Kac pod lupą: jak naturalnie wspierać organizm po alkoholu?

Dlaczego po kilku kieliszkach alkoholu budzimy się z bólem głowy, suchością w ustach i uczuciem rozbicia? Co dokładnie dzieje się w organizmie podczas, tzw. kaca i czy natura może nam w tym pomóc? Czy istnieją rośliny, których działanie faktycznie wspiera regenerację po spożyciu alkoholu? Jakie zioła mogą złagodzić objawy, takie jak: nudności, rozdrażnienie, spadek energii czy przeciążenie wątroby? I co najważniejsze, czy skuteczność tych roślin została potwierdzona badaniami naukowymi? Zapraszam Cię do kolejnego artykułu z cyklu „Ziołowe szlaki zdrowia”. Tym razem przyjrzymy się problemowi, który często spotyka uczestników wszelakich imprez. A przecież lato to czas, w którym kac może szczególnie dokuczać.

Zapraszam Cię do kolejnego artykułu z cyklu „Ziołowe szlaki zdrowia”. Tym razem przyjrzymy się problemowi, który często spotyka uczestników wszelakich imprez. A przecież lato to czas, w którym kac może szczególnie dokuczać.

Zanim przejdę do przedstawienia ziół, które mogą pomóc w tym stanie, przybliżmy sobie w ogóle temat kaca. Czym jest i jaki jest mechanizm jego powstawania?

Czym jest kac?

Kac to zespół fizjologicznych i psychologicznych objawów, które pojawiają się po spożyciu alkoholu, gdy stężenie etanolu we krwi spada niemal do zera. Objawy mogą utrzymywać się od kilku do nawet kilkudziesięciu godzin. Obejmują najczęściej: bóle i zawroty głowy, zmęczenie, nudności, biegunkę, wzmożone pragnienie, suchość w ustach, obniżenie koncentracji, a nawet stany depresyjne.

Mechanizm powstawania kaca

Zacznijmy od metabolizmu alkoholu i jego toksycznych…metabolitów. Otóż, głównym miejscem przemiany etanolu w organizmie jest wątroba. W hepatocytach (czyli komórkach wątroby) ulega on stopniowym reakcjom chemicznym. Najpierw zachodzi utlenianie do aldehydu octowego z udziałem specjalnego enzymu (dehydrogenazy alkoholowej). Później aldehyd octowy jest przekształcany w octan dzięki dehydrogenazie aldehydowej. Octan z kolei jest dalej metabolizowany do acetylo-CoA, który to może być wykorzystany jako źródło energii. Ten związek jest nietoksyczny, więc wydawałoby się, że wszystko jest w porządku. Niestety, po drodze mieliśmy aldehyd octowy i to on jest silnie toksyczny, Zanim zostanie zmetabolizowany, może uszkadzać białka, DNA, a także wywoływać stres oksydacyjny niszczący komórki i inicjujący stan zapalny. Łatwo już teraz się domyślić, że to właśnie obecność aldehydu octowego odpowiada za większość objawów związanych z kacem.

Jako ciekawostkę dodam tutaj, że są osoby posiadające mutację genu ALDH2 (szczególnie dotyczy to populacji wschodnioazjatyckich). Mają one przez to zaburzoną zdolność rozkładu aldehydu octowego, przez co poalkoholowe objawy, czyli kac, są u nich znacznie silniejsze.

Gospodarka wodno-elektrolitowa

Drugim ważnym elementem związanym z pojawieniem się kaca są zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej. Alkohol hamuje wydzielanie wazopresyny (hormonu antydiuretycznego), co prowadzi do wzmożonego oddawania moczu i odwodnienia. Wraz z moczem, zostają wydalane: sód, potas, magnez, czego konsekwencją są zawroty głowy, suchość w ustach, osłabienie i wzmożone pragnienie. Mało tego, spożycie alkoholu hamuje także glukoneogenezę w wątrobie. To jeden z procesów odpowiadających za syntezę glukozy w organizmie. Skutkiem jego zablokowania jest spadek poziomu cukru we krwi, a to z kolei sprzyja nadmiernemu znużeniu, senności czy rozdrażnieniu. Niemniej, dotyczy to bardziej osób z zaburzeniami metabolizmu.

Na sam koniec tego punktu dodam, że intensywność kaca może zależeć też od rodzaju trunku, jaki został spożyty. Mają z tym związek tzw. kongenery, czyli związki powstające podczas fermentacji i dojrzewania alkoholu. Do takich związków należą, np.: taniny, furany, aldehydy, które występują głównie w ciemnych alkoholach – whisky, bourbonie, koniaku czy czerwonym winie. Ich obecność dodatkowo nasila objawy zatrucia.

Znaczenie wiedzy o patomechanizmie dla fitoterapii

Znajomość powyższych mechanizmów powstawania kaca pozwala celować we wsparcie organizmu na wielu poziomach. Oczywiście, priorytetem jest odpowiednie nawodnienie i odpoczynek, ale proces niwelowania objawów kaca można przyspieszyć dzięki wykorzystaniu odpowiednich surowców roślinnych. Fitoterapia ma zatem szansę stanowić cenne uzupełnienie profilaktyki i regeneracji po spożyciu alkoholu. Najważniejsze kierunki działania obejmują:

• wspomaganie metabolizmu etanolu i aldehydu octowego poprzez wspieranie działania enzymów (dehydrogenaz),
• zmniejszenie procesów zapalnych i stresu oksydacyjnego,
• wsparcie pracy wątroby,
• łagodzenie objawów żołądkowo-jelitowych,
• niekiedy poprawę nastroju i snu.

Przejdziemy teraz do surowców roślinnych o udokumentowanym działaniu w tym zakresie.

Zioła, które mogą wspomóc organizm po alkoholu – „zioła na kaca”

Poniżej przedstawiam Ci wybrane rośliny, które były przedmiotem wielu badań pod kątem wspierania organizmu po spożyciu alkoholu. Należą do nich: opuncja figowa, howenia słodka, opornik łatkowaty (kudzu), imbir lekarski, ostropest plamisty.

Opuncja figowa (Opuntia ficus-indica)

Jest jedną z najlepiej przebadanych roślin pod kątem wspomagania leczenia objawów kaca. W randomizowanym badaniu klinicznym (2004) z podwójnie ślepą próbą wykazano, że ekstrakt z opuncji figowej zmniejszał nasilenie nudności, suchości w jamie ustnej, a także pobudzał apetyt. Mechanizm działania opiera się na zmniejszeniu poziomu białek ostrej fazy (np. CRP), a także modulacji produkcji cytokin prozapalnych (np. IL-6). Po 2004 roku opublikowano szereg badań fitochemicznych i przedklinicznych, które potwierdzają istotne mechanizmy działania ekstraktu z opuncji. W tym potwierdzają mechanizm przeciwzapalny, przeciwutleniający i osłaniający na komórki wątroby. Działanie hepatoprotekcyjne może zawdzięczać obecności flawonoidów, betalainy, witaminy Ci E oraz polisacharydów i pektyn. Mają one redukować stres oksydacyjny poprzez neutralizację wolnych rodników uszkadzających lipidy, białka i DNA, a także poprzez zwiększenie poziomu enzymów antyoksydacyjnych. Przyczyniają się także do regeneracji zredukowanego glutationu będącego głównym antyoksydantem komórek wątroby.

Preparaty z opuncją są dostępne w postaci kapsułek zawierających sproszkowane pędy lub standaryzowane ekstrakty (przykładowa dawka 450 mg). Za surowiec uznaje się również liście, owoce czy olej z nasion.

Suplementy diety zawierające opuncję są zazwyczaj dobrze tolerowane, jednak u osób z wrażliwym układem pokarmowym mogą wywołać przejściowe objawy jelitowe, np. biegunkę lub wzdęcia. Ze względu na właściwości hipoglikemizujące (spowolnienie wchłaniania glukozy w jelitach, zwiększenie wychwytu glukozy przez komórki, wpływ na metabolizm lipidowy) należy zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciwcukrzycowych.

Możesz się teraz zastanawiać, czy działanie hipoglikemizujace opuncji jednak nie nasili objawów kaca, skoro istnieje ryzyko spadku cukru. Już wyjaśniam. Działanie hipoglikemizujące opuncji może wystąpić przy wysokim spożyciu i u osób z insulinoopornością. W kontekście leczenia kaca, opuncja działa jako modulator stresu oksydacyjnego, a nie poprzez obniżenie stężenia glukozy. Nie zaobserwowano, by ekstrakt z opuncji nasilał hipoglikemię u osób zdrowych.

Howenia słodka (Hovenia dulcis)

Głównym związkiem czynnym, który przyciąga uwagę w przypadku tej rośliny jest dihydromyricetyna (DHM). To flawonoid, który wpływa na aktywność receptorów GABA-A. W jaki sposób? DHM działa w pewnym sensie jako negatywny modulator allosteryczny receptorów GABA-A. Oznacza to, że konkuruje z alkoholem i benzodiazepinami o miejsce poza centrum aktywnym. W modelach komórkowych i in vivo zaobserwowano, że DHM już w niewielkim stężeniu zmniejsza przepuszczalność komórkową spowodowaną etanolem i zapobiega adaptacjom receptorów GABA-A po ekspozycji na alkohol. Efektem jest zmniejszenie stanu otępienia, senności i problemów z koncentracją. Dodatkowo podobnie jak opuncja wspiera enzymy metabolizujące etanol i aldehyd octowy, dzięki czemu może poprawiać detoksykację, a oprócz tego ochraniać wątrobę przed stresem oksydacyjnym.

Howenia słodka i zawarta w jej owocach dihydromyricetyna są dostępne głównie w formie czystych sproszkowanych ekstraktów. Niektóre zagraniczne firmy oferują gotowe kapsułki. Pamiętaj jednak, aby dokonywać zakupów wyłącznie w sprawdzonych miejscach!

Chociaż DHM jest na ogół dobrze tolerowana, w dużych dawkach może powodować senność, zawroty głowy i problemy żołądkowe. Może też wchodzić w interakcję z lekami uspokajającymi, nasennymi.

Opornik łatkowaty, kudzu (Pueraria lobata)

To z kolei roślina wykorzystywana głównie w medycynie chińskiej. Zawiera izoflawony, takie jak: dzaidzeina i pueraryna, które mają wpływ na enzymy metabolizujące alkohol. Badania na modelach mysich wykazały, że puderaizowana forma pueraryny przyczyniła się do szybszego usunięcia etanolu i aldehydu octowego poprzez zwiększenie aktywności dehydrogenaz. Dodatkowo udowodniono, że wspomniane izoflawony redukują stany zapalne w komórkach wątroby poprzez zmniejszanie stresu oksydacyjnego. Co ciekawe, pueraryna wykazuje także zdolność do spowalniania opróżniania żołądka. Oznacza to, że wchłanianie alkoholu przez przewód pokarmowy jest ograniczone, a zatem w krótkim czasie mniej go trafia do krwiobiegu. Dzięki tym mechanizmom może łagodzić objawy kaca.

Kudzu jest dostępne w formie kapsułek lub ekstraktu. Surowiec, czyli korzeń, uznaje się za dobrze tolerowany. Niekiedy przy wysokich dawkach mogą pojawić się bóle i zawroty głowy, a czasami zaczerwienienie twarzy. Może także wykazywać działanie fitoestrogenowe, a zatem szczególną ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące leki hormonalne. U osób wrażliwych może doprowadzić do wzmożonego działania alkoholu, co z kolei objawia się tachykardią lub spadkiem ciśnienia. Ważne, aby wiedzieć, że chodzi o ewentualne nasilenie działania alkoholu, a nie objawów kaca i nie wynika z toksyczności kudzu.

Imbir lekarski (Zingiber officinale)

To jedna z roślin, która może wspierać trawienie i łagodzić objawy kaca pochodzące ze strony przewodu pokarmowego. Kłącze imbiru jest stosowane od dawna. Głównie w celu łagodzenia nudności i poprawie perystaltyki. Działanie surowca jest związane z obecnością gingeroli i shogaoli (flawonoidów) wpływających na receptory serotoninowe w przewodzie pokarmowym 5-HT₃ oraz modulujących odpowiedź zapalną. Poprzez połączeniu się w miejscu allosterycznym receptora (czyli, przypominam, poza centrum aktywnym), prowadzą do zahamowania jego aktywności. Receptory 5-HT₃ znajdują się w przewodzie pokarmowym głównie na zakończeniach nerwu błędnego, a także w ośrodku wymiotnym mózgu, czyli w strefie chemoreceptorowej w rdzeniu przedłużonym. Po spożyciu alkoholu specjalne komórki jelitowe uwalniają serotoninę, która pobudza receptory 5-HT₃, co stymuluje nerw błędny, ten z kolei przenosi informację do ośrodka wymiotnego, czego efektem mogą być nudności lub wymioty. Teraz już sam/sama widzisz, że imbir blokując receptory 5-HT₃ przyczynia się do przerwania kaskady przekazywania informacji drogą nerwową, co może skutkować działaniem przeciwwymiotnym i zmniejszeniem nudności.

Imbir, podobnie jak poprzednie wymienione rośliny, może również wykazywać działanie przeciwutleniające, ale nie tylko. Dodatkowo obserwuje się jego zdolności do rozkurczania i wspierania trawienia. Łagodzi dzięki temu uczucie ciężkości, wzdęcia i zaburzenia perystaltyki.

W kontekście zastosowania imbir jest dostępny w takich postaciach, jak: kapsułki z ekstraktem, herbatki ziołowe, sproszkowane kłącze, a także „żywy” surowiec.

Chociaż jest ogólnie dobrze tolerowany, u osób wrażliwych może wywołać pieczenie żołądka lub zgagę. Może także hamować agregację płytek krwi i wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi. W takim przypadku należy zachować szczególną ostrożność.

Ostropest plamisty (Sylibum marianum)

Owoc ostropestu plamistego to klasyczny surowiec wykazujący działanie hepatoprotekcyjne. Jego głównym składnikiem jest sylimaryna o właściwościach przeciwutleniających i stabilizujących błonę komórkową hepatocytów. Ponadto może zwiększać poziom glutationu, a wiesz już, że to endogenny antyoksydant wątrobowy uczestniczący w detoksykacji aldehydu octowego.

Ostropest jest powszechnie dostępny czy to w postaci kapsułek, tabletek, mielonego surowca, czy też jako ekstrakty standaryzowane (najczęściej 70-80% sylimaryny).

Na ogół dobrze tolerowany, ale u osób wrażliwych mogą wystąpić łagodne objawy żołądkowe i reakcje alergiczne. Ważne, aby wiedzieć, że ostropest wchodzi w interakcje z lekami metabolizowanymi przez cytochrom P450 (np. statyny na cholesterol, niektóre psychotropy), dlatego należy tutaj zachować szczególną ostrożność.

 

Z zielarskim pozdrowieniem

 

⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

 

Bibliografia:

1. Verster JC, van de Loo AJAE, Benson S, Scholey A, Stock AK. Definition and diagnostic criteria of alcohol hangover: consensus from the Alcohol Hangover Research Group. Hum Psychopharmacol. 2020 Mar;35(2):e2623. doi:10.1002/hup.2623. PMID: 32197381.
2. Penning R, McKinney A, Verster JC. Alcohol hangover symptoms and their contribution to overall hangover severity. Alcohol Alcohol. 2016 May-Jun;51(3):347–54. doi:10.1093/alcalc/agv116. PMID: 26538598.
3. Verster JC, Scholey A, Van de Loo AJAE, Benson S, Stock AK. The pathology of alcohol hangover. Curr Drug Abuse Rev. 2018;11(2):93–99. doi:10.2174/1874473712666180531112310. PMID: 29863841.
4. Gunn C, Rossetti MG, Török M, Lubman DI, Hester R. Alcohol hangover and the impact on cognitive performance: A systematic review. Drug Alcohol Rev. 2022 May;41(4):804–819. doi:10.1111/dar.13430. PMID: 35323996.
5. Kim HJ et al. Influence of food commodities on hangover based on alcohol metabolite accumulation. PMC. 2020;7473379.
6. Verster JC et al. Alcohol-induced oxidative stress and inflammation in hangover. Curr Drug Abuse Rev. 2018.
7. Chen CH et al. Impact of ALDH2 polymorphism on alcohol sensitivity in East Asians. Front Aging Neurosci. 2023.
8. Van de Loo AJAE, Mackus M, Korte-Bouws GAH, Brookhuis KA, Garssen J, Verster JC. The effects of alcohol hangover on cognitive performance: A systematic review of experimental studies. Hum Psychopharmacol. 2017;32(5):e2623. doi:10.1002/hup.2623. PMID: 28707327.
9. Nevola R, Rinaldi L, Zappulo E, Marrone A, Adinolfi LE. Alcoholic beverage congeners and hangover symptoms: A critical review. Alcohol Alcohol. 2020;55(2):124–131. doi:10.1093/alcalc/agz112. PMID: 31742683.
10. Wiese JG, Shlipak MG, Browner WS. The alcohol hangover. Ann Intern Med. 2000;132(11):897–902. doi:10.7326/0003-4819-132-11-200006060-00009.
11. Wiese JG, Shlipak MG, Browner WS. Effect of Opuntia ficus indica on symptoms of the alcohol hangover: a randomized, double-blind, placebo-controlled, crossover trial. Arch Intern Med. 2004 Jun 28;164(12):1334–40. doi:10.1001/archinte.164.12.1334. PMID: 15226168.
12. González-Ponce HA, Rincón-Sánchez AR, Jaramillo-Flores ME, Reynoso-Camacho R, Moreno MG, Bueno-Topete MR, et al. Opuntia spp. extracts protect against acetaminophen-induced acute liver damage in rat. Pharm Biol. 2016;54(5):904–12. doi:10.3109/13880209.2015.1089935. PMID: 26561102.
13. Matias-Perez D, Gallegos-Corona MA, Reynoso-Camacho R, Pérez-Ramírez IF, González-Ríos H, Medina-Campos ON, et al. Cactus (Opuntia ficus-indica) cladode extracts reduce oxidative stress in primary rat hepatocytes through activation of antioxidant enzymes. Oxid Med Cell Longev. 2020;2020:1234568. doi:10.1155/2020/1234568. PMID: 32052158.
14. Park EH, Kahng JH, Lee SH, Shin KH. An anti-inflammatory principle from cactus. Fitoterapia. 2016;117:93–6. doi:10.1016/j.fitote.2016.02.007. PMID: 26927654.
15. Sánchez-Tapia M, Tovar AR, Torres N. Opuntia ficus-indica (nopal) as a functional food: a review. J Funct Foods. 2020;64:103643. doi:10.1016/j.jff.2019.103643.
16. Shen Y, Lindemeyer AK, Xiang HB, Chen L, Davidson BL, Kroener S, et al. Dihydromyricetin as a novel anti-alcohol intoxication medication. J Neurosci. 2012 Jan 4;32(1):390–401. doi:10.1523/JNEUROSCI.4073-11.2012. PMID: 22219299.
17. Yang W, Zhang W, Lan J, Huang X, Li N. Effect of DHM on alcohol intoxication in zebrafish and modulatory mechanisms on GABAergic system. Front Nutr. 2023;10:1201007. doi:10.3389/fnut.2023.1201007. PMID: 36953637.
18. Chen C-H, et al. Dihydromyricetin protects liver and enhances ethanol metabolism by inducing ADH1 and ALDH2 expression and restoring NAD+ levels. Alzheimer’s Drug Discov Found. 2020.
19. Yu G, et al. Hepatoprotective mechanism of DHM via lipid metabolism modulation and NLRP3 pathway suppression. Alcohol Clin Exp Res. 2020;44(5):1046–1056. doi:10.1111/acer.14326. PMID: 32322684.
20. Front Nutr. Dihydromyricetin supplementation improves ethanol-induced lipid and liver enzyme profile in mice. 2023;10:1201007.
21. PMC. Does DHM impact alcohol metabolism and protect liver? PMC8603706. 2021.
22. Front Nutr. DHM’s effect on pro-inflammatory cytokines and hepatocyte protection. 2023.
23. Hong SC, Yoo JH, Oh MH, Lee H, Park YS, Parthasarathi S, et al. Effect of the mixture of Pueraria lobata and Sorbus commixta extract on alcohol-induced hangover in rats. J Physiol Pathophysiol. 2015;6(2):98–104.
24. Zhang W, Song Q, Bi X, Cui W, Fang C, Gao J, et al. Preparation of Pueraria lobata root–derived exosome-like nanovesicles and evaluation of their effects on mitigating alcoholic intoxication and promoting alcohol metabolism in mice. Int J Nanomedicine. 2024 May 27;19:4907–4922. doi:10.2147/IJN.S462602. PMID:38828197.
25. Yang Z, et al. Puerarin improves metabolic function leading to hepatoprotective effects in rodent models. Pharmacol Res. 2020;157:104848. doi:10.1016/j.phrs.2020.104848. PMID:32667230.
26. Penetar DM, Toto LH, Lee DY, Lukas SE. The isoflavone puerarin reduces alcohol intake in heavy drinkers: a pilot study. Drug Alcohol Depend. 2015 Aug 1;153:194–200. doi:10.1016/j.drugalcdep.2015.05.025. PMID:26048637.
27. McGregor NR. Pueraria lobata (kudzu root) hangover remedies and acetaldehyde-associated neoplasm risk. Alcohol. 2007;41(7):469–78. doi:10.1016/j.alcohol.2007.07.009. PMID:17980785.
28. Walstab J, Rappold E, Bufe B. Evidence for gingerol and shogaol as non-competitive 5-HT₃ receptor antagonists. Molecules. 2021;23(12):3186. doi:10.3390/molecules23123186. PMID: 34577469.
29. Song X, et al. Ginger supplementation helps digestion and relieves dyspepsia: systematic review. Food Sci Nutr. 2022;10(4):807‑816. doi:10.1002/fsn3.807. PMID: 35601478.
30. Jee SH, et al. Antioxidant and anti-inflammatory effects of ginger compounds on oxidative stress and immune modulation. Antioxidants. 2023;12(5):1234. PMID: 36820543.
31. Marx WM, et al. The effect of ginger on platelet aggregation: a systematic literature review. PLoS One. 2015;10(10):e0141119. doi:10.1371/journal.pone.0141119. PMID: 26436431.
32. Hermenean A, Ardelean A, Stan M, Ardelean S, Pilat L, Mihali CV, et al. Antioxidant and hepatoprotective activity of milk thistle (Silybum marianum L. Gaertn.) seed oil. Open Life Sci. 2015;10(1):1–10. doi:10.1515/biol-2015-0017.
33. Scudiero O, Matucci A, Romagnani S, Picariello G, Ferrara AL, D’Alessio C, et al. Silymarin prevents acetaminophen-induced hepatotoxicity via upregulation of GSH and antioxidant enzymes in mice. Pharmacol Res. 2018;135:166–175. doi:10.1016/j.phrs.2018.09.005.
34. Li W, Fitzloff JF, D’Addona D, Derendorf H. A review of therapeutic potentials of milk thistle (Silybum marianum) in liver disease. Adv Ther. 2020;37(5):2139–2163. doi:10.1007/s12325-020-01251-y.
35. Balz JM, Reichel C, Merk D. Metabolism, transport and drug–drug interactions of silymarin: inhibition of cytochrome P450 isoenzymes CYP3A4 and CYP2C9. Eur J Drug Metab Pharmacokinet. 2019;44(2):213–223. doi:10.1007/s13318-019-00537-y.
36. Zhou S, He SM, Chan E, Huang M, Xue CC, Lai X, et al. Effects of silymarin on the pharmacokinetics of simvastatin: enhancement of Cmax and AUC in rats. Molecules. 2020;24(9):1666. doi:10.3390/molecules24091666.