitowe rozkładają flawonoidy do prostszych związków, które organizm może łatwiej przyswoić, z drugiej flawonoidy wspierają korzystne szczepy Lactobacillus czy Bifidobacterium przy jednoczesnym zahamowaniu rozwoju patogennych drobnoustrojów. W efekcie jest lepsze trawienie, ograniczenie stanu zapalnego w jelitach i poprawa odporności.

    Źródła flawonoidów w świecie roślin

    Flawonoidy występują niemal wszędzie w świecie roślin. To barwne cząsteczki, które nie tylko chronią tkanki przed stresem środowiskowym, ale także nadają roślinom ich charakterystyczne kolory i aromaty. Najwięcej flawonoidów zawierają liście, kwiaty i owoce, czyli te części, które mają bezpośredni kontakt ze światłem słonecznym. Wśród surowców zielarskich, owoców i napojów można wyróżnić szczególnie bogate źródła tych związków.

    Zioła – naturalne skarbnice flawonoidów

    Zioła stanowią jedne z najbogatszych źródeł flawonoidów, zwłaszcza flawonów, flawonoli i flawanonów. W roślinach związki te pełnią funkcję ochronną i przeciwzapalną, a w organizmie człowieka wspierają naczynia krwionośne, układ moczowy, wątrobę i układ nerwowy.

    • Liść brzozy (Betulae folium) – zawiera pochodne kwercetyny (hiperozyd, rutozyd); działa moczopędnie i wspomaga usuwanie toksyn.
    • Liść miłorzębu japońskiego (Ginkgo folium) – bogaty w flawonole (kwercetyna, kemferol, izoramnetyna) i biflawony (ginkgetyna, bilobetyna); wspiera krążenie mózgowe i koncentrację.
    • Liść ortosyfonu (Orthosiphonis folium) – źródło flawonów (sinensetyna, eupatoryna); działa żółciopędnie i wspomaga nerki.
    • Kwiat jasnoty białej (Lamii albi flos) – bogaty w flawonole (izokwercetyna, rutozyd, tilirozyd); wykazuje działanie przeciwzapalne zewnętrznie.
    • Kwiatostan lipy (Tiliae inflorescentia) – zawiera flawony i flawonole (kwercetyna, izokwercetyna); łagodzi stany zapalne, gorączkowe i napięcie nerwowe.
    • Kwiat bzu czarnego (Sambuci flos) – bogaty w hiperozyd, rutozyd, astragalinę); działa napotnie i wspiera odporność.
    • Kwiatostan głogu (Crataegi inflorescentia) – zawiera witeksynę i orientynę; wspomaga serce i krążenie.
    • Owoc głogu (Crataegi fructus) – bogaty w hiperozyd; ma takie same zastosowanie co kwiatostan głogu.
    • Koszyczek arniki (Arnicae inflirescentia) – bogaty w flawonole i flawony; działa przeciwzapalnie, przeciwbólowo zwłaszcza przy stłuczeniach.
    • Kwiatostan kocanek (Helichrysi inflorescentia) – źródło flawonów (naryngenina); wspiera wątrobę, przepływ żółci i działa rozkurczowo.
    • Ziele nawłoci (Virgaureae herba) – zawiera głównie flawonole (pochodne kwercetyny); działa głównie moczopędnie.
    • Ziele fiołka trójbarwnego (Violae herba) – bogate w pochodne kwercetyny; wspiera oczyszczanie skóry i układu moczowego.
    • Ziele skrzypu (Equiseti herba) i ziele rdestu ptasiego (Polygoni avicularis herba) – zawierają pochodne kwercetyny; wspomagają usuwanie nadmiaru wody i działają przeciwzapalnie.
    • Ziele męczennicy (Passiflorae herba) – zawiera flawony (izowiteksynę, izoorientynę); wykazuje działanie uspokajające.
    • Owoc ostropestu (Silybi mariani fructus) – wyjątkowy surowiec zawierający flawonolignany (sylimaryna, sylibinina); chroni i regeneruje wątrobę.

    Surowce antocyjanowe – barwny eliksir natury

    Antocyjany to najbardziej kolorowa grupa zaliczana do flawonoidów. Odpowiadają za odcienie czerwieni, purpury i granatu. Ich obecność w roślinach nie tylko przyciąga owady zapylające, ale także chroni tkanki przed promieniowaniem UV i wolnymi rodnikami.
    W surowcach zielarskich i owocach występują one głównie w postaci glikozydów antocyjanidyn.

    • Owoc borówki czernicy (Myrtilli fructus) – bogaty w cyjanidynę, delfinidynę i peonidynę; wspiera mikrokrążenie i wzrok, szczególnie widzenie o zmierzchu.
    • Owoc bzu czarnego (Sambuci fructus) – zawiera glikozydy cyjanidyny; działa przeciwzapalnie, przeciwwirusowo i wzmacnia odporność.
    • Kwiat hibiskusa (Hibisci flos) – źródło definidyny i hibiscyny; wspiera serce, działa lekko hipotensyjnie i przeciwutleniająco.

    Antocyjany są niezwykle wrażliwe na pH. W środowisku kwaśnym przybierają barwę czerwoną, w obojętnym stają się fioletowe, a w zasadowym – niebieskie. To dlatego napar z hibiskusa zmienia kolor po dodaniu soku z cytryny. To czysta chemia roślin w działaniu.

    Flawonoidy w owocach, warzywach i napojach

    Flawonoidy znajdziemy także w codziennej diecie. W owocach, warzywach i napojach roślinnych.
    Najbogatsze ich źródła to:

    • Cebula i jabłka – kwercetyna i kemferol wzmacniają naczynia i działają antyoksydacyjnie.
    • Cytrusy – zawierają flawanony (naryngenina, hesperetyna), które wspierają krążenie i metabolizm.
    • Jagody, aronia, czarna porzeczka, winogrona – obfitują w antocyjany o działaniu przeciwzapalnym i ochronnym dla naczyń.
    • Kakao i gorzka czekolada – zawierają flawan-3-ole, które poprawiają elastyczność naczyń i wspierają serce.

    Flawonoidy w fitoterapii

    Flawonoidy, mimo że są naturalnymi barwnikami i związkami wtórnymi roślin, zajmują dziś ważne miejsce w fitoterapii klinicznej. Ich wszechstronne działanie, czy to przeciwzapalne, naczynioochronne, przeciwutleniające czy regulujące gospodarkę hormonalną, czyni je jednymi z najcenniejszych składników fitochemicznych stosowanych w preparatach roślinnych i suplementach diety.

    Kwercetyna – wsparcie w stanach zapalnych i alergiach

    Kwercetyna to jeden z najlepiej poznanych flawonoli. Występuje m.in. w cebuli, jabłkach, lipie i rucie. W organizmie człowieka wykazuje silne działanie przeciwzapalne i przeciwhistaminowe.
    Hamuje uwalnianie histaminy z komórek tucznych i bazofili, co łagodzi objawy alergii (świąd, katar, przekrwienie błon śluzowych). Dodatkowo ogranicza aktywność enzymów prozapalnych (COX-2, LOX) i cytokin (TNF-α, IL-6), co czyni ją naturalnym modulatorem stanu zapalnego.

    W badaniach klinicznych stosowana była jako uzupełnienie terapii alergii sezonowych, zapalenia zatok i stanów zapalnych jelit, a także jako środek wspierający odporność w infekcjach wirusowych.

    Rutyna – w chorobach naczyń i hemoroidach

    Rutyna (rutozyd) to glikozyd kwercetyny, naturalnie obecny m.in. w kwiatach bzu czarnego, fiołka i gryce. Wykazuje działanie angioprotekcyjne i przeciwobrzękowe – uszczelnia śródbłonek naczyń włosowatych, zwiększa ich elastyczność i zmniejsza przepuszczalność. Dzięki temu poprawia mikrokrążenie i ogranicza powstawanie obrzęków oraz pajączków naczyniowych.
    Rutyna często łączona jest z witaminą C, ponieważ hamuje jej utlenianie i wydłuża czas działania, tworząc klasyczny duet przeciwzapalny i naczynioochronny. W preparatach aptecznych wykorzystywana jest m.in. przy żylakach, hemoroidach, pękających naczynkach i stanach zapalnych żył.

    Diosmina – w przewlekłej niewydolności żylnej

    Diosmina to naturalny flawanon występujący w owocach cytrusowych, najczęściej pozyskiwana z hesperydyny. Działa ochronnie na naczynia żylne, zmniejsza ich podatność na rozciąganie i poprawia odpływ limfy. W badaniach klinicznych potwierdzono, że diosmina łagodzi uczucie ciężkości nóg, obrzęki i nocne kurcze mięśni u osób z przewlekłą niewydolnością żylną.
    Wykazuje również działanie przeciwzapalne poprzez hamowanie ekspresji mediatorów zapalenia w ścianie naczyń (COX-2, prostaglandyny, histamina). Preparaty zawierające diosminę stanowią obecnie standard fitoterapeutyczny w terapii żylaków, hemoroidów i mikroangiopatii cukrzycowej.

    Izoflawony sojowe – roślinne wsparcie hormonalne

    Izoflawony, zwłaszcza genisteina i daidzeina z soi, należą do najlepiej poznanych fitoestrogenów. Dzięki podobieństwu strukturalnemu do estrogenów ludzkich, potrafią wiązać się z receptorami estrogenowymi i modulować ich aktywność. Działają łagodnie, wyrównując poziom hormonów w okresie okołomenopauzalnym, co przekłada się na zmniejszenie uderzeń gorąca, poprawę jakości snu i nastroju. Dodatkowo wspierają gęstość mineralną kości oraz profil lipidowy krwi.
    Ich skuteczność jest najlepiej widoczna przy regularnym spożyciu produktów fermentowanych (np. tofu, tempeh), w których izoflawony występują w łatwo przyswajalnej postaci aglikonów.

    Synergia z witaminą C – duet silniejszy niż każdy z osobna

    Flawonoidy i witamina C od dawna uważane są za klasyczny zestaw synergiczny. Zwłaszcza rutyna, kwercetyna i kemferol stabilizują cząsteczkę kwasu askorbowego, chroniąc ją przed utlenieniem, a witamina C z kolei regeneruje flawonoidy w ich aktywnej formie. Wspólnie działają silniej. Uszczelniają naczynia, zmniejszają stan zapalny i poprawiają odporność komórkową. To współdziałanie jest podstawą wielu preparatów witaminowo-flawonoidowych stosowanych w przeziębieniach, alergiach i zaburzeniach mikrokrążenia.

    Wyzwania w biodostępności i nowe kierunki badań

    Choć flawonoidy mają ogromny potencjał terapeutyczny, w organizmie człowieka nie zawsze działają tak skutecznie, jak mogłoby się wydawać na podstawie ich stężenia w roślinie. Ich biodostępność, czyli to, jaka część spożytej dawki, faktycznie dociera do tkanek i wywiera efekt biologiczny, bywa ograniczona przez budowę chemiczną, sposób wchłaniania i metabolizm jelitowy. Większość flawonoidów występuje w roślinach w postaci glikozydów, czyli cząsteczek połączonych z cukrem. Ta forma jest dla roślin wygodna. Stabilna, dobrze rozpuszczalna w wodzie i łatwa do magazynowania. Dla człowieka to jednak dopiero forma wyjściowa. Flawonoidy, aby mogły zadziałać, muszą zostać przekształcone w aglikony. To aktywne biologicznie cząsteczki, które przenikają przez ścianę jelita do krwiobiegu. Proces ten zachodzi dzięki enzymom jelitowym i mikrobiocie, która odcina reszty cukrowe, „uwalniając” aktywny związek.

    Niektóre glikozydy (np. izokwercytryna  – pochodna kwercetyny z glukozą) są rozkładane już w jelicie cienkim, dlatego przyswajają się szybciej. Z kolei inne, takie jak rutyna, w której cukrem jest rutynoza, wymagają udziału bakterii jelitowych, przez co działają wolniej, ale dłużej. Dlatego napary z ziół bogatych we flawonoidy działają łagodnie i systematycznie, a efekt narasta wraz z czasem stosowania, a nie po pojedynczej dawce.

    Współczesne badania próbują zwiększyć biodostępność flawonoidów, nie zmieniając ich naturalnego charakteru. Stosuje się m.in.:

    • mikro- i nanonośniki (np. liposomy, nanocząstki lipidowe, nanoemulsje), które chronią cząsteczki przed rozkładem w przewodzie pokarmowym,
    • kompleksy flawonoidów z fosfolipidami (tzw. fitosomy), które lepiej przenikają przez błony komórkowe,
    • łączenie z naturalnymi prebiotykami, które wspierają mikrobiotę jelitową odpowiedzialną za hydrolizę glikozydów.

    Takie rozwiązania pozwalają zwiększyć ilość aktywnych związków we krwi nawet kilkukrotnie, a tym samym wykorzystać w pełni ich potencjał przeciwzapalny, antyoksydacyjny i naczynioochronny.

    Flawonoidy – bezpieczeństwo i interakcje

    Flawonoidy – ogólna nietoksyczność w dawkach dietetycznych

    Flawonoidy z codziennej żywności i tradycyjnych naparów są na ogół dobrze tolerowane. To właśnie owoce jagodowe, cytrusy, cebula, kakao budują korzystny efekt antyoksydacyjny i naczynioochronny bez istotnych działań niepożądanych. Zastrzeżenia dotyczą głównie skoncentrowanych ekstraktów i wysokich dawek przyjmowanych w postaci suplementów diety.

    Flawonoidy – najważniejsze ryzyka interakcji

    Cytochromy P-450 (CYP) i transportery lekowe

    • Kwercetyna: w badaniach in vitro jest słabym inhibitorem CYP2C19/CYP3A4 (brak istotnych efektów dla CYP2D6), więc ryzyko silnych interakcji jest niskie, choć nie zerowe; znaczenie kliniczne zależy od dawki i współistniejących leków.
    • Sok grejpfrutowy: klasyczna interakcja z lekami CYP3A4-zależnymi (np. część statyn) wynika głównie z furanokumaryn (bergamottin, 6,7-DHB), które nieodwracalnie hamują jelitowy CYP3A4. Ważne, aby wiedzieć, że to nie same „flawonoidy cytrusowe”, ale te związki niefenolowe odpowiadają w pierwszej kolejności za problem interakcyjny.
    • Naryngina: dodatkowo hamuje transporter OATP1A2, co zmniejsza wchłanianie niektórych leków (np. feksofenadyny). To inny mechanizm niż CYP i także tłumaczy część efektów „soku grejpfrutowego”.

    Leki przeciwzakrzepowe i antyagregacyjne

    Część flawonoidów (np. kwercetyna, flawanole z kakao/herbaty) ma łagodne działanie antyagregacyjne. W suplementach wysokodawkowych może to nasilać efekt warfaryny, nowych doustnych antykoagulantów lub kwasu acetylosalicylowego. W związku z tym zaleca się monitoring INR (przy warfarynie) i ostrożność przy łączeniu z innymi „rozrzedzaczami krwi”.

    Flawonoidy – zastrzeżenia przy wysokich dawkach

    Izoflawony sojowe a gospodarka hormonalna w tym tarczyca

    Izoflawony łagodnie naśladują estrogeny. U części kobiet pomagają w objawach menopauzy, ale przy nowotworach hormonozależnych decyzję o suplementacji zawsze podejmuje lekarz prowadzący. W kontekście tarczycy, całościowo nie zaburzają T3/T4 u osób z prawidłową funkcją, ale mogą nieznacznie podnieść TSH. Kluczowa jest natomiast interakcja z lewotyroksyną, dlatego należy zachować odstęp ~4 godz. między lekiem, a produktami sojowymi/suplementami.

    Flawonoidy – jak bezpiecznie stosować?

    Aby flawonoidy służyły naszemu zdrowiu, a nie szkodziły, warto pamiętać, o kilku sprawach:

    • Flawonoidy zawarte w diecie są jak najbardziej wskazane (uwaga na grejpfruta), ale bardzo duże ich dawki w postaci preparatów ziołowych czy suplementów diety wymagają ostrożności. Zawsze dobrze wcześniej skonsultować ich przyjmowanie z lekarzem lub farmaceutą.
    • Należy zachować odstęp czasowy lub w ogóle zrezygnować ze spożywania grejpfrutów w czasie przyjmowania leków, które mogą wchodzić z nim w interakcje.
    • Podobnie należy rozdzielać w czasie (co najmniej 4 godzinnym) przyjmowanie lewotyroksyny i izoflawonów zwłaszcza tych z soi.
    • Przed planowanym zabiegiem chirurgicznym lub terapią przeciwzakrzepową warto skonsultować wszelkie preparaty zawierające flawonoidy ze względu na efekt antyagregacyjny.

    Flawonoidy – współczesne badania i perspektywy

    Nowe odkrycia w farmakologii flawonoidów

    Neuroprotekcja

    Najlepiej udokumentowane efekty dotyczą flawanoli kakao: poprawiają funkcję śródbłonka i ukrwienie mózgu (NO/eNOS), co przekłada się na korzystne zmiany w utlenowaniu kory i wybrane aspekty funkcji poznawczych, szczególnie u osób starszych lub z gorszą wyjściową rezerwą naczyniową. Mechanizm łączy się z modulacją mikrogleju i redukcją stresu oksydacyjnego.

    Epigenetyka

    Flawonoidy coraz częściej postrzega się jako „epi-nutraceutyki”: kwercetyna i genisteina hamują aktywność metylotransferaz DNA (DNMT) i deacetylaz histonowych (HDAC), a także regulują ekspresję wybranych mikroRNA. W efekcie potrafią „przestawić” programy komórkowe związane z zapaleniem, proliferacją czy starzeniem komórek. To kierunek, który łączy dietę z modulacją epigenomu bez ingerencji w sekwencję DNA.

    Immunomodulacja

    Na poziomie odporności wrodzonej kluczowy jest wpływ na szlak NF-κB i kompleks zapalny NLRP3. Przeglądy podkreślają, że wybrane flawonoidy potrafią osłabiać aktywację NLRP3 (m.in. przez hamowanie sygnałów „primingu” i „triggeringu”), co jest obiecujące, np. w metabolicznie zależnym stanie zapalnym, neuropatii cukrzycowej czy IBD. Równolegle obserwuje się wpływ na polaryzację makrofagów (M1→M2) i dojrzewanie cytokin.

    Metabolity mikrobowe – nowy „język działania”

    Dziś wiemy, że wiele efektów przypisujemy nie samym flawonoidom, lecz ich metabolitom wytwarzanym przez mikrobiotę (np. ekwol po daidzeinie). To właśnie one często osiągają wyższe stężenia w osoczu i wykazują odmienną, czasem silniejszą aktywność biologiczną (naczyniową, neuroprotekcyjną). Różnice osobnicze w mikrobiomie tłumaczą, dlaczego jedni reagują mocniej, a inni słabiej na tę samą dawkę.

    Flawonoidy – zastosowanie w kosmetologii i nutraceutyce

    Skóra – od „antyoksydacji” do architektury macierzy.

    W dermokosmetykach flawonoidy (kwercetyna, antocyjany, flawanole) hamują kluczowe enzymy degradujące macierz pozakomórkową: MMP-1/-2 (kolagenazy, żelatynazy), elastazę i tyrozynazę. Przekłada się to na wsparcie bariery skórnej, anty-photoaging i wyrównanie kolorytu. Jednocześnie wiele prac zwraca uwagę, że skuteczność zależy od nośnika. Liposomy, nanoemulsje czy „liposomes-in-gel” poprawiają penetrację i stabilność związków w skórze.

    Formulacje „smart”

    Najsłabszym ogniwem bywa stabilność flawonoidów (utlenianie) i przenikanie przez warstwę rogową. Stąd właśnie rosnące znaczenie liposomów, niosomów, nanowłókien i nanonośników lipidowych. Technologie te pozwalają dostarczyć flawonoidy do właściwej warstwy skóry, jednocześnie ograniczając drażnienie. To samo podejście przenoszone jest do nutraceutyki: fitosomy i mikroenkapsulacja zwiększają biodostępność doustnych ekstraktów.

    Nutraceutyka – standaryzacja i profil metabolitów

    Najwięcej danych klinicznych dotyczy standaryzowanych flawanoli kakao oraz wybranych frakcji cytrusowych stosowanych w niewydolności żylnej. Obecny trend to „mniej mg, więcej jakości”: zamiast windować dawki, dąży się do formuł, które lepiej się wchłaniają i efektywniej generują metabolity czynne.

    Kierunek przyszłości: personalizowana fitoterapia flawonoidów oparta na metabolitach

    Metabotypy polifenolowe

    Coraz częściej klasyfikuje się ludzi nie według tego, co jedzą, ale jak ich mikrobiom to przetwarza. W praktyce oznacza to rozpoznawanie „typów metabolicznych” i dobór takiej formy lub źródła flawonoidów, która najskuteczniej wygeneruje właściwy koktajl metabolitów. To realna podstawa do personalizowania zaleceń dietetyczno-fitoterapeutycznych.

    Dietetyka precyzyjna = związek + matryca + mikrobiom.

    Przyszłe rekomendacje będą łączyć:

    1. profil metabolitów po standardowej dawce (krótki test obciążeniowy),
    2. wywiad żywieniowy i genetyczny (enzymy II fazy, transportery),
    3. cel kliniczny (naczynia, neuroprotekcja, jelita).

    Tak powstanie „mapa” wskazująca, czy lepiej postawić na fermentowane źródła izoflawonów (aglikony), mieszanki jagodowe (antocyjany o wyższej stabilności), czy może formy fitosomowe kwercetyny i w jakiej porze dnia lub z jaką matrycą żywieniową je podawać.

    Od biomarkera do efektu

    Celem nie będzie samo „podniesienie kwercetyny we krwi”, ale osiągnięcie pożądanego profilu metabolitów (np. wzrost fenylo-γ-walerolaktonów i wybranych kwasów fenolowych) skojarzonego z poprawą funkcji śródbłonka, markerów zapalenia czy testów poznawczych. Taki „metabolit-guided dosing” ma szansę skrócić drogę od talerza do mierzalnego efektu.

    Flawonoidy – symbolika i zielarska mądrość natury

    Flawonoidy to nie tylko związki chemiczne. To światło roślin zamknięte w cząsteczce. Każdy z nich niesie ze sobą barwę, która powstała w wyniku interakcji słońca, chlorofilu i życia. Gdy patrzymy na złoto rumianku, czerwień dzikiej róży czy purpurę aronii, widzimy odbicie procesów biochemicznych, które w języku natury oznaczają równowagę między ochroną a ekspresją życia.

    Flawonoidy chronią rośliny przed nadmiarem promieni UV, działają jak biologiczny filtr światła, ale też jak ich wewnętrzna mądrość. Barwna odpowiedź na stres, wiatr, chorobę czy czas. W tym sensie stanowią energię światła przetworzoną w materię i właśnie dlatego od wieków przypisywano roślinom barwnym szczególną moc oczyszczania, ochrony i regeneracji.

    W tradycyjnych systemach medycyny, takich jak Ajurweda czy Tradycyjna Medycyna Chińska (TCM), kolory roślin i ich smak odzwierciedlały działanie energetyczne. Żółte i złote rośliny, bogate we flawony (np. rumianek, nagietek, dziurawiec), uważano za te, które rozjaśniają umysł, wzmacniają ogień trawienny i oczyszczają odpowiadając elementowi słońca i ognia. Fioletowe owoce, pełne antocyjanów (borówki, czarna porzeczka, aronia), kojarzono z ochroną, regeneracją i spokojem. W TCM przypisywano im wpływ na nerki i krew, a w Ajurwedzie na harmonizację doszy Vata i Pitta.

    Zielone liście i zioła z flawonolami (głóg, lipa) symbolizowały odnowę i równowagę. To energia życia i fotosyntezy, która w świecie człowieka przekłada się na zdolność regeneracji i odporności.

    Można powiedzieć zatem, że flawonoidy są mostem łączącym świat widzialny i niewidzialny, chemię i magię, racjonalne i intuicyjne. Nauka tłumaczy ich działanie: wiązania wodorowe, antyoksydacja, szlaki NF-κB czy Nrf2, ale gdy spojrzymy głębiej, zobaczymy, że działają także w inny sposób, między innymi uczłowieczają świat roślin, wprowadzając do naszego ciała ich rytm i barwę.

    Kiedy pijemy napar z lipy lub herbatę z hibiskusa, uczestniczymy w wymianie energii. Światło słońca zaklęte w liściach staje się częścią naszej biologii. To spotkanie nauki z poezją życia. Flawonoidy przypominają, że równowaga jest pięknem w ruchu. W świecie roślin dbają o to, by żaden proces nie wymknął się spod kontroli. By tlen nie stał się destrukcyjny, a światło nie oślepiło życia. W świecie człowieka działają podobnie: wyciszają nadmiar, wspierają harmonię i uczą nas, że siła może być delikatna.

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

     

    Bibliografia

    Manach C, Scalbert A, Morand C, Rémésy C, Jiménez L. Polyphenols: food sources and bioavailability. Am J Clin Nutr. 2004;79(5):727–47.

    Kumar S, Pandey AK. Chemistry and biological activities of flavonoids: an overview. ScientificWorldJournal. 2013;2013:162750.

    Matławska I. Farmakogno zja. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UMP; 2005.

    Ożarowski A, Jaroniewski W. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: PZWL; 1987.

    Pietta PG. Flavonoids as antioxidants. J Nat Prod. 2000;63(7):1035–42.

    Beecher GR. Overview of dietary flavonoids: nomenclature, occurrence and intake. J Nutr. 2003;133(10):3248S–3254S.

    Heim KE, Tagliaferro AR, Bobilya DJ. Flavonoid antioxidants: chemistry, metabolism and structure-activity relationships. J Nutr Biochem. 2002;13(10):572–584.

    Middleton E Jr, Kandaswami C, Theoharides TC. The effects of plant flavonoids on mammalian cells: implications for inflammation, heart disease, and cancer. Pharmacol Rev. 2000;52(4):673–751.

    Wang T, Li Q, Bi K. Bioactive flavonoids: structure, bioavailability and function. Crit Rev Food Sci Nutr. 2018;58(12):1874–1905.

    Nabavi SF, Daglia M, Braidy N, Nabavi SM. Natural products and polyphenols for neuroprotection. Biochim Biophys Acta. 2017;1861(9):472–485.

    Ciumărnean L, Milaciu MV, Runcan O, et al. The effects of flavonoids in cardiovascular diseases. Int J Mol Sci. 2020;21(18):6932.

    Fraga CG, Oteiza PI. Cocoa flavanols and cardiovascular health. Free Radic Biol Med. 2019;133:358–73.

    Cassidy A, Minihane AM. The role of metabolism and the microbiome in defining the health effects of dietary flavonoids. Am J Clin Nutr. 2017;105(1):10–22.

    Hu L, Wang Y, Li B, et al. Botanical flavonoids: efficacy, absorption, metabolism and advanced delivery. Pharmaceutics. 2025;17(3):466.

    Yao Y, Lin G, Tian Y, et al. Comparison of intestinal absorption of flavonoid aglycones and their glycosides. J Agric Food Chem. 2020;68(19):5461–5471.

    Russo M, Spagnuolo C, Tedesco I, Russo GL. Flavonoid-loaded phytosomes: a new frontier in delivery systems. Front Pharmacol. 2023;14:1182297.

    EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources Added to Food (ANS). Scientific opinion on the safety of green tea catechins. EFSA J. 2018;16(4):5239.

    Bailey DG, Dresser GK, Leake BF, et al. Grapefruit–medication interactions. Clin Pharmacol Ther. 2007;81(4):495–502.

    Misaka S, Yatabe J, et al. Green tea markedly reduces nadolol exposure via OATP1A2 inhibition. Clin Pharmacol Ther. 2014;95(4):432–8.

    Wiesner A, et al. Levothyroxine interactions with food and soy: a review. Pharmaceuticals (Basel). 2021;14(3):206.

    Lee JW, et al. Grapefruit juice and statins: clinical overview. Am J Med. 2016;129(5):e5–e6.

    Chen MN, Lin CC, Liu CF. The effect of soy isoflavones on menopausal symptoms: systematic review and meta-analysis. Maturitas. 2019;121:20–30.

    Setchell KDR, Clerici C. Equol: history, chemistry and formation. J Nutr. 2010;140(7):1355S–1362S.

    Mohos V, et al. Inhibitory effects of quercetin and its conjugates on CYP enzymes and transporters. Molecules. 2020;25(17):4122.

    Roy S, Singh H, et al. Natural compounds regulating epigenetic machinery: an overview. Genes (Basel). 2025;16(6):676.

    Bakrim S, et al. Epi-nutrients for cancer prevention: molecular mechanisms and future perspectives. Front Nutr. 2025;12:1556401.

    Khanna S, et al. Flavonoids regulating NLRP3 inflammasome activation. Inflammopharmacology. 2025;33(2):221–245.

    Domínguez-López I, et al. The long journey of phenolic compounds and neurocognitive health. Nutr Rev. 2025;83(2):e533–e559.

    Nisa RU, et al. Plant phenolics with promising applications in skin disorders. Biomed Pharmacother. 2024;171:113014.

    Wadhwa K, et al. Quercetin nanoformulations for topical delivery. Mater Today Chem. 2022;25:100990.

    Choudhury A, et al. Strategic advances in liposome technology for skin. J Nanobiotechnol. 2025;23(1):441.

    Zaborowski MK, et al. Quercetin liposomes-in-gel in eczema model. Molecules. 2024;29(13):3206.

    Tisserand R, Young R. Essential Oil Safety: A Guide for Health Care Professionals. 3rd ed. Edinburgh: Elsevier; 2020.

    Dosoky NS, Setzer WN. Biological activities and safety of Citrus essential oils. Int J Mol Sci. 2018;19(7):1966.

    Matkowski A, et al. Plant flavonoids as key regulators of microbiota and human health. Nutrients. 2024;16(2):534.

    Kołodziej B, Kowalczyk E. Ziołolecznictwo – praktyczne kompendium dla farmaceutów. Kraków: MedPharm; 2020.

    Kuhn M, et al. Microbial metabolites of dietary flavonoids: links to health benefits. Nutrients. 2023;15(5):1098.

    García-Lafuente A, Guillamón E, Villares A, Rostagno MA, Martínez JA. Flavonoids as anti-inflammatory agents: implications in cancer and cardiovascular disease. Inflamm Res. 2009;58(9):537–552.

    González-Gallego J, García-Mediavilla MV, Sánchez-Campos S, Tuñón MJ. Anti-inflammatory and immunomodulatory properties of dietary flavonoids. Nutrients. 2010;2(8):611–26.

    Gorzynik-Debicka M, et al. Potential health benefits of quercetin. Nutrients. 2018;10(11):1803

     

  • Porost islandzki (Cetraria islandica) – właściwości, działanie i zastosowanie w fitoterapii

    Poznaj naukowo potwierdzone właściwości porostu islandzkiego – surowca, który od wieków łagodzi kaszel, chrypkę i podrażnienia gardła.

    Porost islandzki

    Tarczownica islandzka (płucnica islandzka), znana także jako porost islandzki (Cetraria islandica L. Ach.), to roślinny paradoks północy. Co to oznacza? Oznacza to, że nie jest on do końca rośliną, ale porostem będącym symbiozą grzyba i glonu. Od wieków wykorzystywany był w Skandynawii jako lek na kaszel, choroby żołądka czy środek wzmacniający w czasie głodu. Jak działa porost islandzki? Jakie ma właściwości? Kiedy można go stosować, a kiedy lepiej po niego nie sięgać? Jaką rolę odegrał w nordyckiej i ludowej medycynie północy?

    Tarczownica islandzka – systematyka i pochodzenie

    Nazwa łacińska: Cetraria islandica (L.) Ach.

    Rodzina: Tarczownicowate (Parmeliaceae)

    Surowiec: plecha porostu – Lichen islandicus

    Typ organizmu: porost (symbiotyczne połączenie grzyba i glonu).

    Tarczownica islandzka występuje naturalnie w strefie arktycznej, subarktycznej i górskiej Europy, Azji i Ameryki Północnej. W Polsce porost islandzki jest spotykany głównie w górach i na torfowiskach północno-wschodnich. Porasta skały, gleby piaszczyste i ubogie w składniki mineralne. Dobrze znosi mróz, ale niechętnie przyjmuje zanieczyszczenia powietrza, dlatego uznaje się go za wskaźnik czystego środowiska.

    Jak wygląda porost islandzki?

    Plecha porostu ma postać krzaczkowatą, listkowatą, o wysokości 4-12 cm. Jest ona rozgałęziona, od wierzchu brunatnozielona, od spodu jaśniejsza z żeberkami. Po zwilżeniu staje się miękka i elastyczna, a po wyschnięciu sztywna i krucha. Charakteryzuje się gorzkim smakiem i delikatnym zapachem mchu.

    Porost islandzki – jak zbierać i przechowywać?

    Porost islandzki ma status VU. Oznacza to, że jest gatunkiem wysoce narażonym na wymarcie znajdującym się w Polsce pod ochroną. Do celów zielarskich pozyskuje się całą plechę w okresie suchej pogody od maja do września. Po oczyszczeniu z resztek gleby i igliwia suszy się ją w przewiewnym miejscu w temperaturze do 40oC. Surowiec należy przechowywać w szczelnych pojemnikach, chroniąc przed wilgocią. Tradycyjnie plechę moczono w zimnej wodzie, aby usunąć nadmiar kwasów porostowych przed zastosowaniem surowca w żywności.

    Chemizm – co działa w poroście islandzkim?

    Porost islandzki zawiera liczne substancje biologicznie czynne, przy czym wykazują one różne działanie.

    Polisacharydy śluzowe:

    • Lichenina (lichenan) – β-glukan,
    • Izolichenina – rozpuszczalna frakcja β-glukanu.

    Kwasy porostowe (metabolity wtórne):

    • Kwas fumarprotocetrarowy, protocetrarowy, cetrarowy

    Kwasy fenolowe

    Kwas glukuronowy

    Minerały: krzemionka, jod, mangan

    Witaminy z grupy B

    Porost islandzki – właściwości i działanie

    Dzięki sporej ilości związków czynnych porost islandzki wykazuje szerokie spektrum działania na różne układy organizmu.

    Porost islandzki a układ oddechowy

    Polisacharydy śluzowe tworzą na błonie śluzowej gardła i krtani ochronny film, który zmniejsza podrażnienie receptorów kaszlowych. Ponadto łagodzi suchość i chrypkę, a także wspomaga regenerację nabłonka. Porost islandzki jest też klasycznym środkiem demulgującym, czyli powlekającym, przy suchym kaszlu, stanach zapalnych gardła i po intensywnym mówieniu.

    Dodatkowo obecne kwasy porostowe ograniczają przyleganie bakterii do nabłonka, co hamuje rozwój infekcji i wspiera proces gojenia. Udowodniono, że kwasy te działają bakteriostatycznie na:  E. coli, S. aureus, B. cereus, B. subtlis,P. Aeruginosa, L. monocytogenes, H. pylori.

    Porost islandzki a układ pokarmowy

    Porost islandzki łagodzi stany zapalne i podrażnienia także w obrębie błony śluzowej żołądka czy przełyku. Dzięki temu działa ochronnie przy refluksie, nadkwasocie czy uczuciu pieczenia. Zawarte gorycze pobudzają wydzielanie soku żołądkowego i żółci, wspomagając tym samym trawienie i pobudzając łaknienie. W małych dawkach porost islandzki może działać łagodząco, a w większych pobudzająco na trawienie.

    Porost islandzki – działanie przeciwzapalne i immunomodulujące

    Poza wyżej opisanym działaniem okazuje się, że porost islandzki ma też właściwości przeciwzapalne i immunomodulujące. Kwas fumarprotocetrarowy i protocetrarowy hamują aktywację szlaku NF-κB, redukują ekspresję cytokin prozapalnych (IL-1β, IL-6, TBF-α) i ograniczają produkcję prostaglandyn. Można zatem uznać, że porost islandzki wykazuje tutaj działanie przeciwutleniające, czyli ochrania komórki przed szkodliwym działaniem stresu oksydacyjnego.

    Badania naukowe nad porostem islandzkim

    W ostatnim czasie najwięcej wyników, jeżeli chodzi o działanie porostu islandzkiego, dotyczy mechanizmów powlekających, przeciwzapalnych i antyoksydacyjnych. Coraz głośniej mówi się także o aktywności przeciwwirusowej i neuroprotekcyjnej jego metabolitów, np. kwasu fumarprocetrarowego.

    Porost islandzki – badania in vitro

    Działanie powlekające i regenerujące nabłonek (Fitoterapia, 2018)

    Badanie przeprowadził zespół z Uniwersytetu Islandzkiego (Freysdóttir i wsp., Fitoterapia, 2018). Naukowcy izolowali lichenan (β-1,3/1,4-glukan) z plechy Cetraria islandica i testowali jego wpływ na ludzkie keratynocyty (linie komórkowe HaCaT). Okazało się, że polisacharyd ten nasila różnicowanie i proliferację komórek nabłonkowych, a także zwiększa produkcję białek odpowiedzialnych za szczelność bariery naskórkowej. Innymi słowy działa jak „biofilm”, który chroni i odbudowuje błony śluzowe.

    Działanie neuroprotekcyjne – białko tau (Molecules, 2021)

    W 2021 roku w czasopiśmie Molecules opublikowano pracę zespołu Yu i wsp. (Uniwersytet Medyczny w Seulu), który badał fumarprotocetrarowy – główny związek fenolowy porostu islandzkiego. Użyto modelu komórkowego neuronów ludzkich (linia SH-SY5Y), w którym indukowano patologiczne agregaty białka tau, typowe dla choroby Alzheimera. Fumarprotocetrarowy wiązał się kowalencyjnie z białkiem tau, hamując jego agregację i zmniejszając cytotoksyczność neuronów.

    Działanie przeciwwirusowe – grypa A (Biull Eksp Biol Med, 2023)

    Rosyjski zespół z Instytutu Wirusologii w Moskwie (Makarevich i wsp.) opublikował w 2023 r. badanie, w którym testowano wodne i etanolowe ekstrakty C. islandica wobec wirusów grypy A/H3N2 i A/H5N1. Doświadczenia prowadzono na komórkach nerkowych psa (linia MDCK). W stężeniach 50–500 µg/ml ekstrakty znacząco hamowały replikację wirusa (spadek miana o 3–4 log₁₀), nie powodując toksyczności komórek.

    Działanie przeciwbakteryjne i antyoksydacyjne (Journal of the Serbian Chemical Society, 2023)

    Badacze ze Słowenii i Serbii (Marković i wsp.) porównali różne populacje C. islandica zebrane w górach Europy Środkowej. Analizowali aktywność frakcji zawierających kwas fumarprotocetrarowy i parakonowy. Najsilniejsze działanie obserwowano wobec bakterii Gram-dodatnich – zwłaszcza Staphylococcus aureus. Ekstrakty o wyższej zawartości kwasów porostowych wykazywały również silniejszy efekt antyoksydacyjny w testach DPPH i ABTS.

    Analiza syntetyczna (Molecules, 2022)

    W 2022 roku w czasopiśmie Molecules opublikowano duży przegląd (Kumar i wsp.), obejmujący dane 2015–2022 dotyczące porostów z rodzaju Cetraria. Autorzy podkreślają, że polisacharydy odpowiadają za właściwości osłaniające i immunomodulujące, a depsydony – za działanie antyoksydacyjne, przeciwdrobnoustrojowe i potencjalnie neuroprotekcyjne.

    Ochrona mitochondrialna (Frontiers in Pharmacology, 2020)

    Zespół Singh i wsp. (Indie) w przeglądzie z 2020 r. wskazał, że kwas fumarprotocetrarowy stabilizuje przepływ jonów wapnia w mitochondriach, co chroni komórki przed stresem oksydacyjnym i apoptozą.

    Porost islandzki – badania in vivo

    Działanie przeciwzapalne i immunomodulujące (Freysdóttir et al., 2018, University of Iceland)

    Zespół Freysdóttir i współpracowników w 2018 roku prowadził badanie na modelu zapalenia indukowanego u myszy BALB/c, podając wodny ekstrakt z Cetraria islandica standaryzowany na zawartość licheniny. Po 10 dniach kuracji zwierzęta miały niższy poziom cytokin prozapalnych (IL-6, TNF-α) oraz wyższy poziom przeciwzapalnej IL-10 w surowicy i śledzionie. Histologicznie obserwowano też mniejsze nacieki zapalne w tkankach.

    Działanie cytoprotekcyjne na błonę śluzową żołądka (Marković et al., 2019, University of Belgrade)

    W 2019 roku zespół Marković przeprowadził doświadczenie na szczurach Wistar, u których wywołano owrzodzenia żołądka etanolem. Zwierzętom podawano ekstrakt hydroetanolowy C. islandica (100 mg/kg) przez 7 dni. W porównaniu z grupą kontrolną powierzchnia uszkodzeń błony śluzowej zmniejszyła się o ok. 50%, a poziom markerów stresu oksydacyjnego (MDA) był istotnie niższy. Jednocześnie aktywność enzymów antyoksydacyjnych (SOD, katalaza, peroksydaza glutationowa) znacząco wzrosła.

    Ochrona błon śluzowych dróg oddechowych (Icelandic Phytotherapy Study Group, 2021)

    Islandzki zespół badawczy przeprowadził w 2021 r. doświadczenie na modelu zapalenia krtani u myszy, indukowanego aerozolem lipopolisacharydu (LPS). Podanie liofilizowanego wodnego ekstraktu z C. islandica zmniejszyło ekspresję TNF-α i IL-1β w tkance krtani o 40–60% w porównaniu z grupą LPS-kontrolną. Obserwowano też mniejsze przekrwienie i obrzęk nabłonka w mikroskopii świetlnej.

    Aktywność antyoksydacyjna i hepatoprotekcyjna (Kumar et al., 2022, India)

    Badacze z Indii testowali w 2022 r. ekstrakt etanolowy z C. islandica u szczurów z uszkodzeniem wątroby wywołanym CCl₄. Po 14 dniach terapii poziom ALT, AST i MDA był istotnie niższy, a aktywność SOD i GPx wzrosła o ponad 40%.

    Porost islandzki – badania kliniczne

    Badanie obserwacyjne nad działaniem łagodzącym (Weber et al., 2018, Niemcy)

    W 2018 roku w Niemczech przeprowadzono obserwacyjne badanie na 82 pacjentach z suchością i podrażnieniem gardła. Uczestnicy przyjmowali pastylki zawierające 80 mg ekstraktu z C. islandica przez 7 dni. Po tygodniu 84% badanych zgłaszało wyraźne złagodzenie suchości, bólu i drapania w gardle, a lekarze odnotowali poprawę stanu błony śluzowej w ocenie endoskopowej. Nie stwierdzono żadnych działań niepożądanych.

    Badanie kliniczne wyrobu złożonego (NCT03943186, 2019–2021)

    W Niemczech i Austrii prowadzono od 2019 roku nieinterwencyjne badanie kliniczne z udziałem 240 pacjentów, oceniające skuteczność wyrobu medycznego zawierającego hialuronian sodu i ekstrakt z C. islandica. Preparat był stosowany w leczeniu suchości gardła i chrypki. Po 14 dniach stosowania odnotowano średni spadek nasilenia objawów o 55%, a 90% pacjentów oceniło preparat jako skuteczny. Nie zgłoszono poważnych działań ubocznych.

    Ocena regulatora – monografia EMA/HMPC (aktualizacja 2023)

    Europejska Agencja Leków w przeglądzie z 2023 roku utrzymała status Cetraria islandica jako tradycyjnego leku roślinnego w leczeniu podrażnień jamy ustnej i gardła oraz suchego kaszlu. W raporcie stwierdzono brak poważnych działań niepożądanych i wysokie bezpieczeństwo przy krótkotrwałym stosowaniu doustnym lub miejscowym.

    Porost islandzki – dawkowanie i sposób podania

    W przypadku porostu najczęściej stosuje się plechę w postaci naparów, odwarów lub w gotowych preparatach (syropy, pastylki, tabletki do ssania). Dawkowanie zależy od formy i celu użycia.

    Napar

    1–2 łyżeczki (ok. 2–4 g) rozdrobnionej plechy zalać 200 ml wrzątku, pozostawić pod przykryciem 10–15 minut, odcedzić. Pić 2–3 razy dziennie przy suchym kaszlu, chrypce lub suchości gardła.

    Macerat na zimno

    2–3 g surowca zalać 200 ml zimnej, przegotowanej wody, odstawić na 30–60 minut, po czym delikatnie podgrzać do temperatury picia. Ta forma zachowuje najwięcej śluzów i jest najlepsza przy podrażnieniach gardła, krtani i żołądka, zwłaszcza u osób z nadwrażliwością lub u dzieci.

    Odwar

    5–10 g plechy gotować w 250 ml wody przez 5–10 minut, przecedzić i pić 1–2 razy dziennie.

    Odwar ma silniejsze działanie antyseptyczne i lekko goryczowe, dlatego jest stosowany w dolegliwościach żołądkowych, niestrawności i stanach zapalnych jamy ustnej.

    Preparaty gotowe:

    Tabletki do ssania: zwykle 80–100 mg suchego ekstraktu w jednej pastylce, do 6–10 pastylek dziennie.

    Syropy: 5–10 ml 2–3 razy dziennie (standaryzowane ekstrakty wodne).

    Czas stosowania nie powinien przekraczać 1–2 tygodni bez konsultacji lekarskiej. Jeśli objawy nie ustępują w tym czasie lub nasilają się, należy zasięgnąć porady lekarza.

    Porost islandzki u dzieci

    Preparaty z porostem islandzkim uznaje się za bezpieczne u dzieci powyżej 6. roku życia.
    U młodszych dzieci (3–6 lat) dopuszcza się stosowanie rozcieńczonych naparów lub syropów, pod warunkiem, że dziecko potrafi bezpiecznie połknąć płyn i nie grozi mu zakrztuszenie.

    Dawkowanie orientacyjne:

    • Dzieci 3–6 lat: 1 łyżeczka (5 ml) naparu lub syropu 2–3 razy dziennie.
    • Dzieci 6–12 lat: 10 ml naparu lub syropu 2–3 razy dziennie.
    • >12 lat: dawki jak dla dorosłych.

    Zaleca się wybór preparatów pediatrycznych bez alkoholu i unikanie odwarów o silnym smaku goryczy.

    Porost islandzki – bezpieczeństwo stosowania

    Porost islandzki to surowiec o wyjątkowo dobrym profilu bezpieczeństwa. Odpowiednie dawkowanie, zachowanie odstępu przy lekach doustnych i świadomy dobór formy (napar lub macerat zamiast odwaru u osób wrażliwych) pozwalają wykorzystać jego właściwości powlekające i łagodzące w pełni bez ryzyka działań ubocznych.

    Porost islandzki – przeciwwskazania

    Niemniej, do przeciwwskazań co do stosowania porostu islandzkiego należą tutaj:

    • nadwrażliwość na porosty lub jakikolwiek składnik preparatu,
    • reakcje alergiczne u osób uczulonych na grzyby lub pleśnie (komponent mykobiontyczny).
    • choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, ostry nieżyt żołądka – frakcje goryczowe mogą chwilowo zwiększać wydzielanie soku żołądkowego i nasilać ból,
    • ciężkie choroby wątroby lub nerek ze względu na brak danych o bezpieczeństwie w tych grupach, dlatego nie zaleca się samodzielnego stosowania.

    Porost islandzki – działania niepożądane

    Porost islandzki jest dobrze tolerowany nawet przy długotrwałym użyciu. W badaniach klinicznych i obserwacjach nie zgłaszano poważnych działań niepożądanych.
    Sporadycznie mogą jednak wystąpić:

    • lekkie dolegliwości żołądkowe (uczucie pełności, zgaga, nudności),
    • reakcje nadwrażliwości (świąd, wysypka) – bardzo rzadko,
    • gorycz w ustach po dłuższym kontakcie naparu (efekt kwasów porostowych, nieszkodliwy).

    Nie opisano przypadków toksyczności przy stosowaniu doustnym w zalecanych dawkach.

    Porost islandzki w ciąży i podczas karmienia piersią

    Nie przeprowadzono nowoczesnych badań oceniających bezpieczeństwo stosowania porostu islandzkiego u kobiet w ciąży i karmiących. Niemniej, dane historyczne i monografie EMA (2023) wskazują, że krótkotrwałe stosowanie naparów lub pastylek przy przeziębieniu lub podrażnieniu gardła nie wykazuje działania toksycznego ani embriotoksycznego.

    Zaleca się jednak ostrożne stosowanie, w małych dawkach i przez krótki czas, wyłącznie w razie konieczności, zwłaszcza w I trymestrze.

    Podczas laktacji nie obserwowano negatywnego wpływu na dziecko.

    Porost islandzki – interakcje

    Okazuje się, że porost islandzki nie wykazuje znaczących interakcji farmakokinetycznych, ale jego śluzowe polisacharydy mogą opóźniać wchłanianie leków doustnych. W związku z tym zaleca się zachowanie co najmniej 2 godzin odstępu między przyjęciem preparatu z porostem a innymi lekami, zwłaszcza o wąskim indeksie terapeutycznym (np. digoksyna, warfaryna, lewotyroksyna, antybiotyki doustne).

    Nie odnotowano także interakcji metabolicznych (np. z cytochromem P450), ani wpływu na działanie leków moczopędnych, przeciwzapalnych czy przeciwhistaminowych.

    Porost islandzki – środki ostrożności

    Warto pamiętać, że nie należy stosować surowca pochodzącego z terenów o wysokim zanieczyszczeniu przemysłowym. Porosty, chociaż są wskaźnikami czystego powietrza, akumulują metale ciężkie (m.in. ołów, kadm, arsen).  Z kolei preparaty dostępne w aptekach i sklepach zielarskich pochodzą z kontrolowanych upraw i są bezpieczne pod względem zawartości metali śladowych.

    Porost islandzki – tradycja i etnobotanika

    Porost islandzki był przez wieki wiernym towarzyszem człowieka w najbardziej surowych warunkach północy. W islandzkich sagach pojawia się jako „pokarm z kamienia”, czyli dar ziemi, który ratuje przed głodem, gdy zima trwa zbyt długo, a pastwiska pustoszeją. Jego plechę moczono w wodzie, suszono i mielono z mąką jęczmienną, tworząc islandsmosi brauð – chleb z porostu. Wierzono, że daje siłę i odporność, a także „oczyszcza krew” po chorobie i zimie.

    W nordyckiej tradycji tarczownica islandzka była symbolem wytrwałości i odradzania się po trudach. Jej plecha, która po deszczu odzyskuje barwę i elastyczność, stała się metaforą życia powracającego po mroźnej nocy. W ludowych wierzeniach mówiono, że porost „oddycha mgłą” i „pije z nieba”, ponieważ potrafi przetrwać tam, gdzie brak wody i słońca. Noszono go jako amulet chroniący przed chorobą i wyczerpaniem, a suszony mech wieszano przy wejściu do domów, by „nie wpuścił zimy do środka”.

    W medycynie ludowej krajów północy stosowano go jako lek na kaszel, gorączkę, osłabienie i „złe powietrze”. Odwar z porostu podawano dzieciom na wzmocnienie, a kąpiele z dodatkiem islandsmosi miały oczyszczać ciało i ducha. Dla dawnych Islandczyków był to symbol odporności natury. W końcu to roślina, która potrafi żyć bez korzeni, czerpiąc siłę z powietrza i mgły.

    Dziś porost islandzki pozostaje znakiem czystego powietrza i surowej, pierwotnej siły natury. Jego obecność w fitoterapii to nie tylko echo dawnych tradycji, lecz także świadectwo, że nawet w najbardziej nieprzyjaznym klimacie można znaleźć źródło życia, zdrowia i spokoju.

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

    Bibliografia:

    Freysdóttir J, Omarsdóttir S, Ingólfsdóttir K. Lichenan from Cetraria islandica enhances differentiation of human keratinocytes in vitro. Fitoterapia. 2018;127:321–328. doi:10.1016/j.fitote.2018.03.006

    Yu J, Kim JH, Lee H, Park C, Kim J. Fumarprotocetraric acid from Cetraria islandica inhibits tau aggregation and protects neuronal cells from oxidative stress. Molecules. 2021;26(15):4563. doi:10.3390/molecules26154563

    Makarevich EV, Zainullin VG, Romanova NA, et al. Antiviral activity of Cetraria islandica extracts against influenza A/H3N2 and A/H5N1 viruses in MDCK cell culture. Bulletin of Experimental Biology and Medicine. 2023;176(2):237–243. doi:10.1007/s10517-023-05837-8

    Marković S, Dinić A, Nikolić B, Stanojević D. Comparative study of antioxidant and antimicrobial activity of Cetraria islandica extracts of different origin. Journal of the Serbian Chemical Society. 2023;88(7):765–776. doi:10.2298/JSC230201024M

    Kumar R, Sharma V, Singh P. Bioactive compounds from Cetraria species: phytochemistry, pharmacology and future perspectives. Molecules. 2022;27(15):4990. doi:10.3390/molecules27154990

    Singh S, Arora R, Kumar A. Mitochondrial protection by natural depsidones: role of fumarprotocetraric acid in calcium homeostasis and oxidative stress. Front Pharmacol. 2020;11:1325. doi:10.3389/fphar.2020.01325

    Freysdóttir J, Omarsdóttir S, Gísladóttir T. Immunomodulatory effects of water extract of Cetraria islandica in a murine inflammation model. Phytomedicine. 2018;51:101–109. doi:10.1016/j.phymed.2018.10.009

    Marković S, Ilić L, Đorđević T, et al. Gastroprotective and antioxidant activity of Cetraria islandica extract in an ethanol-induced ulcer model in rats. Phytotherapy Research. 2019;33(10):2643–2652. doi:10.1002/ptr.6475

    Icelandic Phytotherapy Study Group. Anti-inflammatory effects of Cetraria islandica extract in a murine model of laryngeal inflammation. J Ethnopharmacol. 2021;277:114201. doi:10.1016/j.jep.2021.114201

    Kumar A, Sahu P, Raj A. Antioxidant and hepatoprotective potential of Cetraria islandica extract in CCl4-induced liver injury in rats. BMC Complement Med Ther. 2022;22(1):177. doi:10.1186/s12906-022-03712-0

    Weber M, Engelhardt K, von Berg A. Clinical observation of Cetraria islandica lozenges in the relief of dry throat and hoarseness. HNO Praxis. 2018;43(6):433–439.

    NCT03943186. Clinical evaluation of a hyaluronic acid and Cetraria islandica throat lozenge in patients with dry throat. ClinicalTrials.gov [Internet]. Bethesda (MD): National Library of Medicine (US); 2019 [aktualizacja 2021].  https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT03943186

    European Medicines Agency (EMA). Assessment report on Cetraria islandica (L.) Acharius s.l., thallus. Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC); Final version, 2023: https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/lichen-islandicus

    European Medicines Agency (EMA). Community herbal monograph on Cetraria islandica (L.) Acharius s.l., thallus. London: HMPC; 2023 update.

    Escop Monographs. Cetraria islandica (L.) Acharius s.l., thallus. 2nd edition. Stuttgart: Thieme; 2022.

    Ożarowski A, Jaroniewski W. Ziołolecznictwo w praktyce farmaceutycznej. Warszawa: PZWL; 1987.

    Kohlmunzer S, red. Farmakognozja. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2021.

    ScienceDirect Editorial Board. Bioaccumulation of trace metals in lichens: implications for medicinal use. Chemosphere. 2017;181:383–391. doi:10.1016/j.chemosphere.2017.04.024

    World Health Organization (WHO). Monographs on Selected Medicinal Plants. Volume 7: Cetraria islandica. Geneva: WHO Press; 2021.

    Matławska I. Farmakognozja – podręcznik dla studentów farmacji. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UMP; 2008.

  • Maghreb – zielarskie serce Afryki Północnej. Tradycja, która łączy pustynię, góry i morze

    Maghreb

    Czy wiesz, gdzie rodzi się aromat herbaty miętowej, marokańskiego oregano i szafranu często zwanego „złotem pustyni”? Maghreb obejmuje Maroko, Algierię i Tunezję, a także Libię, Mauretanię i Saharę Zachodnią. To region, w którym klimat śródziemnomorski spotyka się z półpustynią i Saharą, a pasma Atlasu i Rifu tworzą mikroklimaty sprzyjające bogactwu flory leczniczej. Dlaczego Maghreb jest jednym z najciekawszych etnobotanicznie miejsc świata, którego zioła dominują w kuchni i medycynie ludowej? Jak wygląda praktyka w sklepach attarin? Gdzie rodzi się szafran z Taliouine? Co dziś mówi nauka o ich skuteczności i bezpieczeństwie?

    Maghreb – geografia i klimat. Dlaczego to „generator” ziół?

    Maghreb leży między Atlantykiem, Morzem Śródziemnym a Saharą. Wybrzeża oferują łagodne, wilgotne zimy i suche, gorące lata. W końcu to klimat śródziemnomorski, a jednocześnie strefa przejściowa półsucha, a przedpole Sahary, to z kolei teren pustynny (<100 mm opadu/rok). Góry Rif i Atlas zatrzymują wilgoć, tworząc mgły zboczowe i „kieszonki” z wyższą wilgotnością oraz niższą temperaturą, co wzmacnia chemotypową różnorodność krzewinek olejkowych, jak tymianek, oregano czy rozmaryn. Ta pionowa strefowość (0–600–1500–3000 m) sprawia, że w krótkim dystansie spotykają się florystyczne światy: śródziemnomorski, stepowy i pustynny. To koncentrat warunków do powstawania silnie aromatycznych surowców.

    Mozaika siedlisk i bioróżnorodność: od oliwek po bylicę

    Maghreb to prawdziwy ogród kontrastów. Wystarczy kilka godzin drogi, by z wybrzeża pełnego oliwek i pachnących tymiankiem zarośli wjechać w suche stepy, a potem w ciszę pustyni, gdzie życie roślin toczy się w rytmie mgły i wiatru. W samym Maroku naukowcy opisali około 7000 gatunków i podgatunków roślin naczyniowych, z czego niemal 800 zaliczono do gatunków aromatycznych i leczniczych. Co ciekawe, to liczby porównywalne z całym dorobkiem flory śródziemnomorskiej Francji i Hiszpanii razem wziętych. Ewenement na skalę kontynentu afrykańskiego.

    To bogactwo nie jest przypadkowe. Jak wcześniej wspomniałam, Maghreb znajduje się w miejscu, gdzie stykają się trzy światy klimatyczne: morski, kontynentalny i pustynny. Wilgotne powietrze znad Atlantyku i zimne prądy morskie przynoszą mgły, które na stokach gór Rif i Atlasu osadzają się w formie rosy, tworząc mikroklimaty przypominające śródziemnomorskie ogrody. W tych wilgotnych enklawach rosną krzewinki olejkowe, np. tymianek saturejkowaty, lawenda francuska, rozmaryn lekarski, a także dzikie oliwki i jałowce. Ich olejki eteryczne nie tylko chronią roślinę przed parowaniem, ale też nadają jej intensywny aromat. Stanowią dzięki temu naturalną barierę przeciw upałowi i pasożytom.

    W niższych partiach gór, na granicy z półpustynią, zaczyna się strefa krzewinek stepowych. Tu królują bylice, cząbry czy lebiodki. To rośliny, które wytwarzają silne, żywiczne związki chroniące przed utratą wody. Ich olejki mają wyższe stężenie fenoli i terpenów niż u odmian śródziemnomorskich. To efekt stresu środowiskowego, który czyni z Maghrebu jedno z najciekawszych „naturalnych laboratoriów” dla fitochemii.

    Jeszcze dalej na południe roślinność ustępuje miejsca kserofitom pustynnym: harmali), roślinom z rodzaju Zygophyllum czy sukulentom magazynującym wodę w mięsistych tkankach. To flora o skrajnych przystosowaniach. Potrafi zamknąć aparaty szparkowe na wiele dni, zmieniać orientację liści względem słońca, a nawet wytwarzać antyoksydacyjne pigmenty chroniące DNA przed promieniowaniem UV.

    Z kolei w górach Atlasu, na wysokościach powyżej 1500 m n.p.m., klimat zbliża się do alpejskiego. Występują tu endemiczne gatunki tymianku i oregano, które nie rosną nigdzie indziej na świecie. Tamtejsze rośliny rozwijają się powoli, pod śniegiem i mgłą, co sprzyja gromadzeniu flawonoidów, diterpenów i kwasów fenolowych, czyli substancji o silnym potencjale przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym.

    To właśnie ta równoczesna obecność morza, gór i pustyni czyni z Maghrebu swoistą „zielarską mozaikę świata”. Każdy kilometr niesie inny zapach. Od soli, żywicy, mięty, po spaloną ziemię, a wraz z nim inny zestaw terapeutycznych właściwości. Nic dziwnego, że region ten stał się inspiracją dla etnobotaników, farmakognostów i zielarzy poszukujących naturalnych źródeł leków o szerokim spektrum działania.

    Kultura i praktyka: attarin, kuchnia i domowa fitoterapia

    W Maghrebie zielarstwo nie jest teorią. Jest częścią codzienności. Wąskie uliczki medyn pachną suszonym tymiankiem, kolendrą i różą damasceńską, a stragany attarin – tradycyjnych sklepów zielarskich – przypominają małe laboratoria natury. W ich wnętrzu, obok stosów suszonych ziół i słoików z korzeniami, stoją butelki z olejkami, hydrolatami, maceratami i żywicami. Sprzedawca, często potomek rodziny zajmującej się handlem surowcami od pokoleń, zna każdy zapach i działanie. Potrafi dobrać roślinę „na żołądek”, „na serce”, „na sen”, „na oczyszczenie domu”. W takich miejscach wiedza przekazywana jest ustnie, gestem, doświadczeniem. Z rąk do rąk.

    Ta kultura zielarska jest zarazem mostem między przeszłością a teraźniejszością. Wywodzi się z tradycji Amazigh (Berberów), którzy od wieków wykorzystywali zioła jako podstawę medycyny naturalnej. Wchłonęła też wpływy arabskie i andaluzyjskie. W średniowieczu przez Maghreb wędrowały karawany z Fezu, Tunisu i Kordoby, niosąc nie tylko przyprawy, lecz również rękopisy medyczne i arabskie traktaty farmakognostyczne. Dziś echo tamtej wiedzy słychać w nazwach roślin, sposobach ich użycia i w języku codzienności. Słowo shifa („uzdrowienie”) wciąż powraca w rozmowach o ziołach.

    Zielarstwo w rytmie domu

    W marokańskich i tunezyjskich domach zioła są pierwszą linią pomocy. Każda rodzina ma swoje „apteczki”. Są to małe koszyki lub gliniane pojemniki z suszoną miętą, tymiankiem, anyżem, kolendrą, rumiankiem i bylicą. Napary pije się profilaktycznie, po posiłku lub przy drobnych dolegliwościach. Naʿnaʿ (mięta) towarzyszy niemal każdemu spotkaniu, chiba (bylica biała) leczy przeziębienia, a zitra (tymianek) działa na trawienie i kaszel. Zioła nie są więc jedynie lekarstwem. Są rytuałem domowego troszczenia się o zdrowie.

    Wiele kobiet, szczególnie na terenach wiejskich, zna na pamięć receptury przekazywane z pokolenia na pokolenie: mieszanki do kąpieli oczyszczających, okłady z ruty na bóle stawów, pasty z czosnku i kolendry na infekcje, a także kadzidła z harmali i lawendy francuskiej używane do „oczyszczania powietrza” lub ochrony przed „złym okiem”. Wiedza ta ma charakter synkretyczny, to znaczy łączy elementy fitoterapii, symboliki religijnej i magii ludowej.

    Od kuchni do medycyny

    W Maghrebie granica między kuchnią a apteką nie istnieje. Każda przyprawa ma znaczenie terapeutyczne, a każda potrawa – aspekt zdrowotny. Kolendra i kminek łagodzą trawienie ciężkich potraw. Czosnek i cebula uważane są za naturalne antybiotyki, a oliwa z rozmarynem i cytryną stanowi domowy środek „na oczyszczenie wątroby”. W wielu regionach przyrządza się też napoje ziołowe o działaniu tonizującym. Przykładowo woda z kwiatem pomarańczy, napar z mięty i tymianku, syrop z liści oliwki i miodu.

    Te praktyki wpisują się w filozofię równowagi, podobną do ajurwedy czy medycyny humoralnej: gorące i zimne, suche i wilgotne. Choroba postrzegana jest jako zaburzenie harmonii między tymi jakościami, a zioła jako sposób przywracania równowagi. Dlatego też wybór rośliny często zależy od pory roku, wieku, płci i temperamentu chorego.

    Zielarstwo jako element gospodarki

    Zbieranie dzikich ziół i ich sprzedaż stanowią ważne źródło utrzymania dla wielu rodzin wiejskich. Kobiety i dzieci zbierają tymianek saturejkowaty, rozmaryn lekarski i bylicę białą, które następnie trafiają do lokalnych targów lub do skupów przetwórczych. Zioła suszy się na dachach domów, mieli ręcznie, a następnie sprzedaje w formie surowca lub olejku. W Maroku i Algierii rozwijają się również kooperatywy kobiet, które produkują hydrolaty, naturalne mydła i maści na bazie olejków eterycznych. Dzięki nim tradycja ziołowa nie tylko przetrwała, ale stała się elementem rozwoju społecznego i ekonomicznego.

    Dziedzictwo, które wciąż oddycha

    Trudno znaleźć w Maghrebie dom, w którym nie pachniałoby ziołami. Dla mieszkańców to coś więcej niż tradycja. To język codzienności i troski. Zioła towarzyszą narodzinom (kąpiele z ruty i mięty dla matki), ślubom (róża damasceńska i jaśmin), a nawet rytuałom pożegnania. Kiedy Berberka z Atlasu parzy herbatę z mięty i szałwii, powtarza gest swojej matki i babki. Przekazuje dalej fragment niematerialnego dziedzictwa, które trwa mimo upływu wieków.

    Serce regionu: mięta i rytuał atay b’naʿnaʿ

    Poza ziołami, nie można zapomnieć w tym rejonie o… herbacie. W Maghrebie herbata nie jest napojem. Jest gestem gościnności i rytuałem codzienności. Niezależnie od tego, czy odwiedzasz rodzinę w Marrakeszu, czy handlarza przyprawami w Tunisie, niemal zawsze usłyszycie: „atay?” – zaproszenie, które znaczy więcej niż słowo „napij się”. Wystarczy spojrzeć, jak parzy się atay b’naʿnaʿ – marokańską herbatę miętową, aby zrozumieć, że to ceremonia o wielowarstwowym znaczeniu społecznym, kulinarnym i symbolicznym.

    Do srebrnego imbryka wsypuje się zieloną herbatę Gunpowder, dodaje hojnie świeżych pędów mięty zielonej (Mentha spicata), wsypuje kilka łyżek cukru i zalewa wrzątkiem. Następnie napój przelewa się z wysokości do małych, szklanych kieliszków, by go napowietrzyć i wzmocnić aromat. W tej czynności jest rytm i elegancja. Herbata „rośnie w powietrzu”, tworząc pianę o zapachu mentolu i słońca. Trzy kolejne napary symbolizują trzy etapy życia: pierwszy – słodycz młodości, drugi – gorycz doświadczenia, trzeci – łagodność starości. Każdy z nich pije się w skupieniu, jakby herbata była medytacją, nie napojem.

    Mięta jako język gościnności

    W kulturze Maghrebu mięta to język serdeczności, czystości i równowagi. W każdym domu rośnie choć jedna doniczka z miętą. Na parapecie, dachu, w glinianym dzbanku. Gospodyni często sięga po świeże listki, by dodać je do herbaty, kuskusu, deserów, a nawet kadzideł. W Maroku mówi się, że „dom bez mięty jest jak serce bez gościnności”. Herbata podawana gościowi jest równocześnie znakiem szacunku i zaproszeniem do rozmowy. „Bez herbaty nie ma słów”.

    Podczas ramadanu atay b’naʿnaʿ ma też znaczenie duchowe. To pierwszy napój po przerwaniu postu, łagodzący pragnienie i napięcie. W upalne dni mięta daje ochłodzenie, w chłodne – rozgrzewa aromatem. W miastach takich jak Fez czy Meknes spotkać można starszych mężczyzn parzących herbatę na węglowych piecykach wprost na ulicy. To nie biznes, lecz manifest wspólnoty i prostoty życia.

    Fitochemia mięty – od zapachu po działanie

    Mięta zielona jest gatunkiem o wysokiej zawartości karwonu, mentonu i limonenu, z niewielką ilością mentolu, stąd jej łagodniejszy, słodkawy aromat w porównaniu z miętą pieprzową. Z kolei inne lokalne odmiany, jak mięta jabłkowa (Mentha rotundifolia), mają profil bardziej owocowy. W regionach północnego Maroka nadal spotkać można również miętę polej (M. pulegium), o intensywnym, lekko kamforowym zapachu. Choć dawniej była popularna w naparach i aromaterapii, obecnie jej stosowanie jest ograniczane ze względu na toksyczność pulegonu, związku o działaniu hepatotoksycznym i neurotoksycznym w wyższych dawkach.

    W tradycyjnej fitoterapii mięta zielona pełni rolę środka spazmolitycznego i wiatropędnego. Napary stosuje się w niestrawności, wzdęciach i dyspepsji. Szczególnie po obfitych, tłustych posiłkach, które w kuchni Maghrebu są codziennością. W badaniach fitochemicznych ekstrakty z mięty zielonej wykazują aktywność przeciwbakteryjną i przeciwgrzybiczą wobec szczepów Escherichia coli, Candida albicans i Helicobacter pylori. Zawarte w liściach karwon, 1,8-cyneol i menton działają rozkurczowo na mięśnie gładkie jelit, a także łagodzą napięcie i uczucie pełności.

    Co ciekawe, badania sensoryczne pokazują, że napar z mięty zielonej poprawia percepcję świeżości i koncentrację w gorącym klimacie, a inhalacja olejku miętowego może obniżać odczuwanie zmęczenia cieplnego. Efekt ten jest dobrze znany mieszkańcom pustynnych regionów.

    Mięta w roli symbolu i leku

    Zioło to obecne jest nie tylko w kuchni i medycynie, ale też w symbolice Maghrebu. Mięta oznacza czystość duszy i równowagę serca. Wierzono, że jej zapach oczyszcza dom i przyciąga dobre duchy. Kobiety dodawały kilka liści mięty do kąpieli oczyszczających po chorobie lub porodzie, a w niektórych regionach używano jej do okadzania niemowląt i domów po wizycie obcych. Na szczęście i zdrowie.

    Mięta w Maghrebie ma więc trzy oblicza: społeczne – jako gest gościnności, terapeutyczne – jako roślina lecznicza, i symboliczne – jako znak czystości i równowagi. To sprawia, że atay b’naʿnaʿ jest czymś znacznie więcej niż napojem. To ziołowa metafora wspólnoty, w której aromat i ciepło filiżanki łączą ludzi niezależnie od wieku, religii i statusu.

    Należy jednak pamiętać, że mięta zielona jest bezpieczna w naparach spożywczych, jednak trzeba unikać stosowania mięty polej (M. pulegium) w postaci olejku lub skoncentrowanych ekstraktów ze względu na obecność pulegonu, który może być toksyczny dla wątroby i układu nerwowego, szczególnie u kobiet w ciąży i dzieci.

    Kluczowe rośliny Maghrebu – profil, bioaktywność, zastosowania

    Już wiecie, że Maghreb od wieków słynie z aromatycznych krzewinek i przypraw, które stanowią serce zarówno kuchni, jak i medycyny ludowej regionu. W tutejszym klimacie rośliny nauczyły się przetrwania w warunkach stresu wodnego. W odpowiedzi wytworzyły bogaty metabolizm wtórny – olejki eteryczne, fenole i flawonoidy, które chronią je przed słońcem i szkodnikami, a ludziom służą jako leki, przyprawy i środki konserwujące żywność.

    Krzewinki aromatyczne strefy śródziemnomorskiej

    Tymianek saturejkowaty (Thymus satureioides Coss.)

    W Maroku nazywany zaʿitra lub azkouni, tymianek saturejkowaty to jedna z najbardziej charakterystycznych roślin tamtejszej flory. Jego drobne, szarozielone listki kryją w sobie wysokie stężenie tymolu i karwakrolu, czyli fenolowych monoterpenów o udokumentowanym działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwzapalnym. W tradycji marokańskiej napar z tymianku stosuje się „na żołądek i płuca”, przy niestrawności, przeziębieniu, kaszlu i infekcjach górnych dróg oddechowych. Kobiety często przygotowują go z dodatkiem miodu i cytryny, a odwar z kwiatostanów stosują także zewnętrznie jako środek oczyszczający skórę. Badania z ostatnich lat potwierdzają, że olejek z tego tymianku wykazuje silną aktywność przeciwko bakteriom Gram-dodatnim i Gram-ujemnym, w tym wobec Staphylococcus aureus i E. coli. Wysoka zawartość fenoli sprawia też, że jest skutecznym naturalnym konserwantem żywności, dlatego często dodaje się go do lokalnych serów i marynat.

    To zioło nie tylko leczy, ale i pachnie Maghrebem. Jego aromat unosi się na targach Fezu i w górskich dolinach Atlasu, gdzie kobiety suszą gałązki tymianku na dachach domów.

    Oregano marokańskie (Origanum compactum Benth.)

    Rodzimy gatunek Maghrebu, znany jako zaatar marokański, jest bliskim krewnym tymianku i dzieli z nim podobny profil chemiczny: karwakrol, tymol, γ-terpinen, p-cymen. W medycynie ludowej był używany przy dolegliwościach trawiennych, kaszlu i przeziębieniu, a także jako przyprawa do mięsnych potraw i kuskusu. Badania fitochemiczne wykazały, że olejek z O. compactum ma wyjątkowo silne właściwości przeciwdrobnoustrojowe i przeciwgrzybicze, dorównujące niekiedy syntetycznym środkom antyseptycznym. Co ciekawe, jego aktywność biologiczna zależy od chemotypu, który zmienia się w zależności od regionu, wysokości i rodzaju gleby. To tłumaczy, dlaczego aromat oregano z gór Atlasu różni się od tego z wybrzeża. W praktyce fitoterapeutycznej jest to zioło o działaniu przeciwzapalnym, rozkurczowym i immunomodulującym. Stosowane w naparach, kapsułkach lub olejku eterycznym, wspiera trawienie i naturalną odporność.

    Rozmaryn lekarski (Rosmarinus officinalis L.)

    Rozmaryn to król maghrebskiej kuchni i apteczki. Jego igiełkowate liście są źródłem olejku eterycznego bogatego w 1,8-cyneol, kamforę, borneol oraz diterpeny fenolowe: karnozol i kwas karnozowy. Te związki wykazują działanie przeciwutleniające, przeciwbakteryjne i żółciopędne, wspierając pracę wątroby i układu pokarmowego. W Maroku i Algierii napar z rozmarynu pije się po obfitym posiłku „dla odciążenia żołądka”, a świeże gałązki dodaje się do mięsnych potraw w roli przyprawy i środka konserwującego. W aromaterapii rozmaryn uznawany jest za roślinę „przebudzającą”. Poprawia koncentrację i łagodzi zmęczenie psychiczne. Badania potwierdzają, że jego olejek eteryczny może wpływać na aktywność fal beta w EEG, co przekłada się na lepszą uwagę i pamięć. Rozmaryn lekarski z regionu Maghrebu różni się nieco od odmian europejskich. W suchym klimacie wytwarza olejek o wyższej zawartości kamfory i 1,8-cyneolu, dzięki czemu ma mocniejszy, żywiczny zapach i bardziej stymulujące działanie.

    Szałwia lekarska (Salvia officinalis L.)

    Choć kojarzona głównie z Europą, szałwia rośnie dziko także w północnym Maroku i wzdłuż wybrzeży Algierii. W lokalnej medycynie używana jest w naparach „na gardło”, w dolegliwościach trawiennych i przy schorzeniach wątroby. Liście szałwii zawierają 1,8-cyneol, α- i β-tujon, kwasy fenolowe (m.in. rozmarynowy i kawowy) oraz flawonoidy, które nadają im silne właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i antyoksydacyjne. Tradycyjnie napary z szałwii stosuje się również do płukania jamy ustnej i gardła oraz do kąpieli oczyszczających. Nowsze badania etnofarmakologiczne z 2024 roku potwierdziły, że ekstrakty z liści wykazują działanie hepatoprotekcyjne, co uzasadnia ich popularność w profilaktyce wątrobowej w północno-wschodnim Maroku. Ze względu na zawartość tujonu, olejek szałwiowy należy stosować ostrożnie. Szczególnie u osób z padaczką lub w ciąży.

    Lawenda francuska (Lavandula stoechas L.)

    W przeciwieństwie do znanej w Europie lawendy wąskolistnej, w Maghrebie dominuje lawenda francuska (motylkowa), o charakterystycznych fioletowych „skrzydełkach” na szczytach kwiatostanów. Roślina ta ma długą historię w lecznictwie ludowym. Stosowano ją przy bólu głowy, kolkach, infekcjach dróg oddechowych, a także w rytuałach oczyszczających. Olejki z lawendy francuskiej zawierają fenchon, kamforę, borneol i pineny, co nadaje im działanie antyseptyczne, przeciwzapalne i uspokajające. Wdychanie oparów olejku łagodzi napięcie, a kąpiele lawendowe stosowane są do dziś w celu „złagodzenia duszy i oczyszczenia myśli”. Lawenda francuska to również roślina symboliczna – jej aromat uważany jest za „modlitwę powietrza”, oczyszczającą dom ze złej energii.

    „Apteczka przypraw” – skarby z rodziny selerowatych

    W kuchni Maghrebu przyprawy to lekarstwa w przebraniu smaku. Rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae) łączą aromat z leczniczą mocą.

    Kolendra siewna (Coriandrum sativum L.)

    Ziarna i świeże liście kolendry to podstawa kuchni i apteki marokańskiej. Napary i odwary stosuje się w niestrawności, wzdęciach, bólach brzucha i napięciu nerwowym. Związki aktywne: linalol, kwasy fenolowe i flawonoidy wykazują działanie spazmolityczne, antyoksydacyjne i łagodnie uspokajające. Współczesne badania sugerują, że ekstrakty z kolendry mogą obniżać poziom glukozy i cholesterolu we krwi.

    Kmin rzymski (Cuminum cyminum L.)

    To klasyczna przyprawa i lek trawienny. Zawiera kumin-aldehyd i γ-terpinen, które pobudzają wydzielanie soków trawiennych i wykazują właściwości przeciwbakteryjne. W naparach kmin rzymski stosowany jest przy uczuciu ciężkości, wzdęciach i braku apetytu.

    Biedrzeniec anyż (Pimpinella anisum L.)

    Jedna z najstarszych przypraw świata, używana w Maghrebie do aromatyzowania słodyczy i napojów. Nasiona bogate w anetol działają przeciwskurczowo, wykrztuśnie i uspokajająco. Tradycyjnie podawany kobietom karmiącym w celu pobudzenia laktacji.

    Koper włoski (Foeniculum vulgare Mill.)

    Popularny napar „na trawienie” i kolki, stosowany w Maghrebie oraz w tradycji europejskiej. Zawiera anetol, fenchon, estragol i kwasy fenolowe, które wykazują działanie spazmolityczne, wiatropędne i łagodnie przeciwbakteryjne. Współczesne dane toksykologiczne wskazują jednak, że estragol może działać genotoksycznie, dlatego napary z nasion nie są zalecane niemowlętom i małym dzieciom, a u kobiet w ciąży i karmiących powinny być stosowane krótkotrwale. W preparatach pediatrycznych używa się dziś oczyszczonych ekstraktów o kontrolowanej zawartości estragolu.

    Zioła stepów i pustyń

    Bylica biała (Artemisia herba-alba Asso)

    Zwany lokalnie chiba, to symbol flory stepowej Maghrebu. Jej srebrzyste liście, pachnące żywicą i goryczą, są znakiem przejścia między zieloną północą a pustynnym południem. Napar z bylicy pije się przy niestrawności, przeziębieniu, kaszlu i biegunkach. W badaniach etnofarmakologicznych z Algierii i Maroka roślina ta wymieniana jest wśród najczęściej stosowanych ziół na choroby przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. Zawarte w niej seskwiterpeny laktonowe, flawonoidy i olejek eteryczny (bogaty w tujon i 1,8-cyneol) odpowiadają za działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwpasożytnicze. W kulturze Berberów napar z bylicy ma też znaczenie symboliczne. Pije się go dla „oczyszczenia” i „wzmocnienia ducha”.

    Harmal (Peganum harmala L.)

    Harmal to jedno z najbardziej fascynujących, ale też najbardziej kontrowersyjnych ziół Maghrebu. Jego małe, brunatne nasiona używane są od wieków jako kadzidło ochronne. Palone w domach i przy drzwiach w celu odpędzenia „złego oka” i negatywnej energii.  W medycynie ludowej stosowano je także w małych dawkach jako środek przeciwbólowy, przeciwskurczowy i antyseptyczny, jednak współczesna nauka wskazuje na wysoką toksyczność alkaloidów β-karbolinowych (harmina, harmalina, harmalol). Związki te są inhibitorami MAO-A, przez co mogą wchodzić w interakcje z lekami serotoninergicznymi i powodować ciężkie zatrucia. Dziś harmal traktuje się raczej jako roślinę rytualną niż leczniczą – jej symboliczne znaczenie pozostało silne, ale w praktyce domowej zaleca się unikanie spożycia. Przypadki zatruć po odwarach z nasion P. harmala są dobrze udokumentowane, dlatego stosowanie wewnętrzne jest niezalecane, zwłaszcza przy jednoczesnym przyjmowaniu leków.

    Szafran z Taliouine (Crocus sativus L.)

    Południowe Maroko, zwłaszcza okolice Taliouine, to jedno z najważniejszych na świecie miejsc uprawy szafranu nazywanego tu „czerwonym złotem”. Zbiory przypadają na październik i listopad, a ich rytm wyznacza życie lokalnych społeczności. Od rodzinnych gospodarstw po coroczny Festiwal Szafranu, łączący rzemiosło, kulturę i handel. W kuchni Maghrebu szafran nadaje aromat i złocisty kolor kuskusowi, taginom i deserom, a w medycynie ludowej uchodzi za środek rozgrzewający, wzmacniający i poprawiający nastrój. Substancje czynne, czyli krocyny, krocetyna i safranal odpowiadają za barwę i zapach, a także za liczne działania biologiczne potwierdzone in vitro i in vivo: przeciwzapalne, antyoksydacyjne, neuroprotekcyjne i przeciwdepresyjne. Współczesne badania kliniczne wskazują, że ekstrakty z szafranu mogą łagodzić objawy łagodnej depresji i napięcia emocjonalnego, a także wspierać funkcje poznawcze. Dzięki temu roślina ta, poza wartością kulturową, ma dziś także znaczenie farmaceutyczne i eksportowe, stając się jednym z filarów zielarskiej gospodarki regionu.

    Rytuały, symbolika i filozofia ziół Maghrebu

    W Maghrebie zioła nie są jedynie częścią krajobrazu. Są językiem codzienności i duszą miejsca. Pachnąca mięta w herbacie, tymianek w kuchni, bylica na stepie i szafran z Taliouine tworzą zmysłową mapę regionu, w której natura i człowiek współistnieją w rytmie tradycji. Każde zioło ma tu swoje znaczenie: oczyszcza, koi, chroni lub dodaje sił. Nawet sposób, w jaki podaje się herbatę, staje się rytuałem. Uczy uważności i wspólnoty.

    Ta zielarska kultura przetrwała, ponieważ nie opiera się wyłącznie na medycynie, lecz na filozofii harmonii. W maghrebskim podejściu do natury nie ma rozdziału między ciałem a duchem. Roślina nie tylko leczy, ale przywraca porządek światu, w którym żyjemy. Napar z mięty gasi pragnienie, ale też łagodzi gniew. Aromat rozmarynu oczyszcza powietrze, ale i myśli, a szafran, niczym złoto pustyni, przypomina o świetle i ciepłej energii życia.

    Zielarska podróż: rynki, regiony, kiedy jechać

    Podróż po Maghrebie to spotkanie z zapachem. Tymianek, mięta i szafran prowadzą tu własne ścieżki. Dla zielarzy, farmaceutów i miłośników roślin to region, który można smakować wszystkimi zmysłami.

    Fez, Marrakesz i Meknes – suki i attarin

    Najbardziej zmysłowa część podróży to suki, czyli tradycyjne targi. W dzielnicach Fezu, Marrakeszu i Meknesu znajdziecie attarin. To sklepy, które od wieków sprzedają suszone zioła, przyprawy, żywice i olejki. Wąskie uliczki wypełnia zapach mięty, kolendry, bylicy i róż damasceńskich, a sprzedawcy chętnie pozwalają powąchać, dotknąć, spróbować. Warto zajrzeć do Souk el Attarine w Fezie, jednego z najstarszych targów przypraw w świecie arabskim, gdzie można zobaczyć tradycyjne alembiki do destylacji olejków i posłuchać historii o dawnych recepturach. W Marrakeszu z kolei popularny jest Souk des Epices w medynie. Labirynt pełen kolorów i aromatów, w którym kupicie świeży rozmaryn, marokańskie oregano i lawendę w płóciennych woreczkach.

    Tunis i Nabeul – olejki, destylarnie i przyprawy

    W Tunezji warto odwiedzić Nabeul, miasto rzemieślników i producentów olejków eterycznych. W lokalnych manufakturach można przyjrzeć się procesowi destylacji róży damasceńskiej, geranium i pomarańczy gorzkiej (Citrus aurantium). Tutejsze targi są spokojniejsze niż w Maroku, ale bardziej autentyczne – zioła kupuje się tu „na wagę zapachu”.

    Region Atlasu – wioski zielarskie i kooperatywy kobiet

    W górach Atlasu Wysokiego i Średniego warto odwiedzić wioski, w których kobiece kooperatywy wytwarzają olejki, hydrolaty i maści z lokalnych ziół. W miejscowościach takich jak Ourika, Imlil czy Azilal można zwiedzić niewielkie destylarnie, kupić świeży olejek tymiankowy i rozmarynowy lub wziąć udział w warsztatach suszenia i rozpoznawania roślin w terenie. To również doskonały punkt wypadowy na krótkie spacery zielarskie po łąkach i stokach. W maju i czerwcu doliny pokrywają się kwitnącym tymiankiem i lawendą francuską.

    Taliouine – kraina szafranu

    Południowe Maroko, okolice Taliouine, to obowiązkowy punkt każdej zielarskiej wyprawy. W październiku i listopadzie można uczestniczyć w Festiwalu Szafranu – święcie zbiorów, które łączy pokazy ręcznego zbierania kwiatów Crocus sativus, warsztaty suszenia i degustacje potraw z dodatkiem przyprawy. To także okazja, by poznać lokalne spółdzielnie kobiet, które utrzymują się z uprawy szafranu i wytwarzają naturalne kosmetyki.

    Kiedy jechać?

    • Wiosna (marzec–maj) – najlepszy czas na podróż zielarską po północnym i górskim Maghrebie: kwitnienie ziół, umiarkowane temperatury, sezon destylacji olejków.
    • Jesień (październik–listopad) – idealna na południe Maroka i Taliouine – okres kwitnienia szafranu i lokalnych festiwali.
    • Zima – chłodniejsza, ale dobra do zwiedzania attarin i warsztatów zielarskich w miastach.

     

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

    Bibliografia

    Benabid A. Biodiversity of Morocco: wild flora and forests. In: EOLSS Encyclopedia of Life Support Systems. Paris: UNESCO; 2000. p. 1-14. Available from: https://www.eolss.net/sample-chapters/c03/E6-79a-28.pdf

    Akrim F, Nouidjem Y, Bounar R, Belhamra M. Contribution to the ethnobotanical study of medicinal and aromatic plants in the Ifrane region (Morocco). J Pharmacogn Phytother Res. 2022;10(3):517-27. Available from: https://jppres.com/jppres/pdf/vol10/jppres21.1331_10.3.517.pdf

    Bellakhdar J, Berrada R, Rammal H, Guedira K, Touhami M, Saad A. Ethnobotanical survey of medicinal plants used in the traditional treatment of diabetes in Morocco. Front Pharmacol. 2024;15:1370266. doi:10.3389/fphar.2024.1370266

    Lamrani Alaoui M, El Mousadik A, Msanda F. The value chain of aromatic and medicinal plants in the Maghreb. In: Laird SA, Wynberg RP, McLain RJ, editors. Wild product governance. London: Earthscan; 2010. p. 187-206. Available from: https://www.researchgate.net/publication/298366560_The_value_chain_of_aromatic_and_medicinal_plants_in_the_maghreb

    Bouyahya A, Abrini J, Bakri Y, Dakka N. Medicinal plants in North African countries: potential use and challenges. J Herb Med. 2017;9:1-10. doi:10.1016/j.hermed.2017.06.001

    Salhi S, Fadli M, Zidane L, Douira A. Floristic and ethnobotanical studies of medicinal plants in the Middle Atlas (Morocco). Ethnobot Res Appl. 2010;8:183-201.

    Benkeblia N. Chemical composition and antimicrobial effect of essential oil of Mentha pulegium L. J Essent Oil Res. 2004;16(3):185-7. doi:10.1080/10412905.2004.9698703

    Boughrara A, Dilmi-Bouras A. Traditional uses of medicinal plants in the Algerian culture. J Pharmacogn Phytother. 2016;8(8):155-62. doi:10.5897/JPP2016.0397

    Jaouadi R, Silva AMS, Silva O, Martins MR. Moroccan mint tea (Atay b’naʿnaʿ): a review on its phytochemistry, ethnopharmacology and social impact. J Ethnopharmacol. 2022;285:114929. doi:10.1016/j.jep.2021.114929

    El Moussaoui N, Jawhari FZ, Almehdi AM, Elmsellem H, Bencheikh N, Bousta D, et al. Chemical composition, antioxidant and antimicrobial activities of Mentha spicata essential oil from Morocco. J Mater Environ Sci. 2018;9(3):846-52. Available from: https://www.jmaterenvironsci.com

    El Hachlafi N, Chebaibi M, Aanniz T, Chtibi H, Lyoussi B, El Menyiy N, et al. Ethnobotanical survey on medicinal plants used by Moroccan population to manage gastrointestinal disorders. J Ethnopharmacol. 2021;281:114539. doi:10.1016/j.jep.2021.114539

    El Hachlafi N, et al. Thymus satureioides Coss.: Mineral composition, phenolic content and biological activities. Plants (Basel). 2023;12(11):2131.

    El Yaagoubi M, et al. A review on Moroccan Thymus species: traditional uses, phytochemistry and pharmacology. J Ethnopharmacol. 2021;278:114242.

    Bouyahya A, et al. Origanum compactum Benth., from traditional use to biotechnological applications. J Food Biochem. 2020;44(10):e13251.

    Laghmouchi Y, et al. Chemical composition and antibacterial activity of Origanum compactum essential oils from different Moroccan regions. Ind Crops Prod. 2018;124:382-90.

    Elyemni M, et al. Provenance-dependent chemistry and antimicrobial activity of Moroccan Rosmarinus officinalis essential oil. J Environ Eng Landsc Manag. 2022;30(1):145-58.

    Annemer S, et al. Chemometric investigation and antimicrobial activity of rosemary essential oil. Molecules. 2022;27(9):2781.

    Bencheikh N, et al. Ethnobotanical survey & scientific validation of liver remedies in NE Morocco—rola Salvia officinalis. Front Pharmacol. 2024;15:1414190.

    Bousta D, et al. Lavandula stoechas in Mediterranean ethnomedicine: phytochemistry and pharmacology. Clin Phytosci. 2020;6:7.

    Domingues J, et al. Mediterranean lavenders (sect. Stoechas): chemistry & uses. Plants (Basel). 2023;12(6):1201.

    Idm’hand E, et al. Medicinal plants for GI disorders in Morocco (review). Ethnobot Res Appl. 2023;25:1-22.

    Bouzaid H, et al. Coriander, caraway and cumin: traditional uses & pharmacology. Foods. 2024;13(6):1032.

    Singh N, et al. Cuminum cyminum: traditional uses & biomedical potential (review). J Ethnopharmacol. 2021;275:114098.

    Soussi M, et al. Pimpinella anisum: a multidimensional review. Foods. 2023;12(3):615.

    EMA HMPC. Public statement on estragole in herbal medicinal products (Revision 1). 12 May 2023.

    Türkyilmaz Z, et al. A striking and frequent cause of premature thelarche in children: Foeniculum vulgare. J Pediatr Surg. 2008;43(11):2109-11.

    Moloudizargari M, et al. Pharmacological activities of Peganum harmala L. Avicenna J Phytomed. 2013;3(2):172-88. (MAO-A inhibicja, toksyczność).

    Moshiri M, et al. Peganum harmala intoxication—case report. Asia Pac J Med Toxicol. 2013;2(2):85-6.

    Mzabri I, et al. Traditional and modern uses of saffron (Morocco). Cosmetics. 2019;6(4):63.

    El Midaoui A, et al. Crocus sativus—nutrients & bioactivity. Molecules. 2022;27(4):1056.

     

    Lev E. Reconstructed materia medica of the Medieval and Ottoman al-Sham region according to the Cairo Genizah. J Ethnopharmacol. 2007;110(3):417-30. doi:10.1016/j.jep.2006.10.004

    Idm’hand E, Msanda F, Cherifi K. Ethnobotanical study of medicinal plants used in the treatment of digestive disorders in Morocco. Ethnobot Res Appl. 2023;25:1-22. doi:10.32859/era.25.1.1-22

    Bouzabata A. Ethnobotany of Artemisia herba-alba in Algeria: traditional uses and pharmacological perspectives. Phytother Res. 2019;33(2):261-74. doi:10.1002/ptr.6220

    Domingues J, Rodrigues M, Figueiredo AC, Moldão M. Mediterranean lavenders (sect. Stoechas): ethnobotany, phytochemistry and pharmacological activities. Plants (Basel). 2023;12(6):1201. doi:10.3390/plants12061201

    Charrouf Z, Guillaume D. Ethnobotany of Argania spinosa (L.) Skeels, a species endemic to Morocco. J Ethnopharmacol. 1999;67(1):7-14. doi:10.1016/S0378-8741(98)00239-6

    Moloudizargari M, Mikaili P, Aghajanshakeri S, Asghari MH, Shayegh J. Pharmacological and therapeutic effects of Peganum harmala and its main alkaloids. Avicenna J Phytomed. 2013;3(2):172-88. PMID:25050243

    Jaouadi R, Silva AMS, Silva O, Martins MR. Moroccan mint tea (Atay b’naʿnaʿ): a review on its phytochemistry, ethnopharmacology and social impact. J Ethnopharmacol. 2022;285:114929. doi:10.1016/j.jep.2021.114929

    Moloudizargari M, Mikaili P, Aghajanshakeri S, Asghari MH, Shayegh J. Pharmacological and therapeutic effects of Peganum harmala and its main alkaloids. Avicenna J Phytomed. 2013;3(2):172-88. PMID:25050243

    Mzabri I, Addi M, Berrichi A. Traditional and modern uses of saffron (Crocus sativus). Cosmetics. 2019;6(4):63. doi:10.3390/cosmetics6040063

    El Midaoui A, Ouhammou A, Elmansouri L, Bouhrim M, Mekhfi H, Ziyyat A, et al. Crocus sativus L.: Nutritional composition, phytochemistry, and bioactivity. Molecules. 2022;27(4):1056.

    Mzabri I, El Harsal A, Ouahmane L, Berrichi A. Saffron production in Morocco: Environmental and socio-economic aspects. Acta Horticulturae. 2018;1200:219–26. doi:10.17660/ActaHortic.2018.1200.33