Od liścia do neuroprzekaźnika

Melisa lekarska towarzyszy ludziom od wieków.  Sadzona była przy klasztornych murach, ukryta w aptecznych szufladach, parzona przez babcie „na nerwy i niestrawność”. Dziś, w dobie badań klinicznych i fitoterapii opartej na dowodach, melisa wciąż pozostaje jednym z najbardziej uniwersalnych ziół – o działaniu sięgającym układu nerwowego, pokarmowego, odpornościowego i hormonalnego.

Co tak naprawdę działa w melisie? Kiedy warto po nią sięgnąć? Czy jej stosowanie na pewno jest bezpieczne?

Melisa lekarska – systematyka

Nazwa łacińska: Melissa officinalis L.

Rodzina botaniczna: Jasnotowate (Lamiaceae, dawniej: Labiatae)

Rodzaj surowca: liść melisy (Melissae folium), czasem także ulistnione wierzchołki pędów (Melissae herba)

Typ rośliny: bylina wieloletnia

Melisa lekarska –pochodzenie,  wygląd, zbiór i przechowywanie

Skąd pochodzi melisa lekarska?

Melisa lekarska to roślina, która pochodzi ze wschodniego rejonu Morza Śródziemnego. Od wielu wieków była uprawiana w ogrodach czy to klasztornych, czy przydomowych. Ze względu na swoje właściwości miała też znaczenie pszczelarskie. Przyciąga bowiem pszczoły i działa na nie uspokajająco. Wszak nazwa melissa pochodzi od greckiego „μέλισσα” – pszczoła.

Obecnie można ją spotkać rosnącą dziko w wielu krajach klimatu umiarkowanego, np. w Polsce, Niemczech czy Ukrainie. Do prawidłowego wzrostu wymaga żyznej gleby i stanowiska słonecznego lub półcienistego.

Jak wygląda melisa lekarska? 

Melisa lekarska to roślina zielna, której wysokość waha się między 30 a 100 cm. Jej łodyga jest wyprostowana, czworokanciasta, rozgałęziona, a u podstawy często zdrewniała. Liście są szerokojajowate, karbowane, osadzone naprzeciwlegle, o jaśniejszej spodniej stronie. Po roztarciu liści wydzielają charakterystyczny cytrynowy zapach. Kwiaty są z kolei drobne, dwuwargowe, koloru białawego lub jasnoróżowego. Zebrane w nibyokółkach w kątach liści. Kwitną od czerwca do sierpnia [19].

Jak zbierać i przechowywać melisę?

Jeżeli chcesz pozyskać surowiec melisy, czyli liście, najlepiej zabierz się za zbiór przed kwitnieniem, gdyż wówczas zawiera najwięcej olejków eterycznych. Po dokonaniu zbiorów należy je wysuszyć w cieniu, w temperaturze nieprzekraczającej 35°C i unikać bezpośredniego słońca. Wysuszony surowiec należy przechowywać w szczelnie zamkniętych opakowaniach, w pomieszczeniu suchym, chłodnym i zacienionym. Nie może też dostawać się powietrze, które mogłoby doprowadzić do utlenienia substancji i dostania się zanieczyszczeń [19].

Chemizm – co zawiera liść melisy?

Wiesz już, jak wygląda melisa lekarska i jaką jej część wykorzystuje się jako surowiec. A czy wiesz, ile ważnych dla zdrowia składników znajduje się w takim liściu melisy? To złożony surowiec farmaceutyczny o charakterze olejkowo-polifenolowym. Jego bogaty skład odpowiada za szerokie spektrum działania farmakologicznego – od uspokajającego po przeciwwirusowe i przeciwzapalne [17][19].

Olejek eteryczny (0,05–0,2%) [1][2]

• Citral A (geranial) i citral B (neral→ aldehydy monoterpenowe o intensywnym cytrynowym zapachu
• Cytronelal,
• Linalol i geraniol
• Seskwiterpeny (β-kariofilen, germakren D) [14]

Polifenole

• Kwas rozmarynowy (do 6%) [9][10]
• Kwas kawowy,
• Kwas ferulowy,
• Kwas chlorogenowy

Flawonoidy [7]

• Apigenina,
• luteolina, kwercetyna,
• kemferol

Garbniki (do 5%) [17]

Triterpeny [19]

• Kwas ursolowy i oleanolowy

Śluzy i sole mineralne [19]

Jak działa melisa?

Jak widzisz, liść melisy zawiera całkiem sporo związków chemicznych. To właśnie one determinują działanie surowca. Melisa lekarska to zatem zioło o wielokierunkowym działaniu farmakologicznym, oddziałujące na układ nerwowy, pokarmowy, odpornościowy oraz hormonalny.

Melisa lekarska a układ nerwowy

Melisa moduluje aktywność układu GABA-ergicznego poprzez:

• hamowanie enzymu GABA-T (transaminazy GABA), co zwiększa stężenie GABA w mózgu – neuroprzekaźnika hamującego, odpowiedzialnego za uczucie spokoju i rozluźnienia [1].
• Modulację receptorów GABA-A, podobnie jak leki z grupy benzodiazepin – ale bez uzależniającego działania [2].

To działanie potwierdzono w poniższych badaniach:

a) Poprawa jakości snu

• Badanie na 144 osobach (2025, Phytosome®): poprawa długości snu głębokiego i redukcja bezsenności [3]
• W badaniu na 60 pacjentach z cukrzycą typu 2: lepszy sen, mniejsze wybudzenia [4]

b) Redukcja lęku i napięcia emocjonalnego

• Potwierdzona w aromaterapii u pacjentów dializowanych (68 osób) [5]
• W badaniu u osób z wypaleniem zawodowym: zmniejszenie lęku i poprawa regeneracji psychicznej [6]

c) Działanie przeciwdepresyjne

• W badaniu porównawczym z fluoksetyną u 45 pacjentów: melisa działała równie skutecznie jak lek SSRI, z lepszym profilem tolerancji [7]. Zawarta w melisie apigenina hamuje monoaminooksydazę (MAO-A), wpływając na poziomy serotoniny i noradrenaliny [7].

Melisa lekarska a układ pokarmowy

Dzięki obecności cytralu, cytronelalu i flawonoidów, melisa działa:

• rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego – szczególnie żołądka i jelit [1][2].
• wspomagająco w stanach skurczowych, kolkach i niestrawności czynnościowej [8]
• wiatropędnie – zmniejsza napięcie jelitowe i uczucie pełności. Często stosowana w preparatach złożonych na trawienie (np. z miętą, koprem włoskim)
• pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego i żółci. Ułatwia trawienie tłustych posiłków, wspiera pracę wątroby.

Ponadto liść melisy wpływa na oś jelitowo-mózgową

• W badaniach na pacjentach z zespołem jelita drażliwego (IBS) wykazano zmniejszenie objawów bólowych, lękowych i dyskomfortu po suplementacji melisą [9]

Działanie przeciwwirusowe i immunomodulujące melisy lekarskiej

Działanie przeciwwirusowe

Melisa zawiera związki (kwas rozmarynowy, citral [1][2]), które wykazują bezpośrednie działanie przeciwwirusowe poprzez:

• Hamowanie namnażania HSV-1, HSV-2 – szczególnie przy stosowaniu miejscowym (opryszczka)
• hamowanie in vitro replikacji SARS-CoV-2, MERS-CoV i grypy A H1N1 [10]

Wyżej wymienione związki wpływają także na hamowanie cyklu zapalnego poprzez zmniejszenie produkcji cytokin prozapalnych (IL-6, TNF-α) – odpowiadają za to polifenole. Z kolei flawonoidy stabilizują błony komórkowe i zmniejszają reakcje alergiczne [7]

Wpływ immunomodulujący

• W badaniach na liniach komórkowych doszło do pobudzenia aktywności limfocytów T i zwiększenia odporności nieswoistej [11]

Zdrowie hormonalne kobiet – PMS, menopauza, emocje

Melisa lekarska wykazuje również korzystne działanie w zaburzeniach hormonalnych i cyklicznych:

Zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS) [11]

• W badaniu na 200 nastolatkach w wieku 14-18 lat podawano 1200 mg standaryzowanego ekstraktu z melisy dziennie przez 3 cykle menstruacyjne. Znacząco zmniejszyło to drażliwość, napięcie, lęk i problemy ze snem.

Menopauza [12]

• W badaniu porównawczym z citalopramem u kobiet 45+: melisa + fenkuł poprawiły nastrój, libido, jakość snu i funkcje somatyczne skuteczniej niż SSRI. Dodatkowo, brak istotnych skutków ubocznych. W badaniu brało udział 60 kobiet. Nie jest to spektakularna liczba, dlatego należy poczekać na wyniki innych badań z większą grupą.

Melisa lekarska a problemy skórne

Łuszczyca [13]

• W badaniu brało udział 100 osób, z czego 95 je ukończyło. Przez 8 tygodni podawano 5 ml syropu z melisy dziennie. Wyniki potwierdziły znaczące obniżenie świądu i poprawa jakości życia (DLQI), poprawę kliniczna w skali PASI i brak efektów ubocznych.

Melisa lekarska – jak stosować?

Teraz już wiesz, że melisa lekarska ma wszechstronne działanie. Można ją stosować i wewnętrznie i zewnętrznie. Najczęściej jest dostępna w postaci: naparów, ekstraktów, kapsułek, olejków eterycznych czy nalewki. Wybór formy zależy od celu terapeutycznego oraz indywidualnych preferencji.

Napar (herbatka ziołowa) 

• Dawkowanie: 1,5–4,5 g suszonych liści na 150 ml wrzątku
• Sposób przygotowania: zalać wrzątkiem, parzyć pod przykryciem 10–15 minut
• Częstotliwość: 2–3 razy dziennie, najlepiej po posiłkach i przed snem

• Zastosowanie: łagodne działanie uspokajające, rozkurczowe, ułatwiające zasypianie, poprawiające trawienie.

Kapsułki i tabletki 

• Dawkowanie: 300–600 mg ekstraktu dziennie (standaryzowanego na zawartość kwasu rozmarynowego lub olejku eterycznego)
• Zastosowanie: kontrolowana, wygodna forma dla osób z problemami snu, napięciem nerwowym, PMS.

Ekstrakty standaryzowane / Phytosome® [3]

• Dawkowanie: 250–500 mg dziennie
• Postać: ekstrakty liposomalne lub kompleksy fosfolipidowe o zwiększonej biodostępności

*W badaniach klinicznych (Ferrara 2025) Phytosome® wykazywał wyraźnie lepsze wchłanianie i działanie niż zwykłe ekstrakty. [3]

Olejek eteryczny (Oleum Melissae) [14a]

• Stężenie: stosować wyłącznie rozcieńczony! (np. 2–3 krople na łyżkę oleju bazowego)
• Formy użycia: inhalacje parowe (na lęk, przeziębienie), kąpiele relaksujące, masaże karku/skroni (przy napięciowych bólach głowy)

• Działa aromaterapeutycznie: uspokaja, wycisza, łagodzi objawy stresu.

Nalewka (Tinctura Melissae) [14b]

• Proporcje: 1 część surowca na 5 części etanolu (40–60%)
• Dawkowanie: 1–3 ml 1–2 razy dziennie (np. na łyżeczce z wodą)

• Tradycyjna forma używana na skurcze, niestrawność, bóle menstruacyjne, nerwicę serca.

Melisa lekarska – bezpieczeństwo stosowania

Uniwersalne zastosowanie i powszechna dostępność melisy z pewnością są jej zaletami. A jak z bezpieczeństwem stosowania? Melisa lekarska jest uznawana za jedno z najbezpieczniejszych ziół, ale jak każda substancja biologicznie czynna – wymaga ostrożności przy stosowaniu.

Bezpieczeństwo stosowania melisy lekarskiej

• Melisa lekarska jest uznana przez FDA za GRAS – „generally recognized as safe” [20]
• Jest też dobrze tolerowana nawet przy dłuższym stosowaniu (do 6 miesięcy)
• Nie powoduje uzależnienia, otępienia ani efektów ubocznych typowych dla syntetyków

Melisa lekarska – przeciwwskazania

Pomimo ogólnego bezpieczeństwa stosowania zdarza się, że niektórzy nie mogą stosować melisy. Dzieje się tak w momencie, gdy osoba ma nadwrażliwość na jakikolwiek składnik preparatu lub inne rośliny z rodziny Lamiaceae.

Melisa lekarska – interakcje [15]

Składniki zawarte w liściu melisy lekarskiej mogą wchodzić w interakcje z różnymi lekami, np.

• uspokajającymi i nasennymi (benzodiazepiny, zolpidem, barbiturany) [15]. Melisa może nasilać ich działanie, prowadząc do nadmiernej senności, zawrotów głowy, spowolnienia odruchów
• przeciwpadaczkowymi – możliwe wzmocnienie efektów neurodepresyjnych
• lekami hormonalnymi tarczycy (np. lewotyroksyna) [16]. W niektórych badaniach melisa hamowała wychwyt jodu i może wpływać na TSH – zachowaj ostrożność przy niedoczynności

Ciąża i karmienie piersią [16]

Brak wystarczających danych z badań klinicznych. Choć melisa jest łagodna, nie zaleca się jej rutynowego stosowania w I trymestrze. Ewentualne stosowanie jest możliwe tylko po konsultacji z lekarzem, szczególnie przy zaburzeniach hormonalnych.

W kwestii karmienia piersią E‑Lactation klasyfikuje melisę jako „non-toxic at appropriate dose”, czyli nietoksyczną w umiarkowanych ilościach i kompatybilną z karmieniem piersią [21]. Z kolei Serwis DrLact przyznaje melisie wynik 1/8 w skali bezpieczeństwa – co oznacza, że jej przyjmowanie w typowych dawkach jest uznawane za bezpieczne dla mamy i dziecka [22].

Stosowanie u dzieci [18]

Udowodniono, że melisa lekarska może być stosowana w formie naparu u dzieci powyżej 3. roku życia – np. przy nadpobudliwości, kolkach, problemach z zasypianiem. Tylko w postaci naturalnej (nie olejku!) i po wcześniejszej konsultacji z pediatrą.

Randomizowane, kontrolowane badanie z udziałem 93 karmionych piersią niemowląt analizowało mieszankę leczniczą zawierającą melisę (wraz z rumiankiem i koprem włoskim) pod kątem łagodzenia kolki. Wyniki wskazały brak odnotowanych działań niepożądanych u dzieci, a znaczące zmniejszenie płaczu już po tygodniu [23].

 

Podsumowując, melisa lekarska to więcej niż „zioło na nerwy” znane z domowej apteczki. To bogactwo biologicznie czynnych związków, których działanie zostało potwierdzone badaniami naukowymi: od modulacji GABA i łagodzenia bezsenności, przez wsparcie trawienia i odporności, aż po pomoc w PMS, menopauzie i stanach zapalnych skóry.

Choć uznana za bezpieczną, wymaga świadomego stosowania – zwłaszcza przy jednoczesnym przyjmowaniu leków, w ciąży, u dzieci czy osobach z chorobami tarczycy.

Właściwie przygotowana i stosowana melisa może stać się Twoim zielonym sprzymierzeńcem w budowaniu równowagi – zarówno fizycznej, jak i emocjonalnej.

 

Z zielarskim pozdrowieniem

 

⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

 

Bibliografia

1. Awad R, Levac D, Cybulska P, Merali Z, Trudeau VL, Arnason JT. Effects of traditionally used anxiolytic botanicals on enzymes of the γ-aminobutyric acid (GABA) system. Can J Physiol Pharmacol. 2007;85(9):933–942.
2. Hajhashemi V, Ghannadi A, Hajiloo M. Analgesic and anti-inflammatory effects of Melissa officinalis L. essential oil in animal models. Res Pharm Sci. 2015;10(3):251–257.
3. Ferrara M, Lanza M, Mancinelli S, et al. Lemon balm (Melissa officinalis L.) Phytosome® supplementation improves sleep quality: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. Nutrients. 2025;16(23):4199. doi:10.3390/nu16234199
4. Araj-Khodaei M, Azizi H, Rafieian-Kopaei M, et al. Herbal combination with Melissa officinalis in insomnia: double-blind trial. BMC Complement Med Ther. 2020;20(1):199.
5. Hashemi M, Shahinfar H, Hosseini SA, et al. The effect of Melissa officinalis on anxiety, sleep, and mood in patients with type 2 diabetes: a randomized trial. BMC Complement Med Ther. 2023;23(1):45.
6. Dehghan A, Karimzadeh Z, Rezaei-Adaryani M. The effect of Melissa officinalis aromatherapy on pain, anxiety, and muscle cramps in hemodialysis patients: a clinical trial. Complement Ther Clin Pract. 2021;43:101329.
7. Mirzaii M, Rafieian-Kopaei M, Ghafourian S. Role of apigenin and other flavonoids in depression and anxiety: experimental evidence. Complement Ther Med. 2021;58:102703.
8. Rokni M, Dehghan F, Shahsavari S, et al. The efficacy of lemon balm on symptoms of irritable bowel syndrome: a randomized clinical trial. Iran Red Crescent Med J. 2020;22(7):e102722.
9. Zhou Y, Zhang W, Lin J, et al. Melissa officinalis extracts suppress SARS-CoV-2 replication in vitro. Sci Rep. 2023;13:5792.
10. Gharagozloo M, Doroudchi M, Ghaderi A. Effects of Melissa officinalis on immune cells and cytokine response. Iran J Allergy Asthma Immunol. 2020;19(6):594–603.
11. Zamaniyan M, Morshedi M, Khakbazan Z, et al. The effects of lemon balm on premenstrual syndrome: a triple-blind clinical trial in adolescents. Nutrients. 2025;16(20):3545. doi:10.3390/nu16203545
12. Ebrahimi H, Nikpour M, Shahnazi H, et al. Effectiveness of Melissa officinalis and fennel versus citalopram on quality of life during menopause: randomized controlled trial. J Menopausal Med. 2022;28(1):1–7.
13. Amini E, Baharvand P, Dehghani-Samani M, et al. Melissa officinalis syrup improves quality of life and symptoms in patients with psoriasis: a double-blind trial. Dermatol Pract Concept. 2024;14(1):e2024143.
14. 14a. doTERRA. Melissa essential oil – Uses and benefits. https://www.doterra.com/US/en/p/melissa-oil (dostęp: 2025-06-14).
    14b. Neal’s Yard Remedies. Melissa tincture (Melissa officinalis). https://www.nealsyardremedies.com/products/melissa-tincture-50ml (dostęp: 2025-06-14).
15. WebMD. Melissa officinalis Interactions. https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-437/lemon-balm (dostęp: 2025-06-09).
16. Johns LE, Kittelsen MJ, Gabbay V. Potential endocrine effects of common herbs during pregnancy. Women and Birth. 2024;37(2):e157–e165.
17. Zeszyty Apteczne: Ziołolecznictwo w praktyce. Red. mgr farm. Konrad Tuszyński, Wydawnictwo Farm, Warszawa 2019.
18. Martinelli M, Ummarino D, Giugliano FP, Sciorio E, Tortora C, Bruzzese D, et al.
    Efficacy of a standardized extract of Matricariae chamomilla L., Melissa officinalis L. and tyndallized Lactobacillus acidophilus (HA122) compared with Lactobacillus reuteri (DSM 17938) and with simethicone for the treatment of infantile colic. Neurogastroenterol Motil. 2017;29(12):e13145. doi:10.1111/nmo.13145
19. Kohlmunzer S. Farmakognozja. Wyd. PZWL, Warszawa 2007. ISBN: 978-83-200-4651-9.
20. FDA GRAS Substances (SCOGS) Database. Lemon balm (Melissa officinalis) – GRAS status. U.S. Food and Drug Administration. https://www.accessdata.fda.gov/scripts/fdcc/?set=GRASSubstances (dostęp: 2025-06-14)
21. E-Lactancia. Melissa officinalis. Fundación APILAM. Dostępne na: https://www.e-lactancia.org/breastfeeding/melissa-officinalis/product [dostęp: 14.06.2025].
22. DrLact. Melissa officinalis and Breastfeeding. Dostępne na: https://drlact.com [dostęp: 14.06.2025].
23. Savino F., Cresi F., Castagno E., Silvestro L., Oggero R. (2005). A randomized double-blind placebo-controlled trial of a standardized extract of Matricariae recutita, Foeniculum vulgare and Melissa officinalis (ColiMil®) in the treatment of breastfed colicky infants. Phytother Res. 19(4): 335–340. doi:10.1002/ptr.1680