Poznaj właściwości wrzosu pospolitego (Calluna vulgaris). Sprawdź jego działanie, zastosowanie w fitoterapii i możliwe przeciwwskazania

Wrzos pospolity, zwyczajny (Calluna vulgaris) to nie tylko symbol późnego lata i jesieni, lecz także roślina o bogatej historii i intrygującej chemii. Od wieków towarzyszy ludziom na ubogich, kwaśnych wrzosowiskach, gdzie tworzy unikatowe ekosystemy. Jego drobne kwiaty kryją arbutynę, flawonoidy i garbniki, które tłumaczą tradycyjne zastosowania naparów i odwarów. Choć danych klinicznych wciąż brakuje, współczesne badania in vitro i na modelach zwierzęcych potwierdzają potencjał antyoksydacyjny i przeciwzapalny wrzosu. Na jakie układy organizmu wrzos może działać? Kiedy wrzosu lepiej unikać? Z jakimi lekami może wchodzić w interakcje? Jaką rolę wrzos odgrywał w tradycji szkockiej i nordyckiej i skąd wziął się mit białego wrzosu?

Wrzos pospolity – systematyka

Nazwa łacińska: Calluna vulgaris (L.) Hull

Rodzina botaniczna: Wrzosowate (Ericaceae)

Rodzaj surowca: kwiat wrzosu (Callunae flos) oraz ziele wrzosu (Callunae herba)

Typ rośliny: bylina wieloletnia

Wrzos pospolity – skąd pochodzi nazwa i ludowe określenia?

Łacińska nazwa Calluna wywodzi się z greckiego kallýno oznaczającego „oczyszczanie, zamiatanie”. Nawiązuje to do dawnych zastosowań wrzosowych gałązek do wyrobu mioteł i szczotek. Z kolei epitet gatunkowy vulgaris oznacza „pospolity” i wskazuje na szerokie występowanie gatunku. W polskiej tradycji ludowej określany był także jako „wrzosek” „krzew wrzosowy” czy „miotełka”, co zachowało echo praktycznego zastosowania tej rośliny.

Wrzos pospolity – gdzie go znaleźć?

Wrzos pospolity należy do rodziny Wrzosowatych, która obejmuje około 4250 gatunków krzewów i krzewinek. Ten konkretny gatunek jest monotypowy, jeżeli chodzi o przedstawicieli z rodzaju Erica.

Wrzos pospolity jest szeroko rozpowszechniony w Europie Północnej i Zachodniej. To gatunek charakterystyczny dla gleb kwaśnych i ubogich w składniki mineralne. Występuje szeroko w Europie Północnej, Zachodniej i Środkowej, a także w Azji Mniejszej i na Syberii. Wrzos pospolity odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu specyficznych ekosystemów, czyli wrzosowisk, które są chronione w ramach sieci Natura 2000 ze względu na ich unikatową bioróżnorodność. Wrzos dobrze znosi suszę.

Wrzos pospolity – jak wygląda?

To zimozielona krzewinka o wysokości 20-50 cm. Ma silnie rozgałęzione pędy. Jego liście są z kolei drobne, łuskowate, trójkątne, ułożone naprzeciwlegle lub w okółkach. Gęsto przylegają do łodygi. Kwiaty pojawiają się późnym latem i jesienią (VIII-X) tworząc gęste grona barwy fioletoworóżowej, rzadziej białej. Korona kwiatu jest dzwonkowata, zrośnięta, czterokrotna. Działki kielicha są większe od korony i długo utrzymują się po przekwitnięciu. Daje to bardzo dekoracyjny efekt wrzosowisk również po sezonie kwitnienia. Owocem wrzosu jest natomiast wielonasienna torebka.

Jak przechowywać wrzos?

Surowcem zielarskim jest ziele oraz kwiat wrzosu. Zbiór przeprowadza się w okresie pełni kwitnienia, czyli od sierpnia do września. Należy ściąć górne, ulistnione części pędów z kwiatostanami. Suszenie przeprowadza się w cieniu, w przewiewnym pomieszczeniu lub w suszarniach w temperaturze nieprzekraczającej 40^oC. Pozwala to zachować związki aktywne, zwłaszcza arbutynę i flawonoidy, o których przeczytasz w dalszej części artykułu. Przechowywanie wymaga ochrony przed wilgocią i światłem w szczelnych opakowaniach.

Chemizm – co działa we wrzosie?

Kwiaty i ziele wrzosu są bogate w wiele ważnych dla zdrowia składników.

Glukozydy fenolowe

• Arbutyna

Flawonoidy

• Pochodne kwercetyny (hiperozyd, rutyna), mirycetyny, kemferolu.

Kwasy fenolowe i garbniki katechinowe

• Kwas chlorogenowy, kawowy, ferulowy i p-kumarowy,
• Garbniki katechinowe – proantocyjanidyny, katechina, epikatechina.

Kwasy organiczne

• Kwas cytrynowy, jabłkowy

Związki mineralne

• Krzemionka,
• Mangan,
• Żelazo.

Jak działa wrzos pospolity?

Dzięki zawartości różnych związków czynnych wrzos pospolity może wywierać swoje działanie na wiele układów organizmu.

Wrzos a układ moczowy

Jednym z najlepiej udokumentowanych działań wrzosu pospolitego jest działanie wspomagające przy infekcjach dróg moczowych. Zawarta w surowcu arbutyna ulega w przewodzie pokarmowym hydrolizie do hydrochinonu. Choć w warunkach fizjologicznych mocz ma odczyn kwaśny, w przypadku infekcji bakteryjnych pH podnosi się do około 8 i to właśnie wówczas dochodzi do aktywacji hydrochinonu. Działa on wówczas antyseptycznie ograniczając tym samym namnażanie patogenów, np. Proteus vulgaris. Dodatkowo obserwuje się efekt łagodnie moczopędny, zwiększający przepływ moczu i wspomagający eliminację drobnoustrojów. Badania in vitro potwierdziły, że ekstrakty z wrzosu hamowały wzrost bakterii wywołujących zakażenia układu moczowego.

Wrzos a działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne

Ekstrakty z wrzosu z racji tego, że są bogate we flawonoidy i kwasy fenolowe, wykazują aktywność przeciwzapalną poprzez hamowanie aktywacji szlaku NF-κB i zmniejszenie ekspresji cytokin prozapalnych (IL-6, TNF-α). Działanie to potwierdzono w badaniach in vitro oraz na modelach zwierzęcych. Ponadto zdolność do zmiatania wolnych rodników i hamowania utleniania lipidów sprawia, że wrzos okazuje się rośliną o istotnym potencjale antyoksydacyjnym. Może zatem ochraniać komórki przed stresem oksydacyjnym.

Wrzos a skóra i błony śluzowe

Obecne we wrzosie garbniki katechinowe wykazują działanie ściągające polegające na tworzeniu kompleksów z białkami powierzchniowymi skóry i błon śluzowych. W efekcie dochodzi do zmniejszenia przepuszczalności tkanek i ograniczenie stanów zapalnych czy wysięku. W tradycji fitoterapeutycznej wykorzystuje się te właściwości w płukankach czy kąpielach wrzosowych przy problemach skórnych i zapaleniach jamy ustnej.

Wrzos a układ sercowo-naczyniowy

Kolejne związki czynne, które odgrywają bardzo ważne role w utrzymaniu zdrowia to flawonoidy i proantocyjanidyny. Modulują one aktywność enzymów antyoksydacyjnych (np. dysmutazy ponadtlenkowej czy katalazy). Dzięki temu poprawia się stan i funkcjonowanie komórek całego organizmu. Poza tym badania in vitro wskazują także na hamowanie aktywności enzymów degradujących kolagen i elastynę, co może mieć bardzo duże znaczenie dla ochrony naczyń krwionośnych. Wstępne modele zwierzęce sugerują ponadto, że ekstrakty wrzosu mogą obniżać poziom markerów stresu oksydacyjnego i wspierać równowagę lipidową.

Wrzos – badania naukowe

In vitro

1. W klasycznym badaniu porównano wodne, etanolowe i octanowo-etylowe ekstrakty z liści i kwiatów C. vulgaris wobec typowych patogenów ZUM (m.in. E. coli, E. faecalis, Proteus vulgaris). Otrzymano aktywność zależną od rozpuszczalnika oraz zawartości fenoli/flawonoidów, z oznaczonymi wartościami MIC/MBC. Wyniki wspierają tradycyjne zastosowanie w łagodnych infekcjach dróg moczowych.
2. Analizy HPLC/LC–MS i testy wolnorodnikowe (DPPH, ABTS) wykazały wysoką zawartość flawonoidów (pochodne kwercetyny, mirycetyny, kemferolu), kwasów fenolowych i proantocyjanidyn oraz silny potencjał antyoksydacyjny; woda i hydroetanol często ekstrahują najwięcej glikozydów (np. rutyna), co przekłada się na aktywność biologiczną.
3. Prace porównawcze na dzikich populacjach C. vulgaris pokazały istotną zmienność profilu fitochemicznego i mocy antyoksydacyjnej zależnie od pochodzenia materiału, co ma znaczenie standaryzacyjne dla surowca.
4. W badaniu przeglądowo-eksperymentalnym (Molecules, 2022) oceniono napary i ekstrakty hydroetanolowe kilku roślin stosowanych tradycyjnie; C. vulgaris wykazał mierzalną aktywność antyoksydacyjną, przeciwbakteryjną i przeciwzapalną na poziomie komórkowym.

Wnioski z wyników badań in vitro: C. vulgaris wykazuje konsekwentnie aktywności: antyoksydacyjną, przeciwzapalną oraz przeciwbakteryjną wobec wybranych patogenów ZUM; intensywność efektów zależy od rozpuszczalnika, części rośliny i pochodzenia surowca.

Badania na zwierzętach

1. Ekstrakty hydroetanolowe C. vulgaris testowane w modelach przedklinicznych (sekcja „biological activities” — oceny enzymatyczne, markery stresu oksydacyjnego) wskazują na modulację układów antyoksydacyjnych i markerów zapalnych; to spójne z profilem fenolowym rośliny (opis i wyniki w pracy Starchenko et al., 2020).

Wnioski  z badań in vivo, i na zwierzętach: istnieją dane sugerujące działanie antyoksydacyjne/przeciwzapalne w modelach przedklinicznych, ale brakuje ustandaryzowanych, powtarzalnych modeli dla wskazań klinicznych (ZUM, dermatologia), co ogranicza wnioskowanie translacyjne.

Badania kliniczne

Bezpośrednie RCT dla Calluna vulgaris: brak współczesnych badań randomizowanych kontrolowanych oceniających monoterapię lub standaryzowany ekstrakt C. vulgaris u ludzi w typowych wskazaniach (ZUM, skóra). Przeglądy z lat 2018–2023 podkreślają potencjał i tradycję użycia, ale wskazują na poważną lukę kliniczną oraz potrzebę standaryzacji surowca i dawek.

Wnioski: na dziś brak wysokiej jakości danych klinicznych specyficznych dla C. vulgaris; praktyka fitoterapeutyczna opiera się na danych przedklinicznych, analogii do roślin bogatych w arbutynę i tradycji stosowania. Konieczne są badania: farmakokinetyka arbutyny z C. vulgaris, optymalne formy/rozpuszczalniki, dawki i bezpieczeństwo długoterminowe.

Wrzos – zastosowanie w fitoterapii i tradycji

Pomimo niewielu badań przeprowadzonych z udziałem ludzi, kwiat i ziele wrzosu są powszechnie wykorzystywane. Przykładowo w fitoterapii europejskiej wrzos pospolity stosuje się przede wszystkim jako składnik mieszanek moczopędnych i uroseptycznych wspomagających leczenie łagodnych infekcji dróg moczowych. Działanie przypisuje się obecności arbutyny, której napisałam wyżej. Dochodzi do tego synergia związków fenolowych i flawonoidów wzmacniających efekt przeciwzapalny. Napary i odwary z wrzosu zaleca się także w stanach zapalnych dróg żółciowych i jako łagodny środek wspierający pracę wątroby. Współczesne przeglądy fitochemiczne wskazują dodatkowo na potencjał antyoksydacyjny i ochronny wobec układu sercowo-naczyniowego.

Poza tym wrzos stosuje się w formie płukanek i kąpieli przy stanach zapalnych skóry, jamy ustnej i gardła. Zawdzięcza to obecności garbników katechinowych. W literaturze podkreśla się działanie ściągające i łagodzące, a także wspierające proces gojenia ran. Dodatkowo preparaty kosmetyczne z ekstraktem wrzosowym są w fazie badań jako potencjalne antyoksydanty chroniące skórę przed uszkodzeniami ze strony wolnych rodników.

Wrzos – formy stosowania

Napar (infusum)

Najczęściej stosowaną formą jest napar z kwiatów lub ziela wrzosu. Standardowa dawka to 1-2 łyżki (ok. 2-5g) surowca na 200 ml wrzątku, parzone przez 10-15 minut pod przykryciem. Napar pity 2-3 razy dziennie może działać moczopędnie, wspierać leczenie infekcji dróg moczowych i łagodzić stany zapalne. Badania wykazały, że wodne napary są bogate we flawonoidy i fenolokwasy, które odpowiadają za takie właściwości.

Odwar (decoctum)

Odwar przygotowany z ziela wrzosu stosuje się przy przewlekłych dolegliwościach skóry, w reumatyzmie i w postaci płukanek przy stanach zapalnych jamy ustnej. Typowa dawka to ok. 10 g surowca na 250 ml wody, gotowane przez 5-10 minut i spożywane 1-2 razy dziennie lub stosowane zewnętrznie. Analizy chemiczne wskazują, że odwary zawierają wyższe stężenia garbników katechinowych, co nadaje im silniejsze właściwości ściągające i przeciwbakteryjne.

Ekstrakty hydroetanolowe

Ekstrakty etanolowe (30-70%) z kwiatów wrzosu są badane jako potencjalne źródło skoncentrowanych flawonoidów i proantocyjanidyn. W testach in vitro wykazały one silniejszą aktywność antyoksydacyjną i przeciwzapalną niż napary wodne. Choć brak gotowych preparatów standaryzowanych w farmakoterapii, literatura naukowa sugeruje, że takie ekstrakty mogłyby znaleźć zastosowanie w przyszłych preparatach farmaceutycznych.

Preparaty kosmetyczne i pielęgnacyjne

Dzięki zawartości garbników i flawonoidów wrzos znalazł zastosowanie w kosmetykach naturalnych. Ekstrakty wodne i hydroetanolowe są dodawane do toników, płynów do kąpieli i kremów jako składniki o działaniu antyoksydacyjnym, ściągającym i łagodzącym. Badania in vitro wskazują także na potencjalne wykorzystanie ekstraktów wrzosowych jako składników chroniących skórę przed stresem oksydacyjnym i procesami starzenia.

Wrzos – bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Przeciwwskazania i środki ostrożności

• Przede wszystkim przeciwwskazaniem do stosowania wrzosu pospolitego jest nadwrażliwość na jego surowce lub jakiekolwiek składniki preparatów, w których są wykorzystane.
• Poza tym ze względu na potencjalne działanie genotoksyczne i teratogenne hydrochinonu, do którego hydrolizuje arbutyna, przeciwwskazaniem do stosowania jest ciąża i laktacja.
• Hydrochinon jest też wydalany przez nerki i może działać drażniąco na nabłonek kanalików. W związku z tym wrzos jest przeciwwskazany także u osób z przewlekłą chorobą nerek, zapaleniem kłębuszków, kamicą nerkową czy niewydolnością wątroby,
• Ważne, aby w ramach środków ostrożności pamiętać, że stosowanie wrzosu powinno być krótkotrwałe do 1-2 tygodni.
• Niewskazane jest również podawanie preparatów wrzosu dzieciom ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania.

Interakcje z lekami

• Diuretyki – równoległe stosowanie preparatów wrzosu z diuretykami może doprowadzić do nadmiernego oddawania moczu i zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej w tym od hipokaliemii.
• Witamina C – związki zakwaszające mocz mogą zmniejszać skuteczność arbutyny, ponieważ aktywacja hydrochinonu zachodzi w zasadowym pH.
• Żelazo – garbniki obecne we wrzosie mogą zmniejszać biodostępność żelaza w przypadku równoczesnego stosowania.

Wrzos – działania niepożądane

Spośród działań niepożądanych wrzosu można wyróżnić:

• Dolegliwości żołądkowo-jelitowe,
• Ból brzucha,
• Nudności.

Wrzos – tradycja i etnobotanika

Jeżeli zaś chodzi o medycynę ludową wrzos miał jeszcze szersze zastosowanie. Wykorzystywano go jako środek do „oczyszczania krwi” w przewlekłych dolegliwościach skórnych i reumatycznych, co łączono z działaniem moczopędnym i detoksykacyjnym.

Napary z kwiatów podawano też przy bezsenności i nadmiernej nerwowości.

Wrzosowy miód i maceraty były cenione w rejonach Europy Północnej jako napoje wzmacniające.

Z kolei w tradycji szkockiej i nordyckiej wrzos symbolizował ochronę i pomyślność, a odnalezienie białego wrzosu uznawano za znak szczęścia. Był wykorzystywany w obrzędach przejścia (ślubach, pogrzebach), a także jako roślina magiczna odstraszająca złe duchy. Dzisiejsze opracowania etnobotaniczne potwierdzają znaczenie wrzosu jako rośliny kulturowo-symbolicznej.

 

Z zielarskim pozdrowieniem

⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

 

Bibliografia

1. Kaunaite V, Jakštas V, Ivanauskas L, et al. Phytochemical diversity and antioxidant potential of wild Calluna vulgaris populations. Plants (Basel). 2022;11(17):2207. doi:10.3390/plants11172207.
2. Starchenko G, Afonin S, Bezuglova O, et al. Phytochemical profile and pharmacological activities of hydroethanolic extracts from Calluna vulgaris. Plants (Basel). 2020;9(6):751. doi:10.3390/plants9060751.
3. “Calluna” – topic overview. ScienceDirect (Elsevier). Dostęp 15.09.2025.
4. Cucu AA, Stanciuc N, Stănciuc AM, Aprodu I. Calluna vulgaris as a valuable source of bioactive compounds. Plants (Basel). 2022;11(15):1993. doi:10.3390/plants11151993.
5. Teterovska R, Biernacka E, Wesołowska M, et al. The antioxidant activity of wild-growing plants containing phenolic compounds, including Calluna vulgaris. Plants (Basel). 2023;12(24):4108. doi:10.3390/plants12244108.
6. Vučić DM, Petković MR, Rodić-Grabovac BB, et al. In vitro activity of heather [Calluna vulgaris (L.) Hull] extracts on selected urinary tract pathogens. Bosn J Basic Med Sci. 2014;14(4):234-238. doi:10.17305/bjbms.2014.4.40.
7. Rodrigues F, Pereira C, Oliveira MBPP. Heather (Calluna vulgaris L.): From traditional use to potential health benefits – a review. Food Res Int. 2018;112:13-22. doi:10.1016/j.foodres.2018.05.022.
8. Garcia-Oliveira P, Pereira E, Dias MI, et al. From tradition to health: Chemical and bioactive characterization of infusions and hydroethanolic extracts of five medicinal plants including Calluna vulgaris. Molecules. 2022;27(19):6495. doi:10.3390/molecules27196495.
9. Frawley J. Heather and health: Ethnobotanical uses of Calluna vulgaris in Northern Europe. J Ethnopharmacol. 2015;174:604-612. doi:10.1016/j.jep.2015.08.031.
10. Van den Eynden V. Plants as Symbols in Scotland Today. In: Pardo-de-Santayana M, Pieroni A, Puri RK, eds. Ethnobotany in the New Europe: People, Health and Wild Plant Resources. New York/Oxford: Berghahn Books; 2010:239-245. doi:10.1515/9781845458140-014.
11. Scientific Committee on Consumer Safety (SCCS). Opinion on the safety of α-arbutin and β-arbutin in cosmetic products (SCCS/1642/22). European Commission; 2023.
12. Bozzo P, Chua-Gocheco A, Einarson A. Safety of skin care products during pregnancy. Can Fam Physician. 2011;57(6):665-667.
13. Schwartz C, et al. Hydroquinone. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023–2025.
14. Cela-López JM, et al. A natural alternative treatment for urinary tract infections. Molecules. 2021;26(15):4564. doi:10.3390/molecules26154564.
15. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. Uva-ursi. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases; 2020–2024.
16. Mayo Clinic. Can diuretics lower potassium levels? (FAQ). Updated 2024–2025.
17. Hsu Y-T, et al. Plant extracts and natural compounds for the treatment of urinary tract infections. Genes. 2025;16(8):591. doi:10.3390/genes16080591.
18. Drugs.com Natural Medicines. Uva ursi monograph – interactions and pregnancy/lactation. Updated 2024–2025.
19. Delimont NM, Haub MD. The impact of tannin consumption on iron bioavailability and status. Nutrients. 2017;9(5):443. doi:10.3390/nu9050443.
20. Milman NT. A review of nutrients and compounds that promote or inhibit intestinal iron absorption. Int J Vitam Nutr Res. 2020;90(1-2):41-54. doi:10.1024/0300-9831/a000602.
21. Piskin E, et al. Iron absorption: factors, limitations, and improvement methods. ACS Omega. 2022;7(32):27763-27772. doi:10.1021/acsomega.2c04065.
22. Matławska I. Farmakognozja: podręcznik dla studentów farmacji. 1‑sze wydanie. Poznań: Uniwersytet Medyczny; 2005. ISBN 83‑60187‑16‑9.