Rumianek pospolity – zioło łagodności i tradycji. Co mówi współczesna nauka?

Czy wiesz, co kryje się w niepozornym, pachnącym koszyczku rumianku pospolitego? Dlaczego od wieków otaczano go troską i czcią, a dziś wciąż nie przestaje interesować naukowców? To jedna z najbardziej rozpoznawalnych roślin zielarskich w Europie. Jest obecna zarówno w domowych naparach, jak i publikacjach naukowych. Sprawdź wraz ze mną, co mówi o nim współczesna fitochemia i najnowsze badania. Jakie związki czynne zawiera? Jak działa? Jak wykorzystywano go dawniej, a jak dziś? Sprawdź, czy rumianek skrywa coś więcej niż tylko zapach dzieciństwa.

Rumianek pospolity – systematyka

Nazwa łacińska: Matricaria chamomilla L. (syn. Chamomilla recutita L., Matricaria recutita L.)

Rodzina botaniczna: Astrowate (Asteraceae, dawniej Złożone : Compositae)

Rodzaj surowca: koszyczek rumianku (Chamomillae Anthodium)

Typ rośliny: roślina jednoroczna

Rumianek pospolity – pochodzenie, wygląd, zbiór i przechowywanie

Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla L., syn. Chamomilla recutita L., Matricaria recutita L.) to jednoroczna roślina zielna należąca do rodziny Astrowatych (Asteraceae; dawniej Złożone – Compositae). Jest szeroko rozpowszechniona w klimacie umiarkowanym. Pochodzi z południowo-wschodniej Europy oraz Azji Mniejszej, ale dzięki wartości farmaceutycznej i łatwej adaptacji rozprzestrzeniła się niemal na całym świecie. Rumianek pospolity rośnie dziko lub jest uprawiany w rejonach Europy, Ameryki Północnej, Australii i Azji.

Rumianek pospolity – morfologia

Jeżeli chodzi o wygląd, rumianek pospolity to roślina, która osiąga wysokość od 15 do 60 cm. Łodyga jest wzniesiona, rozgałęziona, naga, wewnątrz pusta. Liście są pierzastodzielne lub 2–3-krotnie pierzastosieczne, z nitkowatymi odcinkami.

Kwiatostan stanowią charakterystyczne koszyczki kwiatowe, których średnica wynosi 1–2 cm. Koszyczek składa się z białych, języczkowatych kwiatów brzeżnych (żeńskich) oraz żółtych, rurkowatych kwiatów środkowych (obupłciowych). Cechą diagnostyczną, umożliwiającą odróżnienie rumianku pospolitego od gatunków podobnych (np. Tripleurospermum inodorum – rumian bezwonny), jest stożkowate i puste dno kwiatowe oraz intensywny, jabłkowy aromat.

Koszyczki pokryte są licznymi włoskami gruczołowymi typu Compositae, szczególnie widocznymi na przysadkach i listkach okrywy, co wykorzystywane jest w diagnostyce mikroskopowej.

Rumianek pospolity – siedlisko i uprawa

W Polsce rumianek rośnie na nieużytkach, miedzach, polach uprawnych (często w zbożach), na łąkach i pastwiskach. Preferuje gleby lekkie, zasobne w azot i wapń, dobrze nasłonecznione stanowiska. Jest odporny na chłody i znosi krótkotrwałe przymrozki

W związku z dużym zapotrzebowaniem przemysłu farmaceutycznego i kosmetycznego, surowiec ten jest często uprawiany na plantacjach, a jedną z rekomendowanych odmian do uprawy jest 'Złoty Łan’ – bogata w olejek eteryczny.

Rumianek pospolity – zbiór i przechowywanie

Surowcem zielarskim jest koszyczek kwiatowy (Chamomillae Anthodium), który należy zbierać na początku kwitnienia, gdy kwiaty języczkowe są jeszcze uniesione i nie odgięły się ku dołowi. Optymalny okres zbioru przypada od maja do lipca (czasem nawet do września w sprzyjających warunkach).

Koszyczki powinny być suszone niezwłocznie po zbiorze, w warunkach naturalnych – w cieniu i przewiewie – lub w suszarniach w temperaturze nieprzekraczającej 35°C. Zbyt wysoka temperatura powoduje rozkład termolabilnych (wrażliwych na temperaturę) składników olejku eterycznego (szczególnie chamazulenu) i znaczny spadek jakości surowca.

Po wysuszeniu surowiec należy przechowywać w szczelnych, nieprzezroczystych opakowaniach, w suchym i chłodnym miejscu, z dala od światła, wilgoci i źródeł ciepła. Odpowiednio przechowywany zachowuje jakość farmakopealną przez co najmniej 1 rok.

Chemizm – związki czynne rumianku pospolitego

Przejdźmy teraz do związków czynnych. Rumianek pospolity, a w zasadzie jego kwiatostan (koszyczki), zawiera bogaty i dobrze zdefiniowany zestaw związków fitochemicznych. Ich obecność tłumaczy szerokie zainteresowanie rumiankiem pod kątem substancji wspierających funkcjonowanie układu pokarmowego, skóry i błon śluzowych.

Olejki eteryczne (do 1,5%)

Koszyczek rumianku zawiera do 1,5% olejku eterycznego. Jest to mieszanina lotnych związków, powstających głównie podczas destylacji z parą wodną (więcej o olejkach eterycznych przeczytasz tutaj). W składzie dominują seskwiterpeny i ich pochodne:

• (–)-α-bisabolol
• chamazulen,
• tlenki bisabololu (A, B, C),
• spiroeter (en-in-dicykloeter),
• Inne: β-farnezen, matrycyna, spatuletol, β-bisabolol, kadinen, mircen.

Flawonoidy (do 8%)

Flawonoidy występują w koszyczkach rumianku głównie w postaci glikozydów (najczęściej 7-O-glukozydów) oraz w formie aglikonów. Najważniejsze z nich to:

• apigenina,
• luteolina, kwercetyna, patuletina, chryzoeriol, chryzoplenetyna.

Kumaryny

• umbeliferon,
• herniaryna.

Śluzy i polisacharydy (do 17%)

• fruktany typu inuliny,
• galakturoniany,
• pektyny i arabinogalaktany

Poliacetyleny

Rumianek zawiera m.in. spirocykliczne poliacetyleny i en-in-dicykloeter.

Inne składniki

• cholina,
• kwas chamazulenowy, garbniki, sole mineralne, karotenoidy (np. β-karoten), kwasy fenolowe.

Mechanizm działania – jak działa rumianek pospolity według badań naukowych

Związki zawarte w koszyczkach rumianku od dawna są przedmiotem badań fitochemicznych i farmakologicznych. W literaturze naukowej opisuje się kilka potencjalnych mechanizmów działania, które mogą tłumaczyć szerokie zainteresowanie tą rośliną w kontekście wsparcia dla układu pokarmowego, nerwowego i skóry. Poniższe informacje oparłam na wynikach badań naukowych.

Działanie przeciwzapalne

Główne składniki olejku eterycznego rumianku – takie jak (–)-α-bisabolol, chamazulen oraz tlenki bisabololu – wykazują aktywność wobec mediatorów stanu zapalnego:

• W badaniach in vitro obserwowano hamowanie syntezy prostaglandyn (COX-2) oraz leukotrienów (5-LOX), co sugeruje wpływ na dwa główne szlaki zapalne.
• α-bisabolol może również modulować ekspresję cytokin prozapalnych takich jak IL-1β, IL-6 i TNF-α.

Efekt ten jest istotny zwłaszcza w kontekście błon śluzowych oraz skóry, gdzie bariera nabłonkowa może ulec uszkodzeniu w wyniku przewlekłego podrażnienia lub infekcji.

Wpływ na mięśnie gładkie i układ pokarmowy

Rumianek pospolity zawiera także flawonoidy (np. apigeninę) oraz spiroeter, które w badaniach ex vivo wykazywały działanie spazmolityczne (rozkurczające) na mięśnie gładkie jelit i macicy:

• Apigenina i en-in-dicykloeter wykazują powinowactwo do receptorów kanałów wapniowych typu L, co może ograniczać napływ Ca²⁺ do komórek mięśniowych, czego efektem jest brak skurczu.
• Efekt ten obserwowano m.in. w izolowanych preparatach mięśni gładkich króliczych jelit i macicy.

Wspomniane substancje stanowią przedmiot dalszych badań w kontekście wspierania komfortu trawiennego, szczególnie przy przejściowych napięciach jelitowych.

Wpływ na ośrodkowy układ nerwowy

W badaniach in vitro i in vivo apigenina wykazywała też powinowactwo do receptorów GABA-A, co może modulować przewodnictwo hamujące w mózgu.

• Apigenina nie łączy się bezpośrednio z głównym miejscem, w którym działają leki nasenne i uspokajające (np. benzodiazepiny). Zamiast tego może przyłączać się do innego miejsca na tym samym receptorze – czyli działać allosterycznie
• W badaniach na modelach zwierzęcych obserwowano skrócenie czasu zasypiania i zmniejszenie aktywności motorycznej po podaniu ekstraktu z rumianku.

Choć wyniki są obiecujące, potrzeba dalszych badań z udziałem ludzi, które potwierdzą kliniczne znaczenie tych obserwacji.

Potencjalne działanie antyoksydacyjne

Zarówno olejek eteryczny, jak i związki fenolowe (flawonoidy, kumaryny) obecne w rumianku wykazują zdolność do neutralizacji wolnych rodników w testach DPPH, ABTS oraz FRAP.

• Szczególnie wysoką aktywność przypisuje się apigeninie, luteolinie i chamazulenowi.
• Zdolność antyoksydacyjna może mieć znaczenie dla stabilności błon komórkowych i homeostazy komórkowej – zwłaszcza w środowisku stresu oksydacyjnego. Oznacza to, że organizm staje się coraz bardziej odporny na stres, a komórki nie ulegają uszkodzeniu.

Wpływ na mikroflorę i błony śluzowe

Badania in vitro wykazały, że olejek eteryczny rumianku (oraz jego główne składniki) wykazuje aktywność wobec bakterii Gram-dodatnich (np. Staphylococcus aureus) i drożdżaków z rodzaju Candida.

• Mechanizm działania polega prawdopodobnie na uszkodzeniu błon lipidowych mikroorganizmów oraz wpływie na ich szlaki metaboliczne.
• Efekt ten jest obecnie intensywnie analizowany w kontekście pielęgnacji skóry oraz jamy ustnej i gardła.

Potwierdzone działanie – przegląd badań naukowych

Jak widzisz, rumianek pospolity to jedna z lepiej przebadanych roślin w ziołolecznictwie europejskim. W ostatnich latach przeprowadzono liczne badania kliniczne, przedkliniczne oraz przeglądy systematyczne, których celem było określenie wpływu ekstraktów lub składników rumianku na różne funkcje organizmu. Poniżej przedstawiam Ci wybrane przykłady, przy czym stosowane preparaty były standaryzowane, a ich bezpieczeństwo monitorowane zgodnie z protokołami badań.

Przewód pokarmowy i zespół jelita drażliwego (IBS)

Badanie randomizowane z podwójnie ślepą próbą (2022) wykazało, że preparaty zawierające Matricaria chamomilla (w połączeniu z Foeniculum vulgare i Melissa officinalis) mogą wpływać na łagodzenie dyskomfortu jelitowego, w tym bólu brzucha i wzdęć u pacjentów z zespołem jelita drażliwego (IBS). Efekty te przypisuje się m.in. aktywności spazmolitycznej flawonoidów i dicykloeterów.

Wsparcie zasypiania i redukcja napięcia nerwowego

W badaniu klinicznym z 2016 r. oceniano wpływ 270 mg ekstraktu z rumianku podawanego dwa razy dziennie przez 28 dni u osób z łagodnymi zaburzeniami snu. Uczestnicy zgłaszali poprawę subiektywnej jakości snu i skrócenie czasu zasypiania. Badanie miało charakter pilotażowy, ale zostało dobrze ocenione pod względem bezpieczeństwa. Nie stwierdzono poważnych działań niepożądanych.

Łagodzenie objawów lęku uogólnionego (GAD)

Randomizowane badanie kontrolowane placebo z 2016 r. (Amsterdam i in.) wykazało, że przyjmowanie ekstraktu z rumianku (500–1500 mg dziennie) przez 12 tygodni wiązało się z istotnym zmniejszeniem objawów lęku u pacjentów z GAD (Generalized Anxiety Disorder). Rumianek nie był mniej skuteczny niż niektóre preparaty farmakologiczne, a jednocześnie wykazywał korzystny profil tolerancji.

Stan jamy ustnej, skóry i błon śluzowych

W badaniach z użyciem wyciągów wodnych i alkoholowych z rumianku obserwowano korzystny wpływ na regenerację nabłonka jamy ustnej po leczeniu onkologicznym (np. po radioterapii) oraz po zabiegach stomatologicznych. Efekt przypisywano działaniu polifenoli, śluzów i chamazulenu. Niektóre badania prowadzone były w warunkach szpitalnych i wskazują na potencjał zastosowania płukanek na bazie rumianku jako środków pielęgnacyjnych.

Wspomaganie komfortu trawiennego u niemowląt

W metaanalizie z 2021 r. oceniono skuteczność mieszanek ziołowych (zawierających rumianek, anyż, koper włoski i melisę) u niemowląt z kolką jelitową. W większości badań zaobserwowano zmniejszenie czasu płaczu oraz poprawę komfortu trawiennego, przy dobrej tolerancji. Z racji tego, że preparaty były złożone, autorzy nie przypisali skuteczności wyłącznie rumiankowi, lecz podkreślili konieczność standaryzacji badań dla każdej rośliny osobno.

Rumianek pospolity – zastosowanie tradycyjne

Przejdziemy teraz do zastosowania tradycyjnego. Zgodnie z dawnymi przekazami ludowymi, rumianek nazywano „matczynym zielem”. Symbolicznie przypisywano mu rolę łagodzenia dolegliwości kobiecych, wspierania dzieci oraz ochrony domostwa. Stosowany był m.in.:

• w naparach i kąpielach u niemowląt z objawami niepokoju lub kolki,
• w kompresach i okładach na skórę w przypadku podrażnień,
• w inhalacjach i płukankach przy przeziębieniu i przeciążeniu głosu,
• jako składnik mieszanek ziołowych łagodzących dolegliwości menstruacyjne lub żołądkowe.

W niektórych regionach Polski i Europy Wschodniej, kwiatostan rumianku był także traktowany jako roślina ochronna – wplatany w bukiety świętojańskie lub układany pod poduszką „na spokojny sen”.

Rumianek pospolity – zastosowanie współczesne

Z kolei współczesne wykorzystanie rumianku obejmuje przede wszystkim:

Kosmetologię i pielęgnację skóry:

• rumianek znajduje zastosowanie w kosmetykach do skóry wrażliwej, szczególnie dla dzieci i osób z tendencją do zaczerwienienia,
• obecny jest w szamponach, kremach i płynach do kąpieli – m.in. dzięki zawartości apigeniny, chamazulenu i śluzów,
• stosowany jest także w preparatach do pielęgnacji skóry głowy i higieny intymnej.

Fitoterapię funkcjonalną:

• standaryzowane ekstrakty z rumianku dostępne są w formie kapsułek, herbatek, nalewek, preparatów do inhalacji i płukania jamy ustnej,
• w niektórych krajach rumianek wchodzi w skład zarejestrowanych produktów do stosowania pomocniczego w pielęgnacji jamy ustnej, skóry i przewodu pokarmowego.

Farmację recepturową:

• rumianek pozostaje surowcem zalecanym przez Farmakopee do stosowania zewnętrznego w postaci naparów, odwarów, przymoczek, kąpieli i irygacji,
• surowiec ten bywa też wykorzystywany do przygotowania maści złożonych lub czopków doodbytniczych, zwłaszcza w połączeniu z tlenkiem cynku i lanoliną.

Preparaty pediatryczne:

• niektóre mieszanki ziołowe zawierające rumianek są wykorzystywane w pediatrii (np. po 1. roku życia). Ich stosowanie powinno być jednak skonsultowane z lekarzem lub farmaceutą.

Rumianek pospolity – dawkowanie i dostępne postacie

Przypomnijmy sobie, że surowcem zielarskim rumianku pospolitego jest koszyczek, który znajduje szerokie zastosowanie w ziołolecznictwie tradycyjnym oraz współczesnych preparatach roślinnych. Forma dawkowania i sposób przygotowania preparatu zależą od przeznaczenia oraz populacji docelowej (np. dzieci, osoby dorosłe, osoby starsze).

W poniższych informacjach podaję do Twojej wiadomości orientacyjne wielkości dawek na podstawie danych literaturowych, monografii zielarskich oraz badań naukowych. Przed użyciem każdego preparatu roślinnego należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą – szczególnie w przypadku stosowania z lekami syntetycznymi.

Napary z surowca zielarskiego

Najczęściej stosowaną postacią jest napar z suszonego koszyczka rumianku, sporządzany zgodnie z tradycyjnymi proporcjami:

• Dorośli: 1–2 łyżki suszu (ok. 2–3 g) zalać 150–200 ml wrzącej wody, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie.
• Dzieci po 1. roku życia: ½–1 łyżeczka surowca na 100 ml wody; stosować ostrożnie i w porozumieniu z pediatrą.
• Zewnętrznie: do przemywania, płukanek i kompresów stosuje się mocniejsze napary: 3–10 g na 100 ml wody lub proporcjonalnie większe ilości (np. 50 g surowca na 10 l wody do kąpieli).

Napar należy przygotowywać zawsze na świeżo i nie przechowywać dłużej niż 12 godzin (nawet w lodówce).

Olejek eteryczny i wyciągi alkoholowe

Olejek eteryczny z rumianku (Chamomillae aetheroleum) znajduje zastosowanie wyłącznie zewnętrzne – np. w inhalacjach, kompresach, kosmetykach.

• W aromaterapii używa się 1–3 kropli olejku rozcieńczonego w łyżce oleju bazowego do masażu lub kąpieli aromatycznej.
• W płukankach do gardła lub jamy ustnej stosuje się najczęściej gotowe, rozcieńczone preparaty apteczne.

Olejku eterycznego nie wolno stosować doustnie ani u małych dzieci bez nadzoru specjalisty.

Postacie zewnętrzne (kąpiele, kompresy, płukanki)

Rumianek wykorzystywany jest powszechnie jako składnik domowych i aptecznych preparatów do pielęgnacji:

• Płukanki i kompresy – przy stanach zapalnych skóry, jamy ustnej, spojówek (np. 3 g surowca na 100 ml wody).
• Kąpiele aromatyczne – 50–100 g koszyczków lub kilka kropli olejku eterycznego na wannę (10–15 l wody).
• Okłady i nasiadówki – w proporcji jak do kąpieli.

W praktyce stosuje się też gotowe preparaty dermatologiczne zawierające ekstrakty z rumianku – maści, żele, szampony czy aerozole.

Preparaty doustne – kapsułki, mieszanki ziołowe

Na rynku dostępne są także standaryzowane ekstrakty z rumianku w formie kapsułek, tabletek powlekanych lub mieszanek ziołowych (np. z melisą, koprem włoskim, anyżem). W badaniach naukowych stosowano dawki od 220 mg do 1500 mg ekstraktu dziennie, w podziale na kilka porcji.

W preparatach złożonych (np. na komfort trawienny lub wsparcie snu) rumianek stanowi jeden z kilku składników czynnych. Efekty działania zależą od postaci, sposobu ekstrakcji, standaryzacji oraz biodostępności ekstraktu.

Rumianek pospolity – bezpieczeństwo stosowania i interakcje

Rumianek pospolity to surowiec zielarski o długiej tradycji stosowania, często określany jako „łagodny”. Mimo to – podobnie jak w przypadku innych roślin zawierających aktywne związki biologiczne – należy zachować ostrożność przy jego stosowaniu. Zwłaszcza dotyczy to określonych grup pacjentów i w połączeniu z lekami syntetycznymi.

Rumianek pospolity – możliwe działania niepożądane

Rumianek pospolity jest ogólnie dobrze tolerowany, jednak:

• u osób uczulonych na rośliny z rodziny Astrowatych (np. ambrozja, nagietek, arnika, krwawnik) może wywoływać reakcje alergiczne – zarówno kontaktowe (np. zaczerwienienie skóry), jak i ogólnoustrojowe (np. wysypkę, duszność),
• opisywano przypadki podrażnienia spojówek i błon śluzowych po zastosowaniu zbyt stężonych naparów lub wyciągów alkoholowych,
• bardzo rzadko mogą wystąpić reakcje fotouczuleniowe – przypisywane głównie niektórym kumarynom i pochodnym laktonów seskwiterpenowych.

Rumianek pospolity – stosowanie u dzieci

Rumianek jest szeroko znany w tradycji pediatrycznej, ale według aktualnych zaleceń:

• nie powinien być stosowany doustnie u dzieci poniżej 1. roku życia, zwłaszcza w formie wyciągów alkoholowych lub nieprzefiltrowanych naparów – ze względu na niedojrzałość układu pokarmowego i ryzyko mikrobiologiczne,
• u dzieci starszych powinien być stosowany ostrożnie, w zalecanych dawkach, po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.

Rumianek pospolity – stosowanie w ciąży i okresie karmienia

Badania przeglądowe oraz dane kliniczne wskazują, że:

• okazjonalne stosowanie naparów rumiankowych w ciąży (np. w niewielkich ilościach, do 2 filiżanek dziennie) uznaje się za względnie bezpieczne,
• regularne lub długotrwałe stosowanie preparatów doustnych z rumiankiem może wiązać się z ryzykiem działania uterotonicznego (tj. pobudzającego skurcze macicy) – szczególnie w I i III trymestrze,
• brak jest danych potwierdzających bezpieczeństwo stosowania olejku eterycznego w ciąży – nie powinien być stosowany bezpośrednio ani w masażu bez zgody lekarza.

W okresie laktacji brak jest wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa przyjmowania dużych dawek ekstraktów z rumianku. Możliwe jest doraźne stosowanie naparów po konsultacji ze specjalistą, jednak należy unikać preparatów etanolowych i olejków.

Rumianek pospolity – interakcje z lekami

Związki czynne rumianku, zwłaszcza flawonoidy (np. apigenina, luteolina), mogą wpływać na aktywność enzymów cytochromu P450:

• mogą hamować działanie enzymów wątroby (CYP1A2 i CYP3A4), które odpowiadają za rozkład wielu leków. Dotyczy to m.in. statyn (na cholesterol), niektórych leków uspokajających (benzodiazepin) czy leków przeciwwirusowych. W efekcie rumianek może nasilać działanie tych leków i zwiększać ryzyko skutków ubocznych, jeśli stosowany jest jednocześnie i regularnie,
• może nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych (warfaryna oraz doustne leki przeciwzakrzepowe nowej generacji – NOAC), przez co zwiększa się ryzyko krwawień,
• w badaniach na modelach zwierzęcych obserwowano również nasilenie działania NLPZ (np. ibuprofenu) oraz leków sedatywnych.

Z tego względu, preparaty zawierające rumianek należy stosować ostrożnie u osób przyjmujących:

• leki przeciwzakrzepowe,
• leki przeciwpadaczkowe i uspokajające,
• leki metabolizowane przez CYP3A4 (np. simwastatynę, midazolam, omeprazol).

Rumianek pospolity – przeciwwskazania

Przeciwwskazaniem do stosowania rumianku pospolitego jest nadwrażliwość na jakikolwiek składnik preparatu z tym surowcem oraz uczulenie na rośliny z rodziny Astrowatych. Potencjalnie toksyczne są także skoncentrowane olejki z rumianku, których nie powinny stosować zwłaszcza osoby starsze i dzieci. Przypomnę jeszcze, że regularne lub długotrwałe stosowanie preparatów doustnych z rumiankiem może wiązać się z ryzykiem skurczów macicy szczególnie w I i III trymestrze. Nie należy go także podawać dzieciom poniżej 1 roku życia.

Ciekawostki i tradycje związane z rumiankiem pospolitym

Teraz czas na parę słów o ciekawostkach niekoniecznie związanych z medycznym zastosowaniem rumianku. Okazuje się, że to nie tylko jeden z najbardziej znanych surowców zielarskich w Europie, ale również roślina głęboko zakorzeniona w tradycjach ludowych, symbolice i rytuałach. Jego zapach, delikatność i wszechobecność sprawiły, że otoczono go licznymi wierzeniami, przypowieściami i praktykami rytualnymi.

Zioło ochronne, matczyne i wróżebne

W tradycji słowiańskiej rumianek nazywano „zielem matczynym” – symbolizował bowiem czułość, opiekę i ukojenie. Ponadto uważany był za roślinę świętą, obok takich drzew jak dąb czy wierzba. Sadzenie rumianku przy domu miało chronić mieszkańców przed „złym okiem”, urokami i chorobami. Oprócz tego wierzono, że pierwszy rumianek znaleziony w roku spełnia życzenie, jeśli zostanie zerwany w milczeniu. Stąd jego ludowe imię „kwiat, który zna przyszłość”.

Dawniej bukiety rumianku kładziono przy dziecięcych łóżeczkach, by przynosiły spokojny sen i odpędzały koszmary. W niektórych regionach zioło to wkładano pod poduszkę kobietom w połogu.

Szeptuchy i zielarki twierdziły, że tam, gdzie rośnie rumianek, „ziemia mówi szeptem” – ze względu na dźwięki wiatru i ptaków wśród jego kwiatów.

Roślina zegarowa i pogodowa

Płatki rumianku zachowują się jak naturalny zegar: do godziny 16:00 pozostają uniesione, a wieczorem – około godz. 19:00 – zamykają się i przywierają do koszyczka. Obserwacja ich ułożenia pozwalała ludowi ocenić nie tylko porę dnia, ale i nadchodzącą zmianę pogody – stąd nazywano rumianek „barometrem pola”.

Symbolika planetarna i magiczna

W tradycji astrologicznej rumianek przypisywano planecie Wenus, co miało tłumaczyć jego „miękką, otulającą i równoważącą” naturę.

W zielarstwie magicznym rumianek wykorzystywano do kadzideł oczyszczających, amuletów dobrobytu oraz mycia dłoni przed grą w karty czy kości – miał przynosić szczęście i dobrobyt.

Roślina pszczelarska i perfumeryjna

Koszyczki rumianku stanowią wartościowy pożytek dla pszczół – w tym dla gatunków dzikich.

Wyciągi i olejki z rumianku wykorzystywane były (i są nadal) w przemyśle perfumeryjnym – jako składnik kremów dla dzieci, wód kwiatowych, toników ziołowych, a także aromatyzowania likierów ziołowych.

Źródła historyczne

Rumianek znany był już w starożytnym Egipcie i Grecji. Wspominali o nim Hipokrates, Pliniusz i Dioskurydes. W medycynie arabskiej uważany był z kolei za „zioło gorące i łagodzące stany chłodne”.

Ciekawostka botaniczna

Intensywny zapach przypominający jabłka był kiedyś wykorzystywany do aromatyzowania poduszek i lnianych woreczków wkładanych do skrzyń z pościelą.

 

Z zielarskim pozdrowieniem

 

⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

 

Bibliografia:

1. Jędrzejczak M, Gębalska A, Podsędek A. Characterization of chemical composition and antioxidant activity of Matricaria chamomilla L. flowers from different Polish regions. Ind Crops Prod. 2022;186:115239. https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2022.115239
2. McKay DL, Blumberg JB. A review of the bioactivity and potential health benefits of chamomile tea (Matricaria recutita L.). Phytother Res. 2006;20(7):519–30. doi:10.1002/ptr.1900
3. Srivastava JK, Shankar E, Gupta S. Chamomile: A herbal medicine of the past with a bright future. Mol Med Rep. 2010;3(6):895–901. doi:10.3892/mmr.2010.377
4. Kato A, Minoshima Y, Yamamoto J, Adachi I, Watson AA, Nash RJ. Spasmolytic effect of chamomile extract in the gastrointestinal tract mediated by calcium channel blocking and anti-inflammatory activity. J Ethnopharmacol. 2020;247:112257. doi:10.1016/j.jep.2019.112257
5. Chaves JS, Oliveira CFS, Gonçalves PJ, et al. Flavonoids from Matricaria chamomilla L. in inflammation models: A mini-review. Phytother Res. 2022;36(3):1251–1260. https://doi.org/10.1002/ptr.7372
6. Abou Baker D, Hegazy M-EF, Alamery SF, et al. Phytochemistry, therapeutic potential, and toxicological profile of Matricaria chamomilla L.: A review. J Ethnopharmacol. 2023;313:116527. https://doi.org/10.1016/j.jep.2023.116527
7. Şenol F, Erkan N, Demirkan E, et al. Volatile components and antioxidant activity of essential oil and extracts of chamomile (Matricaria chamomilla L.). Food Chem. 2021;344:128597. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2020.128597
8. Chmiel M, Gawrońska-Grzywacz M. Flawonoidy jako naturalne ligandy receptorów GABA. Postepy Fitoter. 2017;18(3):192–200. doi:10.25121/PF.2017.18.3.192
9. Srivastava JK, Gupta S. Health promoting effects of chamomile in anxiety and sleep. Phytother Res. 2019;33(4):584–593. doi:10.1002/ptr.6279
10. Capasso R, Izzo AA, Pinto A, et al. Chamomile, fennel and lemon balm mixture improves symptoms of IBS: A randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Neurogastroenterol Motil. 2022;34(7):e14387. https://doi.org/10.1111/nmo.14387
11. Zick SM, Wright BD, Sen A, Arnedt JT. Preliminary examination of the efficacy and safety of a standardized chamomile extract for chronic primary insomnia: A randomized placebo-controlled pilot study. BMC Complement Altern Med. 2016;16:34. https://doi.org/10.1186/s12906-016-1001-0
12. Amsterdam JD, Li Y, Soeller I, et al. A randomized, double-blind, placebo-controlled trial of oral Matricaria chamomilla (chamomile) extract therapy for generalized anxiety disorder. Phytomedicine. 2016;23(14):1735–1742. https://doi.org/10.1016/j.phymed.2016.10.008
13. Costa A, Osório FL, Costa RA, et al. Efficacy of Matricaria chamomilla mouth rinse in preventing and treating oral mucositis in cancer patients: A randomized controlled trial. Support Care Cancer. 2019;27(3):949–956. https://doi.org/10.1007/s00520-018-4367-6
14. Savino F, Tarasco V, Locatelli E, et al. Therapeutic approach to infantile colic: An updated review. Eur J Pediatr. 2021;180(6):1699–1709. https://doi.org/10.1007/s00431-020-03897-3
15. Gawlik-Dziki U, Świeca M, Dziki D. Influence of Matricaria chamomilla L. extracts on enzymes activity involved in drug metabolism. Acta Pol Pharm. 2015;72(6):1259–1264.
16. Chaves JS, Oliveira CFS, Gonçalves PJ, et al. Safety and pharmacokinetics of flavonoids from Matricaria chamomilla L. in clinical studies: A review. Phytother Res. 2023;37(5):2215–2226. https://doi.org/10.1002/ptr.7692
17. Lamer-Zarawska E, Kowal-Gierczak B, Niedworok J, red. Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa: PZWL; 2014.
18. Ożarowski A, red. Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich; 1976.
19. Głóg JH. Zioła lecznicze: botanika okultystyczna, astrologja herbalna, medycyna hermetyczna. Kraków: Nakł. demiesięcznika „Lotos”; 1936. (Biblioteka „Lotosu”; nr 4).
20. Matławska I. Farmakognozja: podręcznik dla studentów farmacji. 1‑sze wydanie. Poznań: Uniwersytet Medyczny; 2005. ISBN 83‑60187‑16‑9.
21. Laprus‑Mikulska J. Boginie słowiańskich szeptów. Kraków: Świat Książki; 2024. ISBN 9788368068115
22. Czikow P, Łaptiew J. Rośliny lecznicze i bogate w witaminy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne; 1983. ISBN 8309005237
23. Ożarowski A, Jaroniewski W. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych; 1987. ISBN 8320204720
24. Fijołek M. Zioła w domowym ogrodzie: zdrowie i odporność w zasięgu ręki. Kraków: Esprit; 2017. ISBN 9788365706126
25. Kohlmunzer S. Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji (wydanie V, dodruk 2023). Warszawa: PZWL; 2023. ISBN 9788320046519
26. Tuszyński PK, red. Leki i ciąża: bezpieczna farmakoterapia i suplementacja kobiety ciężarnej. Warszawa: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2020. ISBN: 9788395741449.
27. Tuszyński PK, red. Ziołolecznictwo w praktyce. Zeszyty Apteczne. Warszawa: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2022. ISBN: 9788365706126.
28. Wigington P. Herb Magic: An Introduction to Magical Herbalism and Spells. Emeryville, CA: Rockbridge Press; 2020. ISBN: 9781646114047