Merry Herbalist

Tag: Ziołowe miejsca świata

  • Maghreb – zielarskie serce Afryki Północnej. Tradycja, która łączy pustynię, góry i morze

    Maghreb

    Czy wiesz, gdzie rodzi się aromat herbaty miętowej, marokańskiego oregano i szafranu często zwanego „złotem pustyni”? Maghreb obejmuje Maroko, Algierię i Tunezję, a także Libię, Mauretanię i Saharę Zachodnią. To region, w którym klimat śródziemnomorski spotyka się z półpustynią i Saharą, a pasma Atlasu i Rifu tworzą mikroklimaty sprzyjające bogactwu flory leczniczej. Dlaczego Maghreb jest jednym z najciekawszych etnobotanicznie miejsc świata, którego zioła dominują w kuchni i medycynie ludowej? Jak wygląda praktyka w sklepach attarin? Gdzie rodzi się szafran z Taliouine? Co dziś mówi nauka o ich skuteczności i bezpieczeństwie?

    Maghreb – geografia i klimat. Dlaczego to „generator” ziół?

    Maghreb leży między Atlantykiem, Morzem Śródziemnym a Saharą. Wybrzeża oferują łagodne, wilgotne zimy i suche, gorące lata. W końcu to klimat śródziemnomorski, a jednocześnie strefa przejściowa półsucha, a przedpole Sahary, to z kolei teren pustynny (<100 mm opadu/rok). Góry Rif i Atlas zatrzymują wilgoć, tworząc mgły zboczowe i „kieszonki” z wyższą wilgotnością oraz niższą temperaturą, co wzmacnia chemotypową różnorodność krzewinek olejkowych, jak tymianek, oregano czy rozmaryn. Ta pionowa strefowość (0–600–1500–3000 m) sprawia, że w krótkim dystansie spotykają się florystyczne światy: śródziemnomorski, stepowy i pustynny. To koncentrat warunków do powstawania silnie aromatycznych surowców.

    Mozaika siedlisk i bioróżnorodność: od oliwek po bylicę

    Maghreb to prawdziwy ogród kontrastów. Wystarczy kilka godzin drogi, by z wybrzeża pełnego oliwek i pachnących tymiankiem zarośli wjechać w suche stepy, a potem w ciszę pustyni, gdzie życie roślin toczy się w rytmie mgły i wiatru. W samym Maroku naukowcy opisali około 7000 gatunków i podgatunków roślin naczyniowych, z czego niemal 800 zaliczono do gatunków aromatycznych i leczniczych. Co ciekawe, to liczby porównywalne z całym dorobkiem flory śródziemnomorskiej Francji i Hiszpanii razem wziętych. Ewenement na skalę kontynentu afrykańskiego.

    To bogactwo nie jest przypadkowe. Jak wcześniej wspomniałam, Maghreb znajduje się w miejscu, gdzie stykają się trzy światy klimatyczne: morski, kontynentalny i pustynny. Wilgotne powietrze znad Atlantyku i zimne prądy morskie przynoszą mgły, które na stokach gór Rif i Atlasu osadzają się w formie rosy, tworząc mikroklimaty przypominające śródziemnomorskie ogrody. W tych wilgotnych enklawach rosną krzewinki olejkowe, np. tymianek saturejkowaty, lawenda francuska, rozmaryn lekarski, a także dzikie oliwki i jałowce. Ich olejki eteryczne nie tylko chronią roślinę przed parowaniem, ale też nadają jej intensywny aromat. Stanowią dzięki temu naturalną barierę przeciw upałowi i pasożytom.

    W niższych partiach gór, na granicy z półpustynią, zaczyna się strefa krzewinek stepowych. Tu królują bylice, cząbry czy lebiodki. To rośliny, które wytwarzają silne, żywiczne związki chroniące przed utratą wody. Ich olejki mają wyższe stężenie fenoli i terpenów niż u odmian śródziemnomorskich. To efekt stresu środowiskowego, który czyni z Maghrebu jedno z najciekawszych „naturalnych laboratoriów” dla fitochemii.

    Jeszcze dalej na południe roślinność ustępuje miejsca kserofitom pustynnym: harmali), roślinom z rodzaju Zygophyllum czy sukulentom magazynującym wodę w mięsistych tkankach. To flora o skrajnych przystosowaniach. Potrafi zamknąć aparaty szparkowe na wiele dni, zmieniać orientację liści względem słońca, a nawet wytwarzać antyoksydacyjne pigmenty chroniące DNA przed promieniowaniem UV.

    Z kolei w górach Atlasu, na wysokościach powyżej 1500 m n.p.m., klimat zbliża się do alpejskiego. Występują tu endemiczne gatunki tymianku i oregano, które nie rosną nigdzie indziej na świecie. Tamtejsze rośliny rozwijają się powoli, pod śniegiem i mgłą, co sprzyja gromadzeniu flawonoidów, diterpenów i kwasów fenolowych, czyli substancji o silnym potencjale przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym.

    To właśnie ta równoczesna obecność morza, gór i pustyni czyni z Maghrebu swoistą „zielarską mozaikę świata”. Każdy kilometr niesie inny zapach. Od soli, żywicy, mięty, po spaloną ziemię, a wraz z nim inny zestaw terapeutycznych właściwości. Nic dziwnego, że region ten stał się inspiracją dla etnobotaników, farmakognostów i zielarzy poszukujących naturalnych źródeł leków o szerokim spektrum działania.

    Kultura i praktyka: attarin, kuchnia i domowa fitoterapia

    W Maghrebie zielarstwo nie jest teorią. Jest częścią codzienności. Wąskie uliczki medyn pachną suszonym tymiankiem, kolendrą i różą damasceńską, a stragany attarin – tradycyjnych sklepów zielarskich – przypominają małe laboratoria natury. W ich wnętrzu, obok stosów suszonych ziół i słoików z korzeniami, stoją butelki z olejkami, hydrolatami, maceratami i żywicami. Sprzedawca, często potomek rodziny zajmującej się handlem surowcami od pokoleń, zna każdy zapach i działanie. Potrafi dobrać roślinę „na żołądek”, „na serce”, „na sen”, „na oczyszczenie domu”. W takich miejscach wiedza przekazywana jest ustnie, gestem, doświadczeniem. Z rąk do rąk.

    Ta kultura zielarska jest zarazem mostem między przeszłością a teraźniejszością. Wywodzi się z tradycji Amazigh (Berberów), którzy od wieków wykorzystywali zioła jako podstawę medycyny naturalnej. Wchłonęła też wpływy arabskie i andaluzyjskie. W średniowieczu przez Maghreb wędrowały karawany z Fezu, Tunisu i Kordoby, niosąc nie tylko przyprawy, lecz również rękopisy medyczne i arabskie traktaty farmakognostyczne. Dziś echo tamtej wiedzy słychać w nazwach roślin, sposobach ich użycia i w języku codzienności. Słowo shifa („uzdrowienie”) wciąż powraca w rozmowach o ziołach.

    Zielarstwo w rytmie domu

    W marokańskich i tunezyjskich domach zioła są pierwszą linią pomocy. Każda rodzina ma swoje „apteczki”. Są to małe koszyki lub gliniane pojemniki z suszoną miętą, tymiankiem, anyżem, kolendrą, rumiankiem i bylicą. Napary pije się profilaktycznie, po posiłku lub przy drobnych dolegliwościach. Naʿnaʿ (mięta) towarzyszy niemal każdemu spotkaniu, chiba (bylica biała) leczy przeziębienia, a zitra (tymianek) działa na trawienie i kaszel. Zioła nie są więc jedynie lekarstwem. Są rytuałem domowego troszczenia się o zdrowie.

    Wiele kobiet, szczególnie na terenach wiejskich, zna na pamięć receptury przekazywane z pokolenia na pokolenie: mieszanki do kąpieli oczyszczających, okłady z ruty na bóle stawów, pasty z czosnku i kolendry na infekcje, a także kadzidła z harmali i lawendy francuskiej używane do „oczyszczania powietrza” lub ochrony przed „złym okiem”. Wiedza ta ma charakter synkretyczny, to znaczy łączy elementy fitoterapii, symboliki religijnej i magii ludowej.

    Od kuchni do medycyny

    W Maghrebie granica między kuchnią a apteką nie istnieje. Każda przyprawa ma znaczenie terapeutyczne, a każda potrawa – aspekt zdrowotny. Kolendra i kminek łagodzą trawienie ciężkich potraw. Czosnek i cebula uważane są za naturalne antybiotyki, a oliwa z rozmarynem i cytryną stanowi domowy środek „na oczyszczenie wątroby”. W wielu regionach przyrządza się też napoje ziołowe o działaniu tonizującym. Przykładowo woda z kwiatem pomarańczy, napar z mięty i tymianku, syrop z liści oliwki i miodu.

    Te praktyki wpisują się w filozofię równowagi, podobną do ajurwedy czy medycyny humoralnej: gorące i zimne, suche i wilgotne. Choroba postrzegana jest jako zaburzenie harmonii między tymi jakościami, a zioła jako sposób przywracania równowagi. Dlatego też wybór rośliny często zależy od pory roku, wieku, płci i temperamentu chorego.

    Zielarstwo jako element gospodarki

    Zbieranie dzikich ziół i ich sprzedaż stanowią ważne źródło utrzymania dla wielu rodzin wiejskich. Kobiety i dzieci zbierają tymianek saturejkowaty, rozmaryn lekarski i bylicę białą, które następnie trafiają do lokalnych targów lub do skupów przetwórczych. Zioła suszy się na dachach domów, mieli ręcznie, a następnie sprzedaje w formie surowca lub olejku. W Maroku i Algierii rozwijają się również kooperatywy kobiet, które produkują hydrolaty, naturalne mydła i maści na bazie olejków eterycznych. Dzięki nim tradycja ziołowa nie tylko przetrwała, ale stała się elementem rozwoju społecznego i ekonomicznego.

    Dziedzictwo, które wciąż oddycha

    Trudno znaleźć w Maghrebie dom, w którym nie pachniałoby ziołami. Dla mieszkańców to coś więcej niż tradycja. To język codzienności i troski. Zioła towarzyszą narodzinom (kąpiele z ruty i mięty dla matki), ślubom (róża damasceńska i jaśmin), a nawet rytuałom pożegnania. Kiedy Berberka z Atlasu parzy herbatę z mięty i szałwii, powtarza gest swojej matki i babki. Przekazuje dalej fragment niematerialnego dziedzictwa, które trwa mimo upływu wieków.

    Serce regionu: mięta i rytuał atay b’naʿnaʿ

    Poza ziołami, nie można zapomnieć w tym rejonie o… herbacie. W Maghrebie herbata nie jest napojem. Jest gestem gościnności i rytuałem codzienności. Niezależnie od tego, czy odwiedzasz rodzinę w Marrakeszu, czy handlarza przyprawami w Tunisie, niemal zawsze usłyszycie: „atay?” – zaproszenie, które znaczy więcej niż słowo „napij się”. Wystarczy spojrzeć, jak parzy się atay b’naʿnaʿ – marokańską herbatę miętową, aby zrozumieć, że to ceremonia o wielowarstwowym znaczeniu społecznym, kulinarnym i symbolicznym.

    Do srebrnego imbryka wsypuje się zieloną herbatę Gunpowder, dodaje hojnie świeżych pędów mięty zielonej (Mentha spicata), wsypuje kilka łyżek cukru i zalewa wrzątkiem. Następnie napój przelewa się z wysokości do małych, szklanych kieliszków, by go napowietrzyć i wzmocnić aromat. W tej czynności jest rytm i elegancja. Herbata „rośnie w powietrzu”, tworząc pianę o zapachu mentolu i słońca. Trzy kolejne napary symbolizują trzy etapy życia: pierwszy – słodycz młodości, drugi – gorycz doświadczenia, trzeci – łagodność starości. Każdy z nich pije się w skupieniu, jakby herbata była medytacją, nie napojem.

    Mięta jako język gościnności

    W kulturze Maghrebu mięta to język serdeczności, czystości i równowagi. W każdym domu rośnie choć jedna doniczka z miętą. Na parapecie, dachu, w glinianym dzbanku. Gospodyni często sięga po świeże listki, by dodać je do herbaty, kuskusu, deserów, a nawet kadzideł. W Maroku mówi się, że „dom bez mięty jest jak serce bez gościnności”. Herbata podawana gościowi jest równocześnie znakiem szacunku i zaproszeniem do rozmowy. „Bez herbaty nie ma słów”.

    Podczas ramadanu atay b’naʿnaʿ ma też znaczenie duchowe. To pierwszy napój po przerwaniu postu, łagodzący pragnienie i napięcie. W upalne dni mięta daje ochłodzenie, w chłodne – rozgrzewa aromatem. W miastach takich jak Fez czy Meknes spotkać można starszych mężczyzn parzących herbatę na węglowych piecykach wprost na ulicy. To nie biznes, lecz manifest wspólnoty i prostoty życia.

    Fitochemia mięty – od zapachu po działanie

    Mięta zielona jest gatunkiem o wysokiej zawartości karwonu, mentonu i limonenu, z niewielką ilością mentolu, stąd jej łagodniejszy, słodkawy aromat w porównaniu z miętą pieprzową. Z kolei inne lokalne odmiany, jak mięta jabłkowa (Mentha rotundifolia), mają profil bardziej owocowy. W regionach północnego Maroka nadal spotkać można również miętę polej (M. pulegium), o intensywnym, lekko kamforowym zapachu. Choć dawniej była popularna w naparach i aromaterapii, obecnie jej stosowanie jest ograniczane ze względu na toksyczność pulegonu, związku o działaniu hepatotoksycznym i neurotoksycznym w wyższych dawkach.

    W tradycyjnej fitoterapii mięta zielona pełni rolę środka spazmolitycznego i wiatropędnego. Napary stosuje się w niestrawności, wzdęciach i dyspepsji. Szczególnie po obfitych, tłustych posiłkach, które w kuchni Maghrebu są codziennością. W badaniach fitochemicznych ekstrakty z mięty zielonej wykazują aktywność przeciwbakteryjną i przeciwgrzybiczą wobec szczepów Escherichia coli, Candida albicans i Helicobacter pylori. Zawarte w liściach karwon, 1,8-cyneol i menton działają rozkurczowo na mięśnie gładkie jelit, a także łagodzą napięcie i uczucie pełności.

    Co ciekawe, badania sensoryczne pokazują, że napar z mięty zielonej poprawia percepcję świeżości i koncentrację w gorącym klimacie, a inhalacja olejku miętowego może obniżać odczuwanie zmęczenia cieplnego. Efekt ten jest dobrze znany mieszkańcom pustynnych regionów.

    Mięta w roli symbolu i leku

    Zioło to obecne jest nie tylko w kuchni i medycynie, ale też w symbolice Maghrebu. Mięta oznacza czystość duszy i równowagę serca. Wierzono, że jej zapach oczyszcza dom i przyciąga dobre duchy. Kobiety dodawały kilka liści mięty do kąpieli oczyszczających po chorobie lub porodzie, a w niektórych regionach używano jej do okadzania niemowląt i domów po wizycie obcych. Na szczęście i zdrowie.

    Mięta w Maghrebie ma więc trzy oblicza: społeczne – jako gest gościnności, terapeutyczne – jako roślina lecznicza, i symboliczne – jako znak czystości i równowagi. To sprawia, że atay b’naʿnaʿ jest czymś znacznie więcej niż napojem. To ziołowa metafora wspólnoty, w której aromat i ciepło filiżanki łączą ludzi niezależnie od wieku, religii i statusu.

    Należy jednak pamiętać, że mięta zielona jest bezpieczna w naparach spożywczych, jednak trzeba unikać stosowania mięty polej (M. pulegium) w postaci olejku lub skoncentrowanych ekstraktów ze względu na obecność pulegonu, który może być toksyczny dla wątroby i układu nerwowego, szczególnie u kobiet w ciąży i dzieci.

    Kluczowe rośliny Maghrebu – profil, bioaktywność, zastosowania

    Już wiecie, że Maghreb od wieków słynie z aromatycznych krzewinek i przypraw, które stanowią serce zarówno kuchni, jak i medycyny ludowej regionu. W tutejszym klimacie rośliny nauczyły się przetrwania w warunkach stresu wodnego. W odpowiedzi wytworzyły bogaty metabolizm wtórny – olejki eteryczne, fenole i flawonoidy, które chronią je przed słońcem i szkodnikami, a ludziom służą jako leki, przyprawy i środki konserwujące żywność.

    Krzewinki aromatyczne strefy śródziemnomorskiej

    Tymianek saturejkowaty (Thymus satureioides Coss.)

    W Maroku nazywany zaʿitra lub azkouni, tymianek saturejkowaty to jedna z najbardziej charakterystycznych roślin tamtejszej flory. Jego drobne, szarozielone listki kryją w sobie wysokie stężenie tymolu i karwakrolu, czyli fenolowych monoterpenów o udokumentowanym działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwzapalnym. W tradycji marokańskiej napar z tymianku stosuje się „na żołądek i płuca”, przy niestrawności, przeziębieniu, kaszlu i infekcjach górnych dróg oddechowych. Kobiety często przygotowują go z dodatkiem miodu i cytryny, a odwar z kwiatostanów stosują także zewnętrznie jako środek oczyszczający skórę. Badania z ostatnich lat potwierdzają, że olejek z tego tymianku wykazuje silną aktywność przeciwko bakteriom Gram-dodatnim i Gram-ujemnym, w tym wobec Staphylococcus aureus i E. coli. Wysoka zawartość fenoli sprawia też, że jest skutecznym naturalnym konserwantem żywności, dlatego często dodaje się go do lokalnych serów i marynat.

    To zioło nie tylko leczy, ale i pachnie Maghrebem. Jego aromat unosi się na targach Fezu i w górskich dolinach Atlasu, gdzie kobiety suszą gałązki tymianku na dachach domów.

    Oregano marokańskie (Origanum compactum Benth.)

    Rodzimy gatunek Maghrebu, znany jako zaatar marokański, jest bliskim krewnym tymianku i dzieli z nim podobny profil chemiczny: karwakrol, tymol, γ-terpinen, p-cymen. W medycynie ludowej był używany przy dolegliwościach trawiennych, kaszlu i przeziębieniu, a także jako przyprawa do mięsnych potraw i kuskusu. Badania fitochemiczne wykazały, że olejek z O. compactum ma wyjątkowo silne właściwości przeciwdrobnoustrojowe i przeciwgrzybicze, dorównujące niekiedy syntetycznym środkom antyseptycznym. Co ciekawe, jego aktywność biologiczna zależy od chemotypu, który zmienia się w zależności od regionu, wysokości i rodzaju gleby. To tłumaczy, dlaczego aromat oregano z gór Atlasu różni się od tego z wybrzeża. W praktyce fitoterapeutycznej jest to zioło o działaniu przeciwzapalnym, rozkurczowym i immunomodulującym. Stosowane w naparach, kapsułkach lub olejku eterycznym, wspiera trawienie i naturalną odporność.

    Rozmaryn lekarski (Rosmarinus officinalis L.)

    Rozmaryn to król maghrebskiej kuchni i apteczki. Jego igiełkowate liście są źródłem olejku eterycznego bogatego w 1,8-cyneol, kamforę, borneol oraz diterpeny fenolowe: karnozol i kwas karnozowy. Te związki wykazują działanie przeciwutleniające, przeciwbakteryjne i żółciopędne, wspierając pracę wątroby i układu pokarmowego. W Maroku i Algierii napar z rozmarynu pije się po obfitym posiłku „dla odciążenia żołądka”, a świeże gałązki dodaje się do mięsnych potraw w roli przyprawy i środka konserwującego. W aromaterapii rozmaryn uznawany jest za roślinę „przebudzającą”. Poprawia koncentrację i łagodzi zmęczenie psychiczne. Badania potwierdzają, że jego olejek eteryczny może wpływać na aktywność fal beta w EEG, co przekłada się na lepszą uwagę i pamięć. Rozmaryn lekarski z regionu Maghrebu różni się nieco od odmian europejskich. W suchym klimacie wytwarza olejek o wyższej zawartości kamfory i 1,8-cyneolu, dzięki czemu ma mocniejszy, żywiczny zapach i bardziej stymulujące działanie.

    Szałwia lekarska (Salvia officinalis L.)

    Choć kojarzona głównie z Europą, szałwia rośnie dziko także w północnym Maroku i wzdłuż wybrzeży Algierii. W lokalnej medycynie używana jest w naparach „na gardło”, w dolegliwościach trawiennych i przy schorzeniach wątroby. Liście szałwii zawierają 1,8-cyneol, α- i β-tujon, kwasy fenolowe (m.in. rozmarynowy i kawowy) oraz flawonoidy, które nadają im silne właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i antyoksydacyjne. Tradycyjnie napary z szałwii stosuje się również do płukania jamy ustnej i gardła oraz do kąpieli oczyszczających. Nowsze badania etnofarmakologiczne z 2024 roku potwierdziły, że ekstrakty z liści wykazują działanie hepatoprotekcyjne, co uzasadnia ich popularność w profilaktyce wątrobowej w północno-wschodnim Maroku. Ze względu na zawartość tujonu, olejek szałwiowy należy stosować ostrożnie. Szczególnie u osób z padaczką lub w ciąży.

    Lawenda francuska (Lavandula stoechas L.)

    W przeciwieństwie do znanej w Europie lawendy wąskolistnej, w Maghrebie dominuje lawenda francuska (motylkowa), o charakterystycznych fioletowych „skrzydełkach” na szczytach kwiatostanów. Roślina ta ma długą historię w lecznictwie ludowym. Stosowano ją przy bólu głowy, kolkach, infekcjach dróg oddechowych, a także w rytuałach oczyszczających. Olejki z lawendy francuskiej zawierają fenchon, kamforę, borneol i pineny, co nadaje im działanie antyseptyczne, przeciwzapalne i uspokajające. Wdychanie oparów olejku łagodzi napięcie, a kąpiele lawendowe stosowane są do dziś w celu „złagodzenia duszy i oczyszczenia myśli”. Lawenda francuska to również roślina symboliczna – jej aromat uważany jest za „modlitwę powietrza”, oczyszczającą dom ze złej energii.

    „Apteczka przypraw” – skarby z rodziny selerowatych

    W kuchni Maghrebu przyprawy to lekarstwa w przebraniu smaku. Rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae) łączą aromat z leczniczą mocą.

    Kolendra siewna (Coriandrum sativum L.)

    Ziarna i świeże liście kolendry to podstawa kuchni i apteki marokańskiej. Napary i odwary stosuje się w niestrawności, wzdęciach, bólach brzucha i napięciu nerwowym. Związki aktywne: linalol, kwasy fenolowe i flawonoidy wykazują działanie spazmolityczne, antyoksydacyjne i łagodnie uspokajające. Współczesne badania sugerują, że ekstrakty z kolendry mogą obniżać poziom glukozy i cholesterolu we krwi.

    Kmin rzymski (Cuminum cyminum L.)

    To klasyczna przyprawa i lek trawienny. Zawiera kumin-aldehyd i γ-terpinen, które pobudzają wydzielanie soków trawiennych i wykazują właściwości przeciwbakteryjne. W naparach kmin rzymski stosowany jest przy uczuciu ciężkości, wzdęciach i braku apetytu.

    Biedrzeniec anyż (Pimpinella anisum L.)

    Jedna z najstarszych przypraw świata, używana w Maghrebie do aromatyzowania słodyczy i napojów. Nasiona bogate w anetol działają przeciwskurczowo, wykrztuśnie i uspokajająco. Tradycyjnie podawany kobietom karmiącym w celu pobudzenia laktacji.

    Koper włoski (Foeniculum vulgare Mill.)

    Popularny napar „na trawienie” i kolki, stosowany w Maghrebie oraz w tradycji europejskiej. Zawiera anetol, fenchon, estragol i kwasy fenolowe, które wykazują działanie spazmolityczne, wiatropędne i łagodnie przeciwbakteryjne. Współczesne dane toksykologiczne wskazują jednak, że estragol może działać genotoksycznie, dlatego napary z nasion nie są zalecane niemowlętom i małym dzieciom, a u kobiet w ciąży i karmiących powinny być stosowane krótkotrwale. W preparatach pediatrycznych używa się dziś oczyszczonych ekstraktów o kontrolowanej zawartości estragolu.

    Zioła stepów i pustyń

    Bylica biała (Artemisia herba-alba Asso)

    Zwany lokalnie chiba, to symbol flory stepowej Maghrebu. Jej srebrzyste liście, pachnące żywicą i goryczą, są znakiem przejścia między zieloną północą a pustynnym południem. Napar z bylicy pije się przy niestrawności, przeziębieniu, kaszlu i biegunkach. W badaniach etnofarmakologicznych z Algierii i Maroka roślina ta wymieniana jest wśród najczęściej stosowanych ziół na choroby przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. Zawarte w niej seskwiterpeny laktonowe, flawonoidy i olejek eteryczny (bogaty w tujon i 1,8-cyneol) odpowiadają za działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwpasożytnicze. W kulturze Berberów napar z bylicy ma też znaczenie symboliczne. Pije się go dla „oczyszczenia” i „wzmocnienia ducha”.

    Harmal (Peganum harmala L.)

    Harmal to jedno z najbardziej fascynujących, ale też najbardziej kontrowersyjnych ziół Maghrebu. Jego małe, brunatne nasiona używane są od wieków jako kadzidło ochronne. Palone w domach i przy drzwiach w celu odpędzenia „złego oka” i negatywnej energii.  W medycynie ludowej stosowano je także w małych dawkach jako środek przeciwbólowy, przeciwskurczowy i antyseptyczny, jednak współczesna nauka wskazuje na wysoką toksyczność alkaloidów β-karbolinowych (harmina, harmalina, harmalol). Związki te są inhibitorami MAO-A, przez co mogą wchodzić w interakcje z lekami serotoninergicznymi i powodować ciężkie zatrucia. Dziś harmal traktuje się raczej jako roślinę rytualną niż leczniczą – jej symboliczne znaczenie pozostało silne, ale w praktyce domowej zaleca się unikanie spożycia. Przypadki zatruć po odwarach z nasion P. harmala są dobrze udokumentowane, dlatego stosowanie wewnętrzne jest niezalecane, zwłaszcza przy jednoczesnym przyjmowaniu leków.

    Szafran z Taliouine (Crocus sativus L.)

    Południowe Maroko, zwłaszcza okolice Taliouine, to jedno z najważniejszych na świecie miejsc uprawy szafranu nazywanego tu „czerwonym złotem”. Zbiory przypadają na październik i listopad, a ich rytm wyznacza życie lokalnych społeczności. Od rodzinnych gospodarstw po coroczny Festiwal Szafranu, łączący rzemiosło, kulturę i handel. W kuchni Maghrebu szafran nadaje aromat i złocisty kolor kuskusowi, taginom i deserom, a w medycynie ludowej uchodzi za środek rozgrzewający, wzmacniający i poprawiający nastrój. Substancje czynne, czyli krocyny, krocetyna i safranal odpowiadają za barwę i zapach, a także za liczne działania biologiczne potwierdzone in vitro i in vivo: przeciwzapalne, antyoksydacyjne, neuroprotekcyjne i przeciwdepresyjne. Współczesne badania kliniczne wskazują, że ekstrakty z szafranu mogą łagodzić objawy łagodnej depresji i napięcia emocjonalnego, a także wspierać funkcje poznawcze. Dzięki temu roślina ta, poza wartością kulturową, ma dziś także znaczenie farmaceutyczne i eksportowe, stając się jednym z filarów zielarskiej gospodarki regionu.

    Rytuały, symbolika i filozofia ziół Maghrebu

    W Maghrebie zioła nie są jedynie częścią krajobrazu. Są językiem codzienności i duszą miejsca. Pachnąca mięta w herbacie, tymianek w kuchni, bylica na stepie i szafran z Taliouine tworzą zmysłową mapę regionu, w której natura i człowiek współistnieją w rytmie tradycji. Każde zioło ma tu swoje znaczenie: oczyszcza, koi, chroni lub dodaje sił. Nawet sposób, w jaki podaje się herbatę, staje się rytuałem. Uczy uważności i wspólnoty.

    Ta zielarska kultura przetrwała, ponieważ nie opiera się wyłącznie na medycynie, lecz na filozofii harmonii. W maghrebskim podejściu do natury nie ma rozdziału między ciałem a duchem. Roślina nie tylko leczy, ale przywraca porządek światu, w którym żyjemy. Napar z mięty gasi pragnienie, ale też łagodzi gniew. Aromat rozmarynu oczyszcza powietrze, ale i myśli, a szafran, niczym złoto pustyni, przypomina o świetle i ciepłej energii życia.

    Zielarska podróż: rynki, regiony, kiedy jechać

    Podróż po Maghrebie to spotkanie z zapachem. Tymianek, mięta i szafran prowadzą tu własne ścieżki. Dla zielarzy, farmaceutów i miłośników roślin to region, który można smakować wszystkimi zmysłami.

    Fez, Marrakesz i Meknes – suki i attarin

    Najbardziej zmysłowa część podróży to suki, czyli tradycyjne targi. W dzielnicach Fezu, Marrakeszu i Meknesu znajdziecie attarin. To sklepy, które od wieków sprzedają suszone zioła, przyprawy, żywice i olejki. Wąskie uliczki wypełnia zapach mięty, kolendry, bylicy i róż damasceńskich, a sprzedawcy chętnie pozwalają powąchać, dotknąć, spróbować. Warto zajrzeć do Souk el Attarine w Fezie, jednego z najstarszych targów przypraw w świecie arabskim, gdzie można zobaczyć tradycyjne alembiki do destylacji olejków i posłuchać historii o dawnych recepturach. W Marrakeszu z kolei popularny jest Souk des Epices w medynie. Labirynt pełen kolorów i aromatów, w którym kupicie świeży rozmaryn, marokańskie oregano i lawendę w płóciennych woreczkach.

    Tunis i Nabeul – olejki, destylarnie i przyprawy

    W Tunezji warto odwiedzić Nabeul, miasto rzemieślników i producentów olejków eterycznych. W lokalnych manufakturach można przyjrzeć się procesowi destylacji róży damasceńskiej, geranium i pomarańczy gorzkiej (Citrus aurantium). Tutejsze targi są spokojniejsze niż w Maroku, ale bardziej autentyczne – zioła kupuje się tu „na wagę zapachu”.

    Region Atlasu – wioski zielarskie i kooperatywy kobiet

    W górach Atlasu Wysokiego i Średniego warto odwiedzić wioski, w których kobiece kooperatywy wytwarzają olejki, hydrolaty i maści z lokalnych ziół. W miejscowościach takich jak Ourika, Imlil czy Azilal można zwiedzić niewielkie destylarnie, kupić świeży olejek tymiankowy i rozmarynowy lub wziąć udział w warsztatach suszenia i rozpoznawania roślin w terenie. To również doskonały punkt wypadowy na krótkie spacery zielarskie po łąkach i stokach. W maju i czerwcu doliny pokrywają się kwitnącym tymiankiem i lawendą francuską.

    Taliouine – kraina szafranu

    Południowe Maroko, okolice Taliouine, to obowiązkowy punkt każdej zielarskiej wyprawy. W październiku i listopadzie można uczestniczyć w Festiwalu Szafranu – święcie zbiorów, które łączy pokazy ręcznego zbierania kwiatów Crocus sativus, warsztaty suszenia i degustacje potraw z dodatkiem przyprawy. To także okazja, by poznać lokalne spółdzielnie kobiet, które utrzymują się z uprawy szafranu i wytwarzają naturalne kosmetyki.

    Kiedy jechać?

    • Wiosna (marzec–maj) – najlepszy czas na podróż zielarską po północnym i górskim Maghrebie: kwitnienie ziół, umiarkowane temperatury, sezon destylacji olejków.
    • Jesień (październik–listopad) – idealna na południe Maroka i Taliouine – okres kwitnienia szafranu i lokalnych festiwali.
    • Zima – chłodniejsza, ale dobra do zwiedzania attarin i warsztatów zielarskich w miastach.

     

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

    Bibliografia

    Benabid A. Biodiversity of Morocco: wild flora and forests. In: EOLSS Encyclopedia of Life Support Systems. Paris: UNESCO; 2000. p. 1-14. Available from: https://www.eolss.net/sample-chapters/c03/E6-79a-28.pdf

    Akrim F, Nouidjem Y, Bounar R, Belhamra M. Contribution to the ethnobotanical study of medicinal and aromatic plants in the Ifrane region (Morocco). J Pharmacogn Phytother Res. 2022;10(3):517-27. Available from: https://jppres.com/jppres/pdf/vol10/jppres21.1331_10.3.517.pdf

    Bellakhdar J, Berrada R, Rammal H, Guedira K, Touhami M, Saad A. Ethnobotanical survey of medicinal plants used in the traditional treatment of diabetes in Morocco. Front Pharmacol. 2024;15:1370266. doi:10.3389/fphar.2024.1370266

    Lamrani Alaoui M, El Mousadik A, Msanda F. The value chain of aromatic and medicinal plants in the Maghreb. In: Laird SA, Wynberg RP, McLain RJ, editors. Wild product governance. London: Earthscan; 2010. p. 187-206. Available from: https://www.researchgate.net/publication/298366560_The_value_chain_of_aromatic_and_medicinal_plants_in_the_maghreb

    Bouyahya A, Abrini J, Bakri Y, Dakka N. Medicinal plants in North African countries: potential use and challenges. J Herb Med. 2017;9:1-10. doi:10.1016/j.hermed.2017.06.001

    Salhi S, Fadli M, Zidane L, Douira A. Floristic and ethnobotanical studies of medicinal plants in the Middle Atlas (Morocco). Ethnobot Res Appl. 2010;8:183-201.

    Benkeblia N. Chemical composition and antimicrobial effect of essential oil of Mentha pulegium L. J Essent Oil Res. 2004;16(3):185-7. doi:10.1080/10412905.2004.9698703

    Boughrara A, Dilmi-Bouras A. Traditional uses of medicinal plants in the Algerian culture. J Pharmacogn Phytother. 2016;8(8):155-62. doi:10.5897/JPP2016.0397

    Jaouadi R, Silva AMS, Silva O, Martins MR. Moroccan mint tea (Atay b’naʿnaʿ): a review on its phytochemistry, ethnopharmacology and social impact. J Ethnopharmacol. 2022;285:114929. doi:10.1016/j.jep.2021.114929

    El Moussaoui N, Jawhari FZ, Almehdi AM, Elmsellem H, Bencheikh N, Bousta D, et al. Chemical composition, antioxidant and antimicrobial activities of Mentha spicata essential oil from Morocco. J Mater Environ Sci. 2018;9(3):846-52. Available from: https://www.jmaterenvironsci.com

    El Hachlafi N, Chebaibi M, Aanniz T, Chtibi H, Lyoussi B, El Menyiy N, et al. Ethnobotanical survey on medicinal plants used by Moroccan population to manage gastrointestinal disorders. J Ethnopharmacol. 2021;281:114539. doi:10.1016/j.jep.2021.114539

    El Hachlafi N, et al. Thymus satureioides Coss.: Mineral composition, phenolic content and biological activities. Plants (Basel). 2023;12(11):2131.

    El Yaagoubi M, et al. A review on Moroccan Thymus species: traditional uses, phytochemistry and pharmacology. J Ethnopharmacol. 2021;278:114242.

    Bouyahya A, et al. Origanum compactum Benth., from traditional use to biotechnological applications. J Food Biochem. 2020;44(10):e13251.

    Laghmouchi Y, et al. Chemical composition and antibacterial activity of Origanum compactum essential oils from different Moroccan regions. Ind Crops Prod. 2018;124:382-90.

    Elyemni M, et al. Provenance-dependent chemistry and antimicrobial activity of Moroccan Rosmarinus officinalis essential oil. J Environ Eng Landsc Manag. 2022;30(1):145-58.

    Annemer S, et al. Chemometric investigation and antimicrobial activity of rosemary essential oil. Molecules. 2022;27(9):2781.

    Bencheikh N, et al. Ethnobotanical survey & scientific validation of liver remedies in NE Morocco—rola Salvia officinalis. Front Pharmacol. 2024;15:1414190.

    Bousta D, et al. Lavandula stoechas in Mediterranean ethnomedicine: phytochemistry and pharmacology. Clin Phytosci. 2020;6:7.

    Domingues J, et al. Mediterranean lavenders (sect. Stoechas): chemistry & uses. Plants (Basel). 2023;12(6):1201.

    Idm’hand E, et al. Medicinal plants for GI disorders in Morocco (review). Ethnobot Res Appl. 2023;25:1-22.

    Bouzaid H, et al. Coriander, caraway and cumin: traditional uses & pharmacology. Foods. 2024;13(6):1032.

    Singh N, et al. Cuminum cyminum: traditional uses & biomedical potential (review). J Ethnopharmacol. 2021;275:114098.

    Soussi M, et al. Pimpinella anisum: a multidimensional review. Foods. 2023;12(3):615.

    EMA HMPC. Public statement on estragole in herbal medicinal products (Revision 1). 12 May 2023.

    Türkyilmaz Z, et al. A striking and frequent cause of premature thelarche in children: Foeniculum vulgare. J Pediatr Surg. 2008;43(11):2109-11.

    Moloudizargari M, et al. Pharmacological activities of Peganum harmala L. Avicenna J Phytomed. 2013;3(2):172-88. (MAO-A inhibicja, toksyczność).

    Moshiri M, et al. Peganum harmala intoxication—case report. Asia Pac J Med Toxicol. 2013;2(2):85-6.

    Mzabri I, et al. Traditional and modern uses of saffron (Morocco). Cosmetics. 2019;6(4):63.

    El Midaoui A, et al. Crocus sativus—nutrients & bioactivity. Molecules. 2022;27(4):1056.

     

    Lev E. Reconstructed materia medica of the Medieval and Ottoman al-Sham region according to the Cairo Genizah. J Ethnopharmacol. 2007;110(3):417-30. doi:10.1016/j.jep.2006.10.004

    Idm’hand E, Msanda F, Cherifi K. Ethnobotanical study of medicinal plants used in the treatment of digestive disorders in Morocco. Ethnobot Res Appl. 2023;25:1-22. doi:10.32859/era.25.1.1-22

    Bouzabata A. Ethnobotany of Artemisia herba-alba in Algeria: traditional uses and pharmacological perspectives. Phytother Res. 2019;33(2):261-74. doi:10.1002/ptr.6220

    Domingues J, Rodrigues M, Figueiredo AC, Moldão M. Mediterranean lavenders (sect. Stoechas): ethnobotany, phytochemistry and pharmacological activities. Plants (Basel). 2023;12(6):1201. doi:10.3390/plants12061201

    Charrouf Z, Guillaume D. Ethnobotany of Argania spinosa (L.) Skeels, a species endemic to Morocco. J Ethnopharmacol. 1999;67(1):7-14. doi:10.1016/S0378-8741(98)00239-6

    Moloudizargari M, Mikaili P, Aghajanshakeri S, Asghari MH, Shayegh J. Pharmacological and therapeutic effects of Peganum harmala and its main alkaloids. Avicenna J Phytomed. 2013;3(2):172-88. PMID:25050243

    Jaouadi R, Silva AMS, Silva O, Martins MR. Moroccan mint tea (Atay b’naʿnaʿ): a review on its phytochemistry, ethnopharmacology and social impact. J Ethnopharmacol. 2022;285:114929. doi:10.1016/j.jep.2021.114929

    Moloudizargari M, Mikaili P, Aghajanshakeri S, Asghari MH, Shayegh J. Pharmacological and therapeutic effects of Peganum harmala and its main alkaloids. Avicenna J Phytomed. 2013;3(2):172-88. PMID:25050243

    Mzabri I, Addi M, Berrichi A. Traditional and modern uses of saffron (Crocus sativus). Cosmetics. 2019;6(4):63. doi:10.3390/cosmetics6040063

    El Midaoui A, Ouhammou A, Elmansouri L, Bouhrim M, Mekhfi H, Ziyyat A, et al. Crocus sativus L.: Nutritional composition, phytochemistry, and bioactivity. Molecules. 2022;27(4):1056.

    Mzabri I, El Harsal A, Ouahmane L, Berrichi A. Saffron production in Morocco: Environmental and socio-economic aspects. Acta Horticulturae. 2018;1200:219–26. doi:10.17660/ActaHortic.2018.1200.33

  • Kerala – ajurwedyczna stolica świata. Ziołolecznictwo, które przetrwało tysiąclecia

    Czy wiesz, gdzie znajduje się światowa stolica ajurwedy? Dlaczego Kerala od wieków przyciąga tych, którzy szukają naturalnych metod leczenia, równowagi ciała i ducha? W tym artykule odkryjesz, czym naprawdę jest ajurweda, na czym polega jej skuteczność i które zioła – jak ashwagandha, tulsi czy triphala – zyskały potwierdzenie w badaniach naukowych. Zajrzyj wraz ze mną do autentycznych klinik i zielarskich ogrodów Kerali i zobacz, jak wygląda panchakarma – oczyszczająca terapia, o której mówi cały wellnessowy świat. Gotów na podróż w głąb ajurwedyjskiego dziedzictwa Indii?

    Kerala, Indie

    Ajurweda – „wiedza o życiu”

    Ajurweda z sanskrytu: āyur = życie, veda = wiedza. Czy wiesz, że jest to jeden z systemów medycyny, który sięga starożytnych Ved? Główny cel ajurwedy to harmonijne utrzymanie zdrowia poprzez równowagę ciała, umysłu i ducha oraz zapobieganie chorobom dzięki naturalnym metodom. Należą do nich: dieta, rytuały, zioła, masaże, a przede wszystkim styl życia. Warto wiedzieć, że od 1979 roku ajurweda jest uznawana przez WHO jako medycyna tradycyjna.

    Ajurweda – filozofia dosz i holistyczna wizja zdrowia

    Ajurweda zakłada, że każdy człowiek ma unikalny rozkład 3 dosz, czyli energii biologicznych. Są to:

    • Vata – powietrze i eter, inaczej energia ruchu, słuchu, dotyku. Związana jest z emocjami, takimi jak: lęk, napięcie, niepokój. Charakteryzuje się właściwościami: suchość, chłód, szorstkość.
    • Pitta – ogień, dotyczy przemiany materii. Związana jest ze wzrokiem. Mogą jej towarzyszyć emocje: złość, odwaga, siła woli, ale też zazdrość. Właściwości to z kolei: ostrość, intensywność, gorąco.
    • Kapha – ziemia i woda, odnosi się do struktury i stabilności. Zapewnia nawilżenie. Dotyczy smaku i zapachu. Wiąże się z: miłością, cierpliwością, przebaczaniem, ale też posiadaniem czy skąpstwem. Charakteryzuje się: gęstością, stabilnością, lepkością, zimnem i przejrzystością.

    Zdrowie osiąga się poprzez zachowanie równowagi pomiędzy tymi doszami. Wzrost czy też niedobór jednej z nich są przyczyną chorób.

    Prakriti – typ konstytucyjny a medycyna personalizowana

    Na pierwszy rzut oka brzmi to skomplikowanie, ale koncepcja prakriti, czyli typ konstytucyjny jednostki, ma w ajurwedzie ogromne znaczenie diagnostyczne i terapeutyczne. Pozwala określić, której doszy jest w danym człowieku najwięcej. Współczesne badania próbują zestawić tę klasyfikację z: markerami genetycznymi i epigenetycznymi, profilem metabolomicznym, fenotypem i mikrobiomem pacjenta. Przykładowo badanie Govindaraj i wsp. (2015) wykazuje, że osoby o dominacji vata, pitta i kapha różniły się od siebie ekspresją określonych genów związanych ze stanami zapalnymi i stresem oksydacyjnym. Z kolei badanie Patwardhan i wsp. (2018) wskazało, że prakriti może korelować z ryzykiem chorób przewlekłych, np. cukrzycą typu 2, chorobami krążenia czy astmą. Liczba badań w tym kierunku nadal nie jest zbyt duża, niemniej rosnąca ich liczba sugeruje, że:

    • występują różnice w polimorfizmach SNP (pojedynczego nukleotydu) między prakriti,
    • klasyfikacja prakrtii może pełnić rolę w odpowiedzi na leki (farmakogenomika),
    • jest możliwość przewidywania chorób cywilizacyjnych na podstawie indywidualnego rozkładu dosz.

    Innymi ograniczeniami w zakresie potwierdzenia korelacji z biomarkerami jest to, że badania są prowadzone głównie w Indiach. Na ten moment brakuje danych z populacji europejskich. Często używane są też nieujednolicone narzędzia diagnostyczne, np. kwestionariusze czy subiektywne obserwacje, które nie mogą stać za rzetelnością takich badań.

    Kerala jako centrum ajurwedy

    Kerala – tradycja wpisana w obraz

    Pierwsze skojarzenie z ajurwedą to niewątpliwie Indie. Ale czy wiesz, że jej kolebką jest konkretny stan? Chodzi o Keralę. Kerala to południowo-zachodni stan Indii i to właśnie tam spotkasz ajurwedę w jej oryginalnej formie. To tam tradycje lecznicze były przekazywane nieprzerwanie w rodzinnych liniach vaidya (lekarzy ajurwedyjskich). Dzięki wilgotnemu klimatowi, bujnej roślinności i obecności lokalnych upraw, region ten od wieków słynie z:

    • naturalnych ajurwedyjskich zasobów leczniczych (ashwagandha, brahmi, neem, shatavari, amalaki)
    • produkcji wysokiej jakości preparatów ziołowych,
    • licznych szpitali i ośrodków badawczo-klinicznych

    Arya Vaidya Sala (Kottakkal) – przykład instytucji łączącej tradycję z nauką

    Jednym z najbardziej prestiżowych ośrodków ajurwedyjskich jest Arya Vaidya Sala w Kottakkal. Została założona w 1902 roku, a obecnie prowadzi:

    • działalność leczniczą i edukacyjną,
    • własne farmy roślin leczniczych,
    • jedną z najstarszych ajurwedyjskich linii farmaceutycznych (posiadających certyfikat GMP)
    • kliniczne badania nad skutecznością terapii panchakarma i preparatów ziołowych we współpracy z instytutami indyjskimi i w USA.

    Badano tam, m.in.: choroby zwyrodnieniowe stawów, nadciśnienie, cukrzycę i przewlekłe choroby zapalne jelit.

    Kerala – rządowe wsparcie i standaryzacja

    W Keralii funkcjonuje kilka uczelni i instytucji badawczych wspieranych przez Ministwrstwo AYUSH (Ayurveda, Yoga, Unani, Siddha, Homeopathy), m.in.: Government Ayurveda Collega w Thiruvananthapuram czy National Research Institute for Panchakarma (NRIP).

    Jako ciekawostkę dodam, że w 2020 roku stan Kerala ogłosił plan integracji wybranych terapii ajurwedyjskich w ramach publicznej opieki zdrowotnej, z elementami standaryzacji protokołów terapeutycznych.

    Kerala – uprawy roślin leczniczych

    Kerala dysponuje korzystnymi warunkami uprawy surowców ajurwedyjskich. W rejonach, takich jak: Wayanad, Idukki, Thekkady czy Palakkad znajdują się certyfikowane farmy organiczne (Indie Organic, USDA), plantacje amalaki, ashwagandhy, brahmi, gotu koli i kurkumy, a także ogrody edukacyjne.

    Kerala – fitoterapia w praktyce

    Najczęściej stosowane w Kerali formy preparatów to:

    • kashayam – odwary wodne, które stosowane są, np. w terapii cukrzycy czy infekcji górnych dróg oddechowych,
    • arishtam – preparaty fermentowane, np. na trawienie i rekonwalescencję,
    • tailam – oleje do masażu, np. z bala, ashwagandhy, agaru.

    Często stosowane są także gotowe preparaty złożone, np.

    • Triphala, która ma oczyszczać i wykazywać działanie antyoksydacyjne,
    • Chyawanprash – rewitalizacja i odporność,
    • Dasamoolarishtam – stosowana w zaburzeniach vata, w osłabieniu i nerwicach.

    Zioła ajurwedyjskie z Kerali – przegląd kluczowych roślin

    Kerala, dzięki swojemu tropikalnemu klimatowi i żyznej glebie, obfituje w uprawy najważniejszych roślin ajurwedyjskich. Należą do nich:

    • Ashwagandha (Withania somnifera). Tradycyjnie stosowana w celu poprawy witalności, redukcji lęku, wzmocnienia odporności, a nawet leczenia bezpłodności. Wiele badań potwierdza jej działanie adaptogenne, neuroprotekcyjne czy przeciwzapalne. Więcej o ashwagandzie przeczytasz w poprzednim artykule.
    • Tulsi (Ocimum sanctum). Nazywana świętą bazylią. Tradycyjnie stosowana na odporność, infekcje dróg oddechowych, zaburzenia trawienia czy w celu zmniejszenia stresu. Badania potwierdzają jej działanie immunomodulujące, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe czy adaptogenne.
    • Shatavari (Asparagus racemosus). Roślina uznawana za zioło równowagi hormonalnej. Tradycyjnie stosowany w celu niwelowania zaburzeń cyklu menstruacyjnego, poprawie laktacji i wspomaganiu menopauzy. Ma też poprawiać płodność i wzmacniać organizm. Badania potwierdzają jego działanie fitoestrogenne, adaptogenne i przeciwzapalne.
    • Triphala. To trójskładnikowa mieszanka ajurwedyjska zawierająca: amalaki (Emblica officinalis), bibhitaki (Terminalia bellirica), haritaki (Terminalia chebula). Tradycyjnie wykorzystywana jest do regulacji wypróżnień, oczyszczania jelit. Ma mieć też działanie odmładzające (rasayana). Potwierdzono badaniami jej działanie przeciwutleniające, poprawiające mikrobiom jelitowy, a także łagodzenie stanów zapalnych.
    • Neem (Azadirachta indica). Uznawany za antybakteryjnego strażnika skóry i jamy ustnej. Tradycyjnie stosowany w infekcjach skóry, higienie jamy ustnej, przeciwpasożytniczo, a także przy cukrzycy. Wykazano jego działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze i hipoglikemiczne.

    Oczywiście, w ajurwedzie stosuje się o wiele roślin, ale o nich opowiem Ci innym razem przy okazji kolejnych tematów poświęconych medycynie tradycyjnej.

    Ajurweda dziś – tradycja spotyka naukę

    Ajurweda przeszła długą drogą. Od lokalnej tradycji do przedmiotu międzynarodowych badań, głównie w kontekście terapii wspomagających, w: zespole metabolicznym, chorobach zapalnych, stanach lękowych czy problemach trawiennych i autoimmunologicznych. W latach 2015-2025 opublikowano blisko 2000 badań dotyczących ajurwedyjskich preparatów roślinnych, w tym dziesiątki randomizowanych badań klinicznych (RCT) nad ashwagandhą, Triphalą, shatavari i panchakarmą.

    Przykładowo badanie RCT z 2021 roku wykazało, że codzienna suplementacja 300 mg ekstraktu ashwagandhy KSM-66 przez 8 tygodni obniżyła poziom kortyzolu i lęku u osób z przewlekłym stresem. Inne badanie, tym razem dotyczące Triphala wykazało poprawę parametrów glikemicznych i lipidowych u pacjentów z cukrzycą typu 2. Z kolei w przypadku terapii panchakarma przegląd badań z Indii i Niemiec sugeruje, że dobrze przeprowadzona tego typu kuracja może wspierać leczenie migreny, reumatoidalnego zapalenia stawów i chorób zapalnych jelit.

    Standaryzacja i kontrola jakości – główny problemach

    Pomimo obiecujących perspektyw w kwestii wykorzystywania medycyny ajurwedyjskiej, nadal brakuje globalnych standardów jakości i dawkowania jej preparatów. Kluczowymi wyzwaniami są w tej materii: zmienność składu ziół w zależności od regionu i uprawy, brak jednolitych systemów standaryzacji ekstraktów, niewystarczająca kontrola procesów produkcyjnych w lokalnych manufakturach.

    Szczęśliwie w Indiach funkcjonuje ponad 700 firm ajurwedyjskich, które mają certyfikat GMP (Good Manufacturing Practice), a agencje AYUSH i WHO publikują wytyczne co do oceny jakości bezpieczeństwa surowców roślinnych.

    Bezpieczeństwo – metale ciężkie, zafałszowania

    Niestety, chociaż wiele preparatów ajurwedyjskich ma potwierdzone bezpieczeństwo, pojawiają się pewne ostrzeżenia. Przykładowo istnieje ryzyko zanieczyszczenia metalami ciężkimi, np. ołowiem, rtęcią czy arsenem. Poza tym zdarzają się nielegalne dodatki farmakologiczne, np. sterydy, leki przeciwcukrzycowe. Najczęściej ma to miejsce w przypadku suplementów wątpliwego pochodzenia sprzedawanych jako ajurwedyjskie.

    Dlatego tak ważne jest to, aby kupować preparaty ze sprawdzonych źródeł i stosować je pod nadzorem specjalisty. Zwłaszcza dotyczy to osób chorych przewlekle i przyjmujących dużą liczbę leków.

    Ajurweda – perspektywy integracji z nowoczesną medycyną

    W krajach takich jak: Indie, Niemcy, USA wzrasta liczba ośrodków oferujących medycynę integracyjną. Łączy ona ajurwedę z klasyczną opieką medyczną. Co ciekawe, w 2019 roku WHO ogłosiła plan „Global Centre for Traditional Medicine” z siedzibą w Indiach, którego celem jest weryfikacja i integracja tradycyjnych systemów medycyny w systemy opieki zdrowotnej.

    Zielarska podróż do Kerali – co zobaczyć, czego doświadczyć?

    Poznałaś/eś już pokrótce, z czym związana jest ajurweda i jakie niesie ze sobą wyzwania dla współczesnej nauki. Teraz przyszedł czas na zielarską podróż do Kerali, czyli co warto mieć na uwadze planując podróż w tamte strony.

    Kerala jako światowe centrum ajurwedyjskiego well-being

    Kerala jest uznawana za jeden z najważniejszych punktów na mapie turystyki zdrowotnej i wellness. Zwłaszcza dotyczy to ajurwedy. Od lat 90. XX wieku ten indyjski stan promuje się jako „The Land of Ayurveda”, a sama ajurweda została oficjalnie zintegrowana z publiczną ochroną zdrowia.

    Szacuje się, że około 23% zagranicznych turystów, którzy przybywają w te rejony, korzysta z zabiegów ajurwedyjskich. Głównie dotyczy to terapii panchakarma, masaży leczniczych i programów detoksykacyjnych.

    Co oferują kliniki i ośrodki ajurwedysjkie?

    Do typowych zabiegów, z jakich można skorzystać w centrach ajurwedyjskich należą:

    • wspominana wcześniej panchakarma, czyli pięcioetapowy proces oczyszczania organizmu z toksyn. W zakresie znajdują się: olejkowe masaże abhyanga, polewanie czoła olejem (shirodhara), czy nawet lewatywy ziołowe (basti).
    • Ziołowe masaże lecznicze – często z wykorzystaniem oleju bala taila, dashamoola taila
    • indywidualne programy żywieniowe i diagnostyka prakriti.

    Przykładowymi ośrodkami w Kerali, które oferują swoje ajurwedyjskie usługi są:

    • Arya Vaidya Sala (Kottakkal) – klinika i producent leków z certyfikatem GMP,
    • Kairali Ayurvedic Healing Village (Palakkad) – znany ajurwedyjski resort z certyfikatem NABH i ISO,
    • Somatheeram Ayurveda Village (Thiruvananthapuram) – to pierwszy certyfikowany ajurwedysjki ośrodek zdrowia na świecie,
    • Kalari Kovilakom – ośrodek łączący ajurwedę z jogą i dyscypliną duchową. Nazywany „pałacem ajurwedy”.

    Ważną informacją jest to, że rząd Kerali wprowadził specjalny system weryfikacji ośrodków ajurwedyjskich (Green Leaf, Olive Leaf), by ułatwić turystom wybór usług wysokiej jakości.

    Farmy, ogrody i ścieżki ziołowe

    W regionach Wayanad, Thekkady, Idukki funkcjonują edukacyjne ogrody botaniczne ziołolecznictwa. Można tam zobaczyć ponad 200 gatunków uznawanych za lecznicze. Poza tym plantacje ekologiczne z ashwagandhą, brahmi, tulsi, gotu kolą, amalaki. Można też wziąć udział w warsztatach przetwarzania surowców, np. destylacji olejków, przygotowywania arishtam i kashayam. Niektóre programy obejmują wizyty z przewodnikiem – ajurwedystą i naukę identyfikacji roślin w terenie.

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

    Bibliografia

    1. Patwardhan B, Warude D, Pushpangadan P, Bhatt N. Ayurveda and traditional medicine: a global perspective. Evid Based Complement Alternat Med. 2005 Dec;2(4):465–73. doi:10.1093/ecam/neh076.
    2. Sharma H, Clark C. Contemporary Ayurveda. Edinburgh: Churchill Livingstone Elsevier; 2007.
    3. World Health Organization. Benchmarks for Training in Ayurveda. Geneva: WHO; 2010.
    4. World Health Organization. WHO Traditional Medicine Strategy 2014–2023. Geneva: WHO; 2013. https://www.who.int/publications/i/item/9789241506090 [dostęp 26.06.2025]
    5. World Health Organization. Report on the International Seminar on Ayurveda and World Health. Geneva: WHO; 1979.
    6. Sharma PV. Dravyaguna Vijnana. Varanasi: Chaukhambha Bharati Academy; multiple volumes.
    7. Govindaraj P, Nizamuddin S, Sharath A, Jyothi V, Rotti H, Raval R, et al. Genome-wide analysis correlates Ayurveda Prakriti. J Transl Med. 2015;13:167. doi:10.1186/s12967-015-0535-1
    8. Patwardhan B, Bodeker G. Ayurvedic genomics: establishing a genetic basis for mind–body typologies. J Altern Complement Med. 2018;24(3):200–207. doi:10.1089/acm.2017.0344
    9. Mukerji M, Prasher B. Ayurgenomics: a new way of threading molecular variability for stratified medicine. ACS Chem Biol. 2017;12(4):834–842. doi:10.1021/acschembio.6b00901
    10. Ghodke Y, Joshi K, Patwardhan B. Traditional medicine to modern pharmacogenomics: Ayurveda Prakriti type and CYP2C19 gene polymorphism associated with platelet aggregation. J Ayurveda Integr Med. 2016;7(3):147–151. doi:10.1016/j.jaim.2016.07.002
    11. Rotti H, Raval R, Anchan S, Bellampalli R, Deshpande S, Kancherla P, et al. Determinants of Prakriti, the human constitution types of Ayurveda: A genome-wide SNP study. Sci Rep. 2021;11:7252. doi:10.1038/s41598-021-86575-x
    12. Tillu G, Salvi S, Patwardhan B. Integrating Ayurveda with modern medicine: Possible roles for Prakriti-based lifestyle interventions. J Altern Complement Med. 2019;25(8):848–856. doi:10.1089/acm.2019.0064
    13. Patwardhan B, Warude D, Pushpangadan P, Bhatt N. Ayurveda and traditional medicine: a global perspective. Evid Based Complement Alternat Med. 2005;2(4):465–473. doi:10.1093/ecam/neh076
    14. Arya Vaidya Sala. Research & Education. Kottakkal: Arya Vaidya Sala https://www.aryavaidyasala.com [dostęp 26.05.2025]
    15. Ministry of AYUSH. Annual Report 2020–2021. New Delhi: Government of India; https://ayush.gov.in/resources/annualReport/Annual_Report_2020-2021_English.pdf [dostęp: 26.06.2025]
    16. Sharma H. Ayurvedic pharmacology and therapeutics: Kerala traditions and national policy. J Ayurveda Integr Med. 2018;9(2):120–124. doi:10.1016/j.jaim.2017.07.013
    17. World Health Organization. WHO Global Centre for Traditional Medicine. Geneva: WHO; 2022. Available from: https://www.who.int/initiatives/who-global-centre-for-traditional-medicine
    18. Srikanth N, Prasad BS, Anandan A, Babu PS, Dhiman KS. Safety and efficacy of classical Ayurveda formulations in the management of type 2 diabetes mellitus: A double-blind randomized placebo-controlled clinical trial. J Ayurveda Integr Med. 2021;12(2):265–272. doi:10.1016/j.jaim.2020.07.013
    19. Uddin Q, Singhal KC. Fermentation-derived Ayurvedic formulations (Arishta and Asava): traditional preparation and scientific perspectives. J Ethnopharmacol. 2020;260:113076. doi:10.1016/j.jep.2020.113076
    20. Kumar V, Sahoo A, Pandey R. Ayurvedic oils (Taila): mechanisms and therapeutic relevance in traditional medicine and dermatology. Int J Ayurveda Res. 2019;10(3):185–191.
    21. Peterson CT, Denniston K, Chopra D. Therapeutic uses of Triphala in Ayurvedic medicine. J Altern Complement Med. 2017;23(8):607–614. doi:10.1089/acm.2017.0083
    22. Tiwari S, Gehlot S, Nayak A, Vyas R, Sharma A. Effect of Chyawanprash on immunity and quality of life in the elderly: A randomized clinical trial. Ayurveda J Health. 2020;18(4):122–129.
    23. Shankar D, Gopal N. Dasamoolarishtam: a traditional fermented polyherbal formulation with applications in Vata disorders. Indian J Tradit Knowl. 2018;17(3):510–516.
    24. Cohen MM. Tulsi – Ocimum sanctum: a herb for all reasons. J Ayurveda Integr Med. 2014;5(4):251–259. doi:10.4103/0975-9476.146554
    25. Sharma A, Shukla Y. Shatavari (Asparagus racemosus Wild): A review on its biological and pharmacological activities. Asian Pac J Trop Dis. 2020;10(3):79–85.
    26. Alzohairy MA. Therapeutics role of Azadirachta indica (neem) in disease prevention and treatment. Evid Based Complement Alternat Med. 2016;2016:7382506. doi:10.1155/2016/7382506
    27. Jagtap CY, Nandgaonkar P, Kharat R, Salvi V, Thakur R, Divate U, et al. Clinical evaluation of Triphala in patients with type 2 diabetes mellitus. J Ayurveda Integr Med. 2020;11(3):241–247. doi:10.1016/j.jaim.2019.11.006
    28. Narahari SR, Ryan TJ, Aggithaya MG, Sushma KV, Prasanna KS, Suneetha S. Panchakarma therapy for chronic inflammatory disorders: A review of clinical studies. Complement Ther Med. 2019;45:49–55. doi:10.1016/j.ctim.2019.05.010
    29. Saper RB, Kales SN, Paquin J, Burns MJ, Eisenberg DM, Davis RB, et al. Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured Ayurvedic medicines sold via the Internet. JAMA. 2008;300(8):915–923. doi:10.1001/jama.300.8.915
    30. World Health Organization. WHO Global Centre for Traditional Medicine [Internet]. Geneva: WHO; 2022 https://www.who.int/initiatives/who-global-centre-for-traditional-medicine [dostęp: 26.06.2025]
    31. Ministry of AYUSH. Guidelines for Good Clinical Practices for Ayurveda, Siddha and Unani Medicine. New Delhi: Government of India; 2013 [cited 2025 Jun 25]. Available from: https://ayush.gov.in
    32. Government of Kerala, Department of Tourism. Green Leaf and Olive Leaf Certification Guidelines. Thiruvananthapuram: Kerala Tourism; https://www.keralatourism.org [dostęp: 26.06.2025]
    33. Arya Vaidya Sala. Research & Services. Kottakkal: Arya Vaidya Sala; https://www.aryavaidyasala.com [dostęp: 26.06.2025]
    34. Kairali Ayurvedic Group. Kairali Ayurvedic Healing Village – NABH Certified Ayurveda Hospital. Palakkad: Kairali; https://www.kairali.com [dostęp: 26.06.2025]
    35. Somatheeram Ayurveda Group. Somatheeram – The World’s First Ayurvedic Hospital with NABH Accreditation. Available from: https://www.somatheeram.org [dostęp: 26.06.2025]
    36. CGH Earth Ayurveda. Kalari Kovilakom – The Palace for Ayurveda. Palakkad, Kerala https://www.cghearthayurveda.com/kalari-kovilakom/ [dostęp: 26.06.2025]
    37. World Health Organization. WHO Global Centre for Traditional Medicine. Geneva: WHO; 2022. Available from: https://www.who.int/initiatives/who-global-centre-for-traditional-medicine [dostęp: 26.06.2025]