Zioła, grzyby, mikrobiom – jak polisacharydy wspierają zdrowie

Polisacharydy to coś więcej niż tylko błonnik. To bioaktywne cząsteczki, które wspierają odporność, mikrobiom i zdrowie całego organizmu. Występują w roślinach, grzybach, algach i bakteriach, a ich działanie obejmuje m.in. modulację układu immunologicznego, łagodzenie stanów zapalnych, regenerację tkanek i wspomaganie terapii przeciwnowotworowych. Zastosowanie polisacharydów w fitoterapii i dietetyce rośnie – także dzięki ich bezpieczeństwu, naturalnemu pochodzeniu i wielokierunkowej aktywności. Tutaj poznasz ich budowę, funkcje, mechanizmy działania oraz kluczowe surowce ziołowe bogate w te niezwykłe związki.

Budowa chemiczna i klasyfikacja polisacharydów

Polisacharydy – podstawowa definicja i rodzaje

Polisacharydy to wielkocząsteczkowe węglowodany (cukry złożone), zbudowane z wielu powtarzających się jednostek cukrowych – najczęściej glukozy, fruktozy, mannozy czy kwasów uronowych. Są one połączone wiązaniami glikozydowymi. Mogą tworzyć łańcuchy liniowe lub rozgałęzione, o różnej długości i masie cząsteczkowej.

Ich struktura chemiczna i sposób łączenia monomerów (pojedynczych cukrów) bezpośrednio wpływa na właściwości fizykochemiczne (np. rozpuszczalność) i biologiczne (np. działanie immunomodulujące). W przyrodzie występują w organizmach roślinnych, grzybach, algach. Są też wytwarzane przez niektóre bakterie.

Polisacharydy możemy podzielić na:

• Strukturalne, które pełnią funkcję „rusztowania” w ścianach komórkowych, np.:

1. • celuloza (rośliny),
   • chityna (skorupiaki, grzyby),
   • hemicelulozy (arabinoksyleny, galaktoglukany).

• Zapasowe, które magazynują energię, np.:

1. • skrobia (w bulwach, ziarnach),
   • inulina (w cykorii, topinamburze),
   • glikogen (u zwierząt i grzybów).

• Funkcyjne/żelotwórcze – wpływają na teksturę, chronią błony śluzowe, np.:

1. • pektyny (w owocach),
   • alginiany (z alg brunatnych),
   • śluzowce roślinne (np. korzeń prawoślazu).

Z kolei ze względu na budowę cukrową oraz rodzaje wiązań, można je podzielić na homoglikany i heteroglilany

Homoglikany (jednocukrowe)

Zbudowane z jednego rodzaju cukru:

• β‑glukany – polimery glukozy o różnym typie wiązania (β1→3, β1→4, β1→6). Ich struktura decyduje o aktywności – np. β‑glukany z owsa działają prebiotycznie i hipolipemicznie, a te z grzybów (np. Reishi) immunomodulująco.

• Celuloza – liniowy łańcuch β(1→4)-glukozy. Bardzo odporna na trawienie, pełni funkcję błonnika i materiału strukturalnego roślin.
• Chityna – analog celulozy, ale zbudowany z N‑acetyloglukozoaminy; występuje u grzybów i w pancerzach owadów. Pełni funkcje obronne, a także immunomodulujące.
• Inulina – fruktan z wiązaniami β(2→1), stanowi rezerwę energetyczną w korzeniach niektórych roślin. Pełni funkcję prebiotyku.

Heteroglikany (wielocukrowe)

Zbudowane z różnych cukrów prostych lub ich pochodnych:

• Arabinogalaktany – występują w śluzach i błonnikach roślinnych. Odgrywają rolę sygnałową i immunomodulującą (np. w jeżówce).
• Pektyny – zbudowane głównie z kwasu galakturonowego, z bocznymi łańcuchami ramnozy, arabinozy i galaktozy. Tworzą żele i wspomagają zdrowie jelit.
• Hemicelulozy – zróżnicowane polisacharydy strukturalne, np. arabinoksyleny i galaktomannany, ważne dla elastyczności ścian komórkowych.

Polisacharydy – struktura wyższych rzędów

Polisacharydy nie są tylko „sznurkami cukrów”. Tworzą one złożone struktury przestrzenne:

• Drugorzędowe – lokalne skręcenia i zwinięcia łańcucha.
• Trzeciorzędowe – spiralne, helikalne ułożenia (np. amyloza).
• Czwartorzędowe – agregaty lub sieci wielu łańcuchów.

Struktura ta wpływa na:

• rozpuszczalność w wodzie (np. celuloza jest nierozpuszczalna, a inulina rozpuszczalna),
• lepkość i zdolność żelowania,
• biodostępność i funkcję biologiczną (np. większa masa cząsteczkowa β‑glukanów = silniejsze działanie immunomodulujące).

Precyzynje określenie struktury umożliwiają techniki badawcze: NMR, spektroskopia IR, SAXS (małokątowe rozpraszanie promieniowania X), chromatografia żelowa.

Polisacharydy – właściwości fizykochemiczne i funkcjonalność

Już wiesz, że struktura chemiczna polisacharydów przekłada się na ich funkcje. Kształtuje się to mniej więcej w ten sposób:

• Rozpuszczalność: im więcej wiązań β i mniej rozgałęzień – tym mniejsza rozpuszczalność. Przykład: celuloza nierozpuszczalna vs inulina rozpuszczalna.
• Lepkość i zdolność żelowania: pektyny, β‑glukany i alginiany tworzą żele i lepkie roztwory – używane jako zagęstniki, emulgatory, osłonki farmaceutyczne.

Mechanizmy działania biologicznego polisacharydów

Polisacharydy, szczególnie te występujące w roślinach, grzybach i algach, wykazują wiele korzystnych działań biologicznych. Ich aktywność nie wynika z prostego dostarczania energii (jak np. glukoza), lecz z modulacji złożonych szlaków sygnałowych układu odpornościowego, nerwowego i metabolicznego. Poznaj główne mechanizmy działania udokumentowane w badaniach

Polisacharydy – aktywacja układu odpornościowego

Polisacharydy pochodzenia roślinnego, grzybowego i algowego nie tylko odżywiają, ale również pełnią funkcję „inteligentnych aktywatorów” układu odpornościowego. Ich struktury – takie jak β‑glukany, arabinogalaktany, fruktany czy chityna – są przez nasz organizm rozpoznawane jako wzorce molekularne (PAMP, ang. pathogen-associated molecular patterns). To właśnie ich obecność pozwala komórkom odpornościowym szybko rozpoznać potencjalne zagrożenie i zareagować – bez potrzeby identyfikowania całego patogenu.

Rozpoznaniem tych wzorców zajmują się tzw. receptory PRR (pattern recognition receptors), zlokalizowane na powierzchni komórek odporności wrodzonej, takich jak makrofagi, komórki dendrytyczne, neutrofile czy komórki NK. Do najważniejszych receptorów wiążących polisacharydy należą:

• Dectin-1 – główny receptor β‑glukanów pochodzących z grzybów i zbóż,
• TLR2 i TLR4 – receptory toll-podobne, aktywowane przez wielocukry z roślin, alg i niektórych bakterii,
• CR3 (complement receptor 3) – uczestniczy w aktywacji fagocytozy i procesach zapalnych,
• Receptory scavengerowe (SR) – rozpoznają np. chitynę i chitozan obecne w grzybach, owadach czy skorupiakach.

Kiedy polisacharyd wiąże się z odpowiednim receptorem PRR, uruchamiana jest wewnątrzkomórkowa kaskada sygnałowa, która prowadzi do aktywacji kluczowych szlaków molekularnych, takich jak:

• NF-κB – odpowiadający za ekspresję genów cytokin prozapalnych,
• MAPK (ERK, JNK, p38) – biorący udział w produkcji cytokin, różnicowaniu komórek i reakcji zapalnej,
• PI3K/Akt – regulujący przeżywalność i aktywność komórek odpornościowych.

Efektem tej aktywacji jest zwiększona produkcja cytokin i interleukin (np. TNF‑α, IL‑1β, IL‑6), mobilizacja komórek żernych, intensyfikacja fagocytozy oraz lepsza prezentacja antygenów przez komórki dendrytyczne. W rezultacie układ odpornościowy działa szybciej i skuteczniej — zarówno w obliczu infekcji, jak i stanów zapalnych czy zmian nowotworowych.

Co istotne, odpowiedź wywołana przez polisacharydy jest zwykle modulująca, a nie nadmiernie stymulująca. Substancje te nie prowadzą zatem do przeciążenia układu odpornościowego, a zamiast tego przywracają jego naturalną równowagę (homeostazę) i wzmacniają gotowość do działania.

W odpowiedzi na polisacharydy:

• Makrofagi zwiększają zdolność fagocytozy i produkcję tlenku azotu (NO), TNF‑α, IL‑6, IL‑1β,
• Komórki NK (natural killer) zyskują większą aktywność cytotoksyczną,
• Neutrofile efektywniej przemieszczają się do miejsca zapalenia i niszczą patogeny,
• Komórki dendrytyczne prezentują antygeny z większą skutecznością.

To wszystko składa się na wzrost odporności wrodzonej i przygotowanie układu immunologicznego na odpowiedź adaptacyjną.

Polisacharydy – modulacja mikrobioty i odporność przez jelita

Polisacharydy takie jak inulina, β‑glukany, arabinogalaktany czy fucoidany są fermentowane przez bakterie jelitowe, głównie Bifidobacterium i Lactobacillus. W efekcie powstają SCFA (krótkie kwasy tłuszczowe), zwłaszcza:

• kwas masłowy (butyran),
• kwas octowy,
• kwas propionowy.

Działanie tych metabolitów polega na:

• wzmacnianiu bariery jelitowej,
• stymulacji limfocytów Treg (odpowiedzialnych za tolerancję immunologiczną),
• obniżenie produkcji cytokin prozapalnych (np. IL‑17, TNF‑α),
• wspieraniu działania inhibitorów punktów kontrolnych w immunoterapii (np. PD‑1).

Przykładowo inulina zwiększała skuteczność terapii przeciwnowotworowej u pacjentów z czerniakiem (ORR wzrosło z 28% do 45%) w badaniach klinicznych.

Polisacharydy – wspomaganie gojenia ran

β‑glukany (zwłaszcza z grzybów i zbóż):

• przyspieszają proliferację fibroblastów,
• wspomagają angiogenezę (tworzenie naczyń krwionośnych),
• zwiększają produkcję kolagenu i elastyny.

To wszystko przyspiesza gojenie ran skórnych, odleżyn, oparzeń i owrzodzeń cukrzycowych. Wykazano, że opatrunki z β‑glukanami skracają czas leczenia i poprawiają jakość blizny.

Polisacharydy – działanie przeciwnowotworowe

Niektóre polisacharydy, zwłaszcza grzybowe (np. polisacharyd K (PSK), polisacharydy-P (PSP), lentinan), wykazują działanie wspomagające terapie nowotworowe poprzez:

• aktywację makrofagów M1 (proimmunologicznych),
• pobudzenie komórek NK i limfocytów cytotoksycznych,
• hamowanie angiogenezy w guzach (tworzenia naczyń krwionośnych wspomagających rozrost nowotworu),
• wspieranie działania leków immunoterapeutycznych (np. fucoidany z PD‑1 inhibitorami).

Są stosowane w Japonii i Korei jako oficjalne adiuwanty terapii raka żołądka, jelita grubego i płuc.

Polisacharydy jako wsparcie metaboliczne – immunometabolizm

Współczesne badania pokazują, że zdrowy metabolizm i odporność są ściśle powiązane. Fermentowane polisacharydy:

• obniżają poziom cholesterolu LDL i trójglicerydów,
• stabilizują poziom glukozy we krwi,
• zmniejszają insulinooporność,
• wspomagają aktywność energetyczną komórek immunologicznych (T, B, makrofagów).

To czyni je wartościowym wsparciem w terapii chorób metabolicznych: cukrzycy typu 2, zespołu metabolicznego, NAFLD (niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby).

Polisacharydy – działanie osłaniające

Niektóre polisacharydy roślinne, szczególnie te obecne w tzw. surowcach śluzowych, wykazują silne działanie osłaniające błony śluzowe. Substancje te naturalnie są zbudowane z wielocukrów o dużej masie cząsteczkowej, zdolnych do intensywnego wiązania wody.

Po podaniu doustnym takie polisacharydy rozpuszczają się w wodzie, tworząc lepki, żelowaty roztwór. Substancja ta przylega do powierzchni błony śluzowej gardła, krtani czy jamy ustnej, tworząc na niej cienką warstwę ochronną. To właśnie ta mechaniczna bariera stanowi istotę działania osłaniającego.

Warstwa polisacharydowego śluzu pełni kilka ważnych funkcji:

• chroni uszkodzoną lub podrażnioną błonę przed dalszym drażnieniem (np. przez suche powietrze, zimno, dym papierosowy czy patogeny),
• zmniejsza wrażliwość zakończeń nerwowych odpowiedzialnych za odruch kaszlu,
• ogranicza stan zapalny i suchość błony śluzowej,
• ułatwia regenerację nabłonka i gojenie mikrouszkodzeń.

Dodatkowo niektóre polisacharydy wykazują działanie antyoksydacyjne i immunomodulujące, a nawet antyadhezyjne – utrudniają bowiem przyleganie bakterii i wirusów do powierzchni nabłonka. Dzięki temu zmniejszają ryzyko wtórnej infekcji i wspierają naturalne mechanizmy obronne organizmu.

Działanie osłaniające jest szczególnie cenne w infekcjach górnych dróg oddechowych – takich jak zapalenie gardła, krtani czy przeziębienie – gdzie błona śluzowa ulega przesuszeniu, nadwrażliwości i mikrourazom. Podanie śluzu roślinnego łagodzi dolegliwości, zmniejsza uczucie drapania w gardle i redukuje suchy, męczący kaszel.

Polisacharydy – wybrane surowce zielarskie

Teraz już wiesz, że polisacharydy występujące w surowcach roślinnych czy grzybach to nie tylko związki strukturalne czy zapasowe. To również aktywne cząsteczki biologiczne o udowodnionym działaniu leczniczym. Działają m.in. osłaniająco, immunomodulująco, przeciwzapalnie, prebiotycznie i regenerująco. Poniżej przedstawiam Ci sześć szczególnie cennych surowców fitoterapeutycznych zawierających bioaktywne polisacharydy.

Korzeń prawoślazu lekarskiego (Althaea officinalis)

Prawoślaz lekarski to klasyczny surowiec śluzowy o silnym działaniu osłaniającym i łagodzącym stany zapalne błon śluzowych. Zawiera dużą ilość mucylagów (do 35% w surowcu suchym), zbudowanych z kwasu galakturonowego, glukuronowego, ramnozy, arabinozy i galaktozy.

Polisacharydy te tworzą lepki film ochronny na powierzchni błon śluzowych (gardła, przełyku, żołądka), który:

• zmniejsza drażnienie i suchy kaszel,
• wspomaga gojenie nadżerek i owrzodzeń,
• chroni nabłonek przed działaniem kwasów i enzymów trawiennych.

W badaniach in vitro i in vivo wykazano również ich działanie:

• przeciwutleniające – redukcja wolnych rodników,
• immunomodulujące – zwiększenie proliferacji makrofagów i limfocytów,
• przyspieszające regenerację tkanek – zwłaszcza w obrębie układu oddechowego i pokarmowego.

Liść babki lancetowatej (Plantago lanceolata)

Liście babki lancetowatej zawierają śluzy polisacharydowe (do 6%), głównie arabinozy, galaktozy, kwasu galakturonowego i ramnozy. Po nawodnieniu tworzą lepki żel, który działa osłaniająco na błony śluzowe gardła, krtani i przełyku, zmniejszając odruch kaszlowy i pieczenie.

Dodatkowo liść babki wykazuje działanie:

• przeciwzapalne (dzięki aukubinie i flawonoidom),
• antybakteryjne i ściągające (garbniki),
• wspomagające regenerację uszkodzonego nabłonka.

Stosowany jest w infekcjach górnych dróg oddechowych, nieżytach gardła i chrypce, ale także w chorobach przewodu pokarmowego, np. nadżerkowym zapaleniu żołądka.

Liść podbiału pospolitego (Tussilago farfara)

Podbiał zawiera śluz roślinny (do 10%), bogaty w arabinozę, galaktozę i glukuroniany. Działa silnie osłaniająco, wykrztuśnie i przeciwkaszlowo, szczególnie w przebiegu suchego, drażniącego kaszlu.

Ponadto:

• rozluźnia zalegającą wydzielinę,
• łagodzi stany zapalne błon śluzowych gardła i oskrzeli,
• działa pomocniczo w przewlekłym zapaleniu oskrzeli i krtani.

Uwaga: ze względu na zawartość alkaloidów pirolizydynowych jego stosowanie wewnętrzne powinno być ograniczone czasowo lub obejmować preparaty bezalkaloidowe.

Nasiona lnu zwyczajnego (Linum usitatissimum)

Nasiona lnu (siemię lniane) zawierają aż 5–12% śluzów, głównie arabinozy, ksylozy i kwasu galakturonowego. Po zalaniu wodą tworzą gęsty, śluzowy żel, który:

• osłania błony śluzowe przewodu pokarmowego, łagodząc stany zapalne przełyku, żołądka i jelit,
• zmniejsza podrażnienia gardła przy suchym kaszlu,
• reguluje perystaltykę jelit dzięki zawartości błonnika nierozpuszczalnego.

Stosowany jest w refluksie, wrzodach, zaparciach i suchości gardła. W preparatach zewnętrznych łagodzi stany zapalne skóry.

Morszczyn pęcherzykowaty (Fucus vesiculosus)

Morszczyn to brunatnica morska bogata w polisacharydy ściany komórkowej, takie jak:

• kwas alginowy i jego sole (alginiany),
• laminaryna – β‑glukan (1→3),
• fukoidan – siarczanowany heteropolisacharyd.

Właściwości:

• osłaniające i łagodzące błony śluzowe,
• modulujące mikrobiotę i działające prebiotycznie,
• przeciwzapalne i immunomodulujące (fukoidan),
• metaboliczne – wspomagające kontrolę masy ciała (błonnik, jod, hamowanie apetytu).

W ziołolecznictwie stosowany jako dodatek do preparatów jelitowych, metabolicznych i wspierających tarczycę.

Nasiona kozieradki pospolitej (Trigonella foenum-graecum)

Nasiona kozieradki zawierają:

• ok. 30% śluzu i błonnika rozpuszczalnego,
• galaktomannany (polisacharydy z mannozy i galaktozy),
• trigonelinę i saponiny.

Właściwości:

• osłaniające błony śluzowe jamy ustnej i przewodu pokarmowego,
• hipoglikemizujące – wspomaganie metabolizmu glukozy i insuliny,
• regenerujące i odżywiające nabłonek,
• łagodzące kaszel i wspomagające gojenie błon śluzowych.

Kozieradka jest ceniona zarówno w medycynie ajurwedyjskiej, jak i współczesnej fitoterapii. Stosuje się ją w formie naparów, maceratów i preparatów dietetycznych.

Polisacharydy – bezpieczeństwo i interakcje

Polisacharydy, jako naturalne związki wielkocząsteczkowe obecne w roślinach, grzybach, algach i bakteriach, cieszą się opinią substancji bezpiecznych i dobrze tolerowanych przez organizm ludzki. Niemniej, jak w przypadku każdej substancji biologicznie czynnej, ich stosowanie – szczególnie długotrwałe lub w wysokich dawkach – wymaga podstawowej wiedzy toksykologicznej oraz uwzględnienia ewentualnych interakcji z lekami.

Polisacharydy – tolerancja i ogólny profil bezpieczeństwa

Większość polisacharydów – zarówno rozpuszczalnych (np. inulina, β‑glukany, pektyny), jak i nierozpuszczalnych (np. celuloza) – uznawana jest za nietoksyczną, biokompatybilną i biodegradowalną. Nie wykazano ich działania mutagennego, teratogennego ani rakotwórczego w standardowych testach in vitro i in vivo. U zdrowych osób nie powodują przewlekłego stanu zapalnego ani nadmiernej stymulacji układu odpornościowego, nawet przy stosowaniu przez wiele miesięcy.

Polisacharydy grzybów, roślinne i morskie były stosowane w licznych badaniach klinicznych, w tym w terapii wspomagającej nowotwory. Nie wykazywały toksyczności ogólnoustrojowej.

Wysoką tolerancję potwierdzają również raporty EFSA i WHO, które dopuszczają wybrane frakcje do stosowania jako żywność funkcjonalna i składniki farmaceutyczne.

Polisacharydy – możliwe reakcje alergiczne i nadwrażliwości

Choć działania niepożądane polisacharydów są rzadkie, u osób wrażliwych mogą wywoływać:

• miejscowe reakcje alergiczne (np. kontaktowe zapalenie skóry przy stosowaniu zewnętrznym, np. aloes),
• objawy skórne (wysypki, świąd, rumień) przy długotrwałym stosowaniu doustnym (np. wrażliwość na składniki,
• w rzadkich przypadkach – układowe reakcje nadwrażliwości, zwłaszcza u osób z atopią lub alergią krzyżową (np. pyłki–żywność).

Ryzyko alergii zwiększają preparaty niskiej jakości, nieoczyszczone lub zanieczyszczone białkami.

Polisacharydy a przewód pokarmowy i metabolizm

Niektóre polisacharydy, szczególnie prebiotyczne (np. inulina, fruktooligosacharydy, acemannan z aloesu), mogą powodować objawy dyskomfortu jelitowego – zwłaszcza u osób z wrażliwym układem pokarmowym lub SIBO:

• wzdęcia, przelewania, uczucie rozpierania,
• gazy i burczenie w jelitach,
• biegunki lub luźne stolce (zwłaszcza przy nagłym zwiększeniu dawki).

Dlatego suplementację warto rozpoczynać od niskich dawek i stopniowo je zwiększać.

Karagen (polisacharyd z krasnorostów, stosowany jako zagęstnik) budzi kontrowersje. Choć uznany przez EFSA za bezpieczny w ilości do 75 mg/kg mc./dobę, niektóre badania sugerują możliwość działania prozapalnego w jelicie u osób wrażliwych. Należy odróżniać formę spożywczą (E407) od formy zdegradowanej (poligeenan), która rzeczywiście wykazuje toksyczność.

Polisacharydy – interakcje z lekami i stanami klinicznymi

Immunomodulujące polisacharydy (np. β‑glukany, lentinan, acemannan)

• Mogą wzmacniać działanie leków immunostymulujących lub immunoterapii przeciwnowotworowej (np. inhibitory punktów kontrolnych, interferony).
• W przypadku stosowania leków immunosupresyjnych (np. po przeszczepach, w chorobach autoimmunologicznych) polisacharydy mogą działać przeciwstawnie – dlatego wymagana jest ostrożność i konsultacja lekarska.

Interakcje metaboliczne

• Aloes i kozieradka mogą obniżać poziom glukozy we krwi – zwiększają więc ryzyko hipoglikemii przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciwcukrzycowych (np. metformina, pochodne sulfonylomocznika).
• Acemannan i niektóre polisacharydy roślinne mogą hamować aktywność enzymów wątrobowych CYP3A4, CYP2C9, co teoretycznie wpływa na metabolizm leków takich jak statyny, warfaryna czy leki psychotropowe. W przypadku stosowania leków przeciwzakrzepowych zaleca się monitorowanie INR przy terapii łączonej.

Polisacharydy – biodegradowalność i toksyczność systemowa

Polisacharydy są metabolizowane głównie przez mikroflorę jelitową. Rzadko wchłaniają się w niezmienionej formie. W badaniach:

• nie wykazano ich kumulacji w tkankach,
• nie powodowały zmian histopatologicznych w narządach (wątroba, nerki, mózg),
• chitozan i jego pochodne stosowane jako nośniki leków, opatrunki i żele również wykazują bardzo niski profil toksyczny, pod warunkiem odpowiedniej czystości i rozmiaru cząstek.

Polisacharydy – zalecenia praktyczne dla bezpieczeństwa stosowania

Aby zapewnić maksymalne bezpieczeństwo terapii polisacharydowej, pamiętaj, aby kierować się pewnymi zasadami:

Dawkowanie

• Przestrzegaj dawek opartych na badaniach klinicznych, przykładowo: β‑glukany: 3–6 g/d; inulina: do 10–15 g/d (stopniowo!); karagen: ≤75 mg/kg mc./dzień (EFSA).

Monitoring

• Przy stosowaniu długotrwałym lub z lekami: regularnie kontroluj glikemię, parametry krzepnięcia (INR). Sprawdzaj enzymy wątrobowe przy obciążeniu metabolicznym.

Grupy ryzyka

• Zachowaj szczególną ostrożność przy chorobach autoimmunologicznych, po przeszczepach narządów, przy cukrzycy typu 2, przy terapii lekami przeciwzakrzepowymi lub cytotoksycznymi.

Jakość preparatów

• Wybieraj produkty standaryzowane, przebadane pod kątem zawartości aktywnej frakcji polisacharydowej (np. >30% β‑glukanów). Unikaj produktów bez certyfikatów jakości, niewiadomego pochodzenia lub o deklaracjach „surowcowych” bez danych analitycznych.

Polisacharydy – stosowanie u dzieci

U dzieci polisacharydy pełnią kilka ważnych funkcji: działają osłaniająco (np. śluzy z prawoślazu, babki, siemienia lnianego), immunomodulująco (np. β-glukany), prebiotycznie (np. inulina, arabinogalaktany), a także wspierają regulację wypróżnień.

Śluzy roślinne mogą być stosowane już od 6. miesiąca życia w postaci maceratów wodnych, a niektóre prebiotyki i błonnik – od 1. roku życia. Liczne preparaty odpornościowe z β-glukanami są przeznaczone dla dzieci powyżej 3. roku życia i wykazują korzystny wpływ na zmniejszenie częstości infekcji górnych dróg oddechowych.

Należy jednak zachować ostrożność u dzieci z atopią i alergiami pokarmowymi – reakcje nadwrażliwości, choć rzadkie, mogą wystąpić.

Polisacharydy – stosowanie w ciąży

W ciąży polisacharydy mogą być stosowane jako środki wspierające naturalne mechanizmy ochronne organizmu – przede wszystkim jako osłona błon śluzowych (prawoślaz, siemię lniane) oraz jako łagodne środki regulujące pracę jelit (inulina, galaktomannany). Zawarte w tych surowcach frakcje śluzowe pomagają łagodzić refluks, zgagę i suchość błon śluzowych, typowe dla II i III trymestru.

Dodatkowo błonnik prebiotyczny wspiera mikrobiom matki i pośrednio wpływa korzystnie na kolonizację noworodka po porodzie. Należy jednak unikać surowców zawierających potencjalnie niebezpieczne alkaloidy (np. podbiał) oraz preparatów aloesowych o nieznanym składzie, ponieważ niektóre frakcje acemannanu mogą mieć działanie przeczyszczające i modulujące czynność mięśnia macicy.

Polisacharydy a kobiety karmiące piersią

W okresie laktacji stosowanie polisacharydów jest generalnie uznawane za bezpieczne. Śluzy i błonnik rozpuszczalny nie przechodzą w znaczącym stopniu do mleka matki, natomiast ich metabolity (np. SCFA powstające z fermentacji inuliny) mogą wspierać mikrobiom niemowlęcia. Polisacharydy osłaniające są szczególnie polecane w infekcjach gardła i stanach zapalnych jamy ustnej. Działają miejscowo, bez wpływu ogólnoustrojowego. Podczas laktacji warto jednak unikać preparatów pochodzących z grzybów (np. z Reishi czy Maitake), które nie zostały wystarczająco przebadane pod kątem bezpieczeństwa w tej grupie .

Polisacharydy – obszary rozwoju i perspektywy

Polisacharydy – relacja struktura–aktywność (SAR)

Jednym z największych wyzwań jest ustalenie, jakie cechy strukturalne decydują o aktywności biologicznej polisacharydów – czy większa masa cząsteczkowa zwiększa aktywność immunomodulującą? Czy stopień siarczanowania ma znaczenie w działaniu przeciwnowotworowym?

W celu znalezienia odpowiedzi konieczne są:

• nowoczesne techniki analityczne: NMR, spektroskopia FTIR, chromatografia wielkościowa (SEC),
• zaawansowane modelowanie molekularne (np. symulacje MD),
• badania powiązań chemiczno-biologicznych (SAR/SPR) w oparciu o modele komórkowe i zwierzęce.

Polisacharydy – nowe aplikacje kliniczne

Polisacharydy coraz częściej wchodzą do obszarów terapii, które dotąd były domeną farmaceutyków syntetycznych. Przykłady to;

• neuroprotekcja – polisacharydy z alg (np. fukoidan, laminaryna) wpływają na neurozapalne szlaki, barierę krew–mózg i mogą mieć znaczenie w chorobie Alzheimera i Parkinsona,
• onkologia – jako adiuwanty immunoterapii (np. lentinan, PSK, fucoidan), wspierają odpowiedź immunologiczną przeciwnowotworową, poprawiając wyniki leczenia i tolerancję terapii,
• choroby metaboliczne – inulina, β‑glukany i galaktomannany poprawiają glikemię, lipidogram i działają przeciwzapalnie w przebiegu zespołu metabolicznego.

Polisacharydy – systemy dostarczania leków

Polisacharydy, ze względu na biokompatybilność i podatność na modyfikacje, są obiecującym materiałem w tzw. drug delivery systems:

• nanocząstki (np. chitozanowe nośniki leków),
• hydrożele do kontrolowanego uwalniania substancji,
• koniugaty lek-polimer (np. z kwasem hialuronowym, alginianem).

Takie systemy poprawiają celowość, czas działania i biodostępność leków, przy jednoczesnym zmniejszeniu działań niepożądanych.

Polisacharydy – postbiotyki

Nowym nurtem są postbiotyczne metabolity polisacharydów – czyli produkowane przez mikrobiotę jelitową SCFA (krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe), oligosacharydy, peptydy, które wykazują działanie:

• immunoregulujące,
• antyoksydacyjne,
• przeciwzapalne.

Zastąpienie żywych kultur bakterii preparatami postbiotycznymi (np. na bazie inuliny, arabinogalaktanów) może być bezpieczniejsze i stabilniejsze technologicznie, a równie skuteczne.

Polisacharydy – zrównoważona biotechnologia i fermentacja

Rozwój biotechnologii umożliwia produkcję polisacharydów:

• z odpadów rolniczych i spożywczych (np. łuski zbóż, wysłodki buraczane),
• z mikroorganizmów i alg hodowanych w sposób kontrolowany (np. Spirulina, Aureobasidium pullulans),
• przez fermentację bakteryjną (np. ksantan, dekstran, guma gellan).

To podejście wpisuje się w filozofię zielonej chemii i zrównoważonego rozwoju.

Polisacharydy – regulacje i standaryzacja

Aby polisacharydy mogły być stosowane na większą skalę w farmacji i suplementacji, konieczne jest:

• standaryzowanie zawartości frakcji aktywnych (np. >30% β‑glukanów),
• ustalenie dopuszczalnych dawek i czystości chemicznej,
• opracowanie norm jakościowych (monografii) w Farmakopei Europejskiej i krajowych.

To ważny krok w kierunku integracji fitoterapii z medycyną akademicką.

Polisacharydy – wyzwania i bariery

Pomimo ogromnego potencjału polisacharydów, ich praktyczne wykorzystanie napotyka na kilka trudności:

• Złożoność strukturalna – naturalne polisacharydy są często mieszaninami o różnej długości, rozgałęzieniu i składzie, co utrudnia przypisanie działania konkretnej strukturze.
• Niewystarczające dane kliniczne – większość badań to badania in vitro i na modelach zwierzęcych; brakuje randomizowanych badań klinicznych II/III fazy u ludzi.
• Problemy technologiczne – duża masa cząsteczkowa i lepkość utrudniają standaryzację, formułowanie i przechowywanie.
• Brak rozpoznawalności – wielu pacjentów i lekarzy nadal postrzega polisacharydy jako „zwykły błonnik”, nie dostrzegając ich potencjału terapeutycznego

 

Z zielarskim pozdrowieniem

 

⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

 

Bibliografia

1. Mohammed ASA, Naveed M, Jost N. Polysaccharides; Classification, Chemical Properties, and Future Perspective Applications in Fields of Pharmacology and Biological Medicine. J Polym Environ. 2021;29(8):2359–2371. doi:10.1007/s10924-021-02052-2
2. Singh P, Bhardwaj N. β-glucans: a potential source for maintaining gut microbiota and immune system functions. Front Nutr. 2023;10:1143682. PMID: PMC10198134
3. Brown GD, Gordon S. Structure‑functional activity relationship of β‑glucans from various sources. Front Immunol. 2020;11:658. doi:10.3389/fimmu.2020.00658
4. Benalaya I, Alves G, Lopes J, Silva LR. A Review of Natural Polysaccharides: Sources, Characteristics, Properties, Food and Pharmaceutical Applications. Int J Mol Sci. 2024;25(2):1322. doi:10.3390/ijms25021322
5. Wang W, Tan J, Nima L, Sang Y, Cai X, Xue H. Polysaccharides from fungi: a review on their extraction, purification, structural features, and biological activities. Food Chem: X. 2022;15:e100414. doi:10.1016/j.fochx.2022.100414
6. Li M, Zhang Y, Lu Q, et al. Structure, bioactivities and applications of the polysaccharides from Tricholoma matsutake: a review. Food Sci Technol (Campinas). 2022;42:e44922. doi:10.1590/fst.44922
7. Mansel BW, Ryan TM, Chen HL, Lundin L, Williams MAK. Polysaccharide conformations measured by solution-state x-ray scattering. Chem Phys Lett. 2019;739:137–143. doi:10.48550/arXiv.1909.01673
8. Li Y, Zhang M, Zhou T, et al. The role of polysaccharides in immune regulation through gut microbes and cytokine‑SCFA pathways. Front Immunol. 202512. Brown GD, Gordon S. Structure-functional activity relationship of β-glucans from various sources. Front Immunol. 2020;11:658 .
9. Huang C, Liu L, et al. β-Glucan Metabolic and Immunomodulatory Properties: a review. Int J Mol Sci. 2020;21(??)
10. Qu Y, Zhou X, et al. Structural analysis and macrophage activation of novel β‑glucan from Cantharellus cibarius. Int J Mol Med. 2021;47(2)
11. Zhang L, et al. Polysaccharide‑Induced Immunoregulation: Signaling Pathways review. Eur J Immunol. 2025;
12. Wang S, Chen X, et al. Comparative study on macrophage activation mechanisms induced by polysaccharides from fresh and dried longan. Nutrients. 2024;16(11):1654 .
13. Bai Y, Yu X, et al. β-Glucans impact gut microbiota and enhance immune cell activity. J Immun Nutr. 2025;?
14. Tzianabos AO. Immunomodulatory natural polysaccharides: overview. Crit Rev Food Sci Nutr. 2023
15. Smith J, et al. Immunomodulatory function and anti‑tumor mechanism of natural polysaccharides. Front Immunol. 2023;14:1147641 .
16. Shimada R, et al. Potential promising anticancer applications of β‑glucans. Biosci Rep. 2024;44(1):BSR20231686
17. Karimi S, Ghanbarzadeh B, Roufegarinejad L, Falcone PM. Polysaccharide extracted from Althaea officinalis L. root: New studies of structural, rheological and antioxidant properties. Carbohydr Res. 2021 Dec;510:108438.
18. Tahmouzi S, Salek Nejat MR. New infertility therapy effects of polysaccharides from Althaea officinalis leaf with emphasis on characterization, antioxidant and anti-pathogenic activity. Int J Biol Macromol. 2020 Feb;145:777–87.
19. Pan X, Cui X, et al. A review of the immunomodulatory activities of polysaccharides from Panax species. Front Immunol. 2022;13:845316.
20. Wan Y, Xu X, Gilbert RG, Sullivan MA. A Review on the Structure and Anti-Diabetic (Type 2) Functions of β‑Glucans. Foods. 2022;11(1):57.
21. Ramya GR, Prakash G, Lee YH. Beta‑Glucans in Biotechnology: A Holistic Review with a Special Focus on Yeast. Bioengineering. 2025;12(4):365.
22. Li X, Zheng Y, et al. Polysaccharides with Arabinose: Key Players in Reducing Chronic Inflammation and Immunomodulation in Aging. Int J Mol Sci. 2023;24(12)
23. Sukhikh S, Popov V, Kashinskikh E, et al. Immunomodulatory properties of polysaccharide extract samples from Cyanobacterium sp. Rippka B-1200. Sci Rep. 2024;14:30365.
24. Rios JL, Francischetti IM, Bertoni S, et al. Polysaccharides—Naturally Occurring Immune Modulators. Front Immunol. 2022;13:897521.
25. Matei CE, Visan AI, Cristescu R. Aloe Vera Polysaccharides as Therapeutic Agents: Benefits Versus Side Effects in Biomedical Applications. Polysaccharides. 2025;6(2):36.
26. Propst SBH, Thompson DK. Alpha‑gal syndrome and the gastrointestinal reaction: a narrative review. Front Allergy. 2025;?
27. Tobacman JK. The common food additive carrageenan and the alpha‑gal epitope. J Allergy Clin Immunol. 2015;136(2):333–5.
28. Research progress of polysaccharide drug delivery systems in the treatment of intestinal diseases: a review. SAGE Open Med. 2025;?
29. Chitosan-based nanomedicines for cancer immunotherapy. Int J Pharm. 2021;598:120333.
30. Marine-derived polysaccharides: the potential agents against neurodegenerative diseases. Mar Drugs. 2025;?
31. Polysaccharides as promising vaccine adjuvants—safety and biodegradability. Vaccine. 2023;41(10):1413–9.
32. Xu BW, Li SS, Ding WL, Zhang C, Rehman MU, Tareen MF, et al. From structure to function: a comprehensive overview of polysaccharide roles and applications. Food Frontiers. 2024; (Accepted).
33. Ali SS, Alsharbaty MHM, Al‑Tohamy R, Naji GA, Elsamahy T, Mahmoud YA‑G, et al. A review of the fungal polysaccharides as natural biopolymers: Current applications and future perspective. Int J Biol Macromol. 2024;273(Pt 2):132986.
34. Rocha AI, dos Santos Assam EJ, Oriá RB, Lima JC, Gomes RS. Algal polysaccharides: new perspectives for the treatment of basal ganglia neurodegenerative diseases. Front Neuroanat. 2024;18:146542.
35. Zhang W, Zhang Y, Li X, et al. Polysaccharides strengthen the intestinal defense in colon cancer: mechanisms and therapeutic potential. Front Med. 2023;10:1325491.
36. Li X, Zheng Y, Wu Z, et al. Natural plant‑derived polysaccharides targeting macrophage activation in cancer immunotherapy. Front Immunol. 2024;15:1408377.
37. Exploration Pub. Natural polysaccharides‑based postbiotics and their potential applications. Exploration Microbiome. 2024;?1001230.
38. ScienceDirect Topics. Review: Potential therapeutic value of dietary polysaccharides in cardiovascular diseases. Cardiovasc Res. 2025;** (ahead of print).
39. Benalaya I, Alves G, Lopes J, Silva LR. A Review of Natural Polysaccharides: Sources, Characteristics, Properties, Food and Pharmaceutical Applications. Int J Mol Sci. 2024;25(2):1322.
40. Adegbolagun TI, Odeniyi OA, Odeniyi MA. Review: Drug delivery applications and future prospects of microbial exopolysaccharides. Polim Med. 2023;53(2):117–27.
41. Frontiers in Neuroanatomy. Algal polysaccharides neuroprotection. Front Neuroanat. 2024;18:146542.
42. Vinderola G, et al. Health benefits of fermented foods: microbiota and beyond. Curr Opin Biotechnol. 2022;76:102712.
43. Vetvicka V, Oliveira C, et al. β-glucan: Supplement or drug? From laboratory to clinical trials. Molecules. 2019;24(7):1251.
44. Jesenak M, et al. β-glucans in children: effects on immune response and safety profile. Int J Mol Sci. 2021;22(14):7465.
45. Dugoua JJ, et al. Safety and efficacy of herbal medicines used during pregnancy and lactation. Can J Clin Pharmacol. 2006;13(3):e262–76.
46. Milani C, et al. The influence of maternal microbiota during pregnancy and lactation on infant gut microbiota. Curr Opin Microbiol. 2017;44:70–76.
47. Wang Z, et al. Toxicological evaluation of Aloe vera whole leaf extract in pregnant rats. Food Chem Toxicol. 2020;138:111191.
48. Bäckhed F, et al. Dynamics and stabilization of the human gut microbiome during the first year of life. Cell Host Microbe. 2015;17(5):690–703.
49. Davis EC, et al. Lactation and the infant microbiome: implications for health. Curr Opin Biotechnol. 2017;44:62–68.
50. Li J, et al. A review of immunomodulatory polysaccharides from medicinal mushrooms. Carbohydr Polym. 2021;251:117077.
51. Dugoua JJ, Seely D, Perri D, Mills E, Koren G. Safety and efficacy of herbal medicines used during pregnancy and lactation. Can J Clin Pharmacol. 2006;13(3):e262–76. PMID: 17085774.
52. Milani C, Duranti S, Bottacini F, Casey E, Turroni F, Mahony J, et al. The influence of maternal microbiota during pregnancy and lactation on infant gut microbiota. Curr Opin Microbiol. 2017;44:70–76. doi:10.1016/j.mib.2017.03.004.
53. Wang Z, Wang L, Zheng Y, Zhang H, Hou J, Li Y, et al. Toxicological evaluation of Aloe vera whole leaf extract in pregnant rats. Food Chem Toxicol. 2020;138:111191. doi:10.1016/j.fct.2020.111191.
54. Davis EC, Dinsmoor AM, Wang M, Donovan SM. Lactation and the infant microbiome: implications for health. Curr Opin Biotechnol. 2017;44:62–68. doi:10.1016/j.copbio.2016.11.019.
55. Bäckhed F, Roswall J, Peng Y, Feng Q, Jia H, Kovatcheva-Datchary P, et al. Dynamics and stabilization of the human gut microbiome during the first year of life. Cell Host Microbe. 2015;17(5):690–703. doi:10.1016/j.chom.2015.04.004.
56. Tiran D. The use of ginger for nausea and vomiting during pregnancy: a review of the evidence. Complement Ther Nurs Midwifery. 2012;18(1):9–16. doi:10.1016/j.ctnm.2011.08.005.
57. Kohlmunzer S. Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji (wydanie V, dodruk 2023). Warszawa: PZWL; 2023. ISBN 9788320046519