Merry Herbalist

Tag: Olejki eteryczne

  • Fitochemia bez tajemnic – Olejki eteryczne

    Olejki eteryczne w fitoterapii – skuteczność, mechanizmy działania i przeciwwskazania

    Olejki eteryczne

    Olejki eteryczne to niezwykle złożone i wielofunkcyjne mieszaniny naturalnych związków chemicznych, które od tysięcy lat towarzyszą człowiekowi w pielęgnacji zdrowia, rytuałach religijnych i terapii ciała oraz umysłu. Współczesna nauka nie tylko potwierdza ich tradycyjne zastosowania, ale także odkrywa nowe mechanizmy działania – zarówno na poziomie komórkowym, jak i układowym. Dzięki właściwościom przeciwdrobnoustrojowym, przeciwzapalnym, rozkurczowym i uspokajającym, olejki eteryczne znajdują zastosowanie w medycynie, kosmetologii, aromaterapii oraz fitoterapii integracyjnej. Jednak ich skuteczność idzie w parze z koniecznością zachowania ostrożności – ich działanie może być równie silne, co potencjalnie toksyczne. Chcesz wiedzieć, skąd się biorą olejki eteryczne? Jaki jest ich mechanizm działania? Kiedy można je stosować?

    Olejki eteryczne – główne grupy związków

    Olejki eteryczne to skomplikowane mieszaniny związków organicznych, z których zazwyczaj pod względem ilościowym i farmakologicznym dominuje 1 lub 2 z nich. To one w dużej mierze odpowiadają także za zapach surowca. Niemniej, pełen skład może obejmować od kilkunastu do nawet 200 komponentów. Zależy to od: chemotypu rośliny, pory zbioru, miejsca uprawy, warunków klimatycznych i metody pozyskiwania olejku. Poniżej przedstawiam Ci związki chemiczne, które najczęściej wchodzą w skład olejków eterycznych.

    Terpeny i terpenoidy

    Stanowią do 90% składu olejków. Dzielą się głównie na monoterpeny (C10) i seskwiterpeny (C15). Mogłabym teraz rozpisać Ci całą masę związków z ich szczegółowym podziałem na monoterpeny acykliczne, monocykliczne, bicykliczne itd. W tym momencie pokazałabym Ci, jak bardzo może się to wydawać skomplikowane i zniechęcić do bliższego poznania ważnych związków. Zatem umówmy się, że w bliższej lub dalszej przyszłości stworzę szczegółowe karty z chemizmem (dla chętnych, dla studentów np. farmacji), a dzisiaj skupię się na mniej przerażającym podziale. W taki sposób przedstawię Ci wszystkie grupy.

    MONOTERPENY: mircen, ocymen, linalol, cytral, limonen, mentol, karwon, menton, tymol, karwakrol, 11,8-cyneol (eukaliptol), α- i β-pinen, kamfora, fenchon, pulegon, borneol, tujol

    SESKWITERPENY: α-bisabolol, farnesol, akoron, alantolakton, kostunolid, chamazulen

    Związki fenylopropanowe

    Są to pochodne kwasu cynamonowego lub szikimowego. Należą do związków aromatycznych, ale nie terpenów.

    FENOLE I ESTRY FENOLOWE: eugenol, izoeugenol, metyloeugenol

    INNE: anetol, estragol, safrol, aldehyd cynamonowy.

    Biosynteza, magazynowanie i uwalnianie olejków eterycznych w roślinach

    Szlaki powstawania związków terpenowych

    Olejki eteryczne są syntezowane w roślinach jako metabolity wtórne. Dzieje się to głównie w komórkach wydzielniczych i miękiszu gruczołowym. Może to przebiegać na 2 sposoby.

    • Szlak metyloerytrytolu (MEP) – zachodzi w plastydach i odpowiada za powstanie monoterpenów i niektórych diterpentów.
    • Szlak mewalonianowy (MVA) – zachodzi w cytoplazmie, prowadzi do powstania seskwiterpenów, diterpenów, triterpenów.

    Oba szlaki prowadzą z kolei do powstania aktywnych jednostek: IPP (izoprentylopirofsoforanu) i DMAPP (dimetykiakkylopirofosforanu). Te z kolei łączą się w dłuższe łańcuchy budujące terpeny. Biorą przy tym udział enzymy, takie jak syntazy terpenoidowe (TPS). Dzięki nim dochodzi do różnicowania związków. Wszystko to zależy od wielu czynników, np.: wpływu środowiska (promieniowanie UV), fazy rozwojowej rośliny, rytmu dobowego czy sezonowego.

    Magazynowanie i struktury wydzielnicze

    Olejki eteryczne są syntetyzowane in situ, tzn. „na miejscu”. Zwykle nie są transportowane na duże odległości wewnątrz rośliny. Gromadzone są w specjalnych strukturach, które różnią się nieco budową w zależności od gatunku i części rośliny. Mamy tutaj:

    • struktury egzogenne (zewnętrzne): włoski gruczołowe (np. u rodziny Lamiaceae), zbiorniki olejkowe i komory wydzielnicze (np. u rodziny Rutaceae, Myrtaceae).
    • struktury endogenne (wewnętrzne): kanały wydzielnicze (np. u rodziny Apiaceae), zbiorniki komórkowe (np. w korzeniach, kłączach niektórych roślin).

    Czynniki wpływające na zawartość olejków

    Skład i ilość olejków mogą się znacznie różnić w zależności od:

    • czasu zbioru – maksymalne stężenia osiągane są często przed lub w czasie kwitnienia,
    • warunków klimatycznych i glebowych – niekiedy susza może nasilać syntezę terpenów,
    • wieku rośliny,
    • chemotypu – czyli odmiany rośliny o tej samej nazwie botanicznej, ale o innym związku dominującym
    • metody i warunków suszenia oraz przechowywania surowca.

    Zatem wszelkie badania olejków eterycznych muszą być uzupełnione o informacje dotyczące źródła botanicznego, miejsca zbioru, metodzie izolacji itp.

    Jak dochodzi do uwolnienia olejku eterycznego z rośliny?

    Wiesz już, w jaki sposób powstają olejki eteryczne, jako metabolity wtórne. Teraz z pewnością chcesz się dowiedzieć, jak wydostają się z rośliny. Dzieje się to na 2 sposoby. Spontaniczny, czyli naturalny lub wymuszony.

    Naturalne uwalnianie olejków eterycznych

    Naturalne uwalnianie olejków zachodzi głównie w odpowiedzi na warunki środowiskowe. Po pierwsze, wysoka temperatura i promieniowanie UV zwiększają parowanie olejków. Po drugie, dochodzi do uszkodzeń mechanicznych, np. zgryzania, otarć, czy innego naturalnego przerwania struktur olejkodajnych. Natychmiastowe uwolnienie olejków eterycznych ma pełnić funkcję ochronną rośliny. Po trzecie, parowanie. Niewielkie ilości spontanicznie odparowują przez epidermę, dzięki czemu tworzy się aura zapachowa zachęcająca jedne owady i odstraszająca szkodniki.

    Wymuszone uwalnianie olejków eterycznych

    Wymuszone uwalnianie olejków odbywa się podczas procesów technologicznych mających na celu wydobycie związków. Może się to zadziać poprzez: destylację z parą wodną, tłoczenie na zimno, czy poprzez rozpuszczalniki organiczne i CO2 nadkrytyczny.

    Destylacja z parą wodną

    To najczęstsza metoda otrzymywania olejków eterycznych z roślin. Jest ona ekologiczna i zgodna z wymogami Farmakopei. Polega na przepuszczeniu strumienia pary wodnej przez materiał roślinny. Następnie pod wpływem temperatury dochodzi do uwolnienia i odparowania lotnych substancji. Para z olejkiem ulega skropleniu w chłodnicy, gdzie rozdziela się na wodę destylacyjną i olejek w separatorze. Niewątpliwą zaletą jest brak użycia organicznych rozpuszczalników, możliwość uzyskania czystych olejków, a poza tym nadaje się do większości roślin olejkodajnych. Ma też, niestety, swoje wady, np. niektóre składniki mogą ulec hydrolizie lub utlenieniu; proces wymaga precyzyjnej kontroli czasu i temperatury; olejki o niskiej trwałości termicznej mogą ulec degradacji.

    Tłoczenie na zimno

    Ten proces dotyczy głównie owocni cytrusów. Polega na mechanicznym wyciskaniu olejków ze specjalnych gruczołów olejkowych znajdujących się w skórce owoców. Odbywa się bez wysokiej temperatury i rozpuszczalników. Pozyskuje się olejki bogate w monoterpeny i flawonoidy. Zachowane są profile zapachowe, wysoka jakość i brak degradacji termicznej. Niestety, przy tej metodzie istnieje ryzyko pojawienia się resztek wosków, barwników, kumaryn fototoksycznych. Producent musi zatem podać odpowiednią deklarację „furocoumarin-free”.

    Ekstrakcja rozpuszczalnikami organicznymi

    Stosowana jest głównie w kosmetyce i perfumerii. Zasada polega na poddaniu rośliny działaniu rozpuszczalnika (np. heksan, etanol). Po jego odparowaniu powstaje, tzw. konkret, który może być dalej oczyszczany do absolutu. Dzięki tej metodzie pozyskuje się związki niewrażliwe na wysoką temperaturę i z wysoką zawartością związków czynnych. Idzie za tym też, niestety, ryzyko obecności resztek rozpuszczalnika, mniejszej czystości chemicznej i niezgodności z normami.

    Ekstrakcja nadkrytycznym CO2

    Jest jedną z najnowocześniejszych metod pozyskiwania olejków eterycznych. Wykorzystuje się w niej dwutlenek węgla w stanie nadkrytycznym (ok. 31oC, >73 atm.), dzięki czemu działa jak rozpuszczalnik. Po dekompresji, CO2 odparowuje nie pozostawiając śladu na ekstrakcie. Nie ma tutaj toksycznych pozostałości. Ekstrakty zawierają więcej związków czynnych, w tym nielotnych. Ta metoda jest też łagodna dla niestabilnych termicznie składników. Wady to niewątpliwie koszt aparatury, złożoność procesu, czy niedopuszczenie wszystkich olejków w takiej formie do użycia w lekach roślinnych.

    Inne metody

    Do innych metod pozyskiwania olejków eterycznych należą:

    • maceracja tłuszczowa – znaczenie bardziej historyczne,
    • enfleurage – absorpcja lotnych składników przez tłuszcz,
    • ekstrakcja wspomagana mikrofalami lub ultradźwiękami – skraca czas ekstrakcji zmniejszając zużycie energii, ale wymaga walidacji każdego składnika.

    Wybór metody istotnie wpływa na: obecność wrażliwych chemicznie składników, zawartość niepożądanych produktów ubocznych, stężenia składników aktywnych. W związku z tym Farmakopea jak i monografie EMA/WHO rekomendują stosowanie wyłącznie czystych, pozbawionych zanieczyszczeń olejków eterycznych, których metoda pozyskania jest znana i potwierdzona analitycznie, np. GC-MS, FTIR.

    Mechanizm działania i zastosowanie olejków eterycznych

    Jak już wiesz, olejki eteryczne mogą się składać z wielu związków chemicznych. Dzięki temu wykazują szerokie spektrum działania farmakologicznego. Mechanizm jest wielokierunkowy i często synergistyczny, czyli współpracujący. Olejki eteryczne mają największy wpływ na układ: nerwowy, oddechowy, immunologiczny i pokarmowy.

    Olejki eteryczne a układ nerwowy

    Wiele składników olejków eterycznych, a zwłaszcza monoterpeny, jak linalol, borneol, mentol czy eukaliptol, wykazują powinowactwo do receptorów GABA-ergicznych, serotoninowych i adrenergicznyvh wpływając na ich przekaźnictwo. Bardzo ważną cechą tych związków jest ich lotność, lipofilność i niskocząsteczkowość. Dzięki temu przechodzą przez barierę krew-mózg, co umożliwia ich działanie ośrodkowe w obrębie układu nerwowego. Linalol i borneol wspierają układ GABA-ergiczny, a już wiesz z artykułu o melisie, dzięki temu dochodzi do wyciszenia i hamowania przewodnictwa nerwowego. Efektem jest uspokojenie, redukcja lęku i łatwiejsze zasypianie. Linalol wpływa także na receptory 5-HT1A, czyli serotoninowe, dzięki czemu zmniejsza się aktywność osi HPA (podwzgórze-przysadka-nadnercza), co skutkuje obniżeniem poziomu kortyzolu – hormonu stresu. Dzieje się tak często przy podaniu inhalacyjnym.

    Mentol może z kolei poprawiać koncentrację poprzez wpływ na receptowy dopaminowe. Zwiększa bowiem dostępność dopaminy, wychwytuje jej zwrot, co prowadzi do nasilenia jej działania, a także moduluje jej receptory (D1 i D2). Może się to okazać szczególnie przydatne przy chorobach neurodegeneracyjnych jak choroba Parkinsona. Są to jednak wnioski z badań przedklinicznych przy podawaniu doustnym lub w formie inhalacji. Co do działania przeciwbólowego mentolu polega ono na wpływie na kanały jonowe TRPM8 (Transient Receptor Potential Melastatin 8), czyli receptory zimna, które znajdują się w zakończeniach nerwów czuciowych. Ich aktywacja hamuje przewodzenie impulsów bólowych – tzw. analgezję obwodowa, a także wywołuje wrażenie chłodu i ulgi. Dotyczy to podania miejscowego.

    W przypadku aromaterapii, olejek lawendowy, bergamotowy czy ylang-ylang (z jagodlinu wonnego) obniżają poziom kortyzolu, wpływają na wynik EEG i wspomagają sen. Potwierdzono także, że doustne podanie olejku lawendowego wykazało skuteczność w leczeniu uogólnionych zaburzeń lękowych (GAD).

    Olejki eteryczne – działanie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe i przeciwgrzybicze

    Tymol, karwakrol, eugenol, eukaliptol czy α-pinen przenikają przez ściany komórkowe mikroorganizmów, a działając na błonę komórkową zwiększają jej przepuszczalność i zaburzają metabolizm. Dzięki temu dochodzi do unicestwienia drobnoustrojów chorobotwórczych. Dotyczy to bakterii Gram (+), Gram (-), a także grzybów Candida. A jak sytuacja wygląda w przypadku wirusów? Wirusy nie mają ani ściany komórkowej, ani błony cytoplazmatycznej, zatem mechanizm działania składników olejków eterycznych musi być inny.

    Wirusy otoczkowe, takie jak wirus: grypy (Influenza A/B), opryszczki (HSV-1, HSV-2), syncytialny wirus oddechowy (RSV) czy koronawirusy (np. SARS-CoV-2) mogą być podatne na takie związki jak: eukaliptol, tymol, karwakrol, eugenol czy mentol. Wbudowują się one w otoczkę wirusa, która jest zbudowana z lipidów i białek. Następnie destabilizują ją lub rozrywają, co w konsekwencji prowadzi do uniemożliwienia wniknięcia wirusa do komórek gospodarza, blokowanie połączenia otoczki z błoną komórkową lub uśmiercenia wirusa przed infekcją. Niektóre składniki olejków, jak: linalol, karwakrol, eugenol czy mentol mogą hamować replikację RNA lub DNA wirusa poprzez zakłócenie działania polimeraz czy zmniejszenie ekspresji wirusowych białek strukturalnych. Mogą również wpływać na odpowiedź immunologiczną gospodarza.

    W przypadku wirusów bezotoczkowych, np. adenowirusów czy enterowirusów, olejki eteryczne mają, niestety, ograniczoną aktywność.

    W praktyce w infekcjach górnych dróg oddechowych wykorzystuje się olejek: eukaliptusowy, tymiankowy i miętowy. W leczeniu zmian skórnych, grzybic: olejek z drzewa herbacianego i olejek z oregano.

    Olejki eteryczne – działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne

    Kolejnym działaniem, jakie można przypisać olejkom eterycznym, jest działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Kluczowe związki, które spełniają tutaj rolę to: chamazulen, α-bisabolol, eugenol i karwakrol. Stan zapalny pojawia się w organizmie w odpowiedzi na bodźce, czy to urazowe, czy infekcyjne. Wówczas dochodzi do aktywacji komórek układu odpornościowego. Te z kolei (makrofagi, monocyty) wydzielają cytokiny prozapalne (np. TNF-α, IL-6, IL-1β), które to doprowadzają do wydzielania cyklooksygenazy (głównie COX-2) oraz indukowanej syntazy tlenku azotu (iNOS). To skutkuje stanem zapalnym, bólem, zaczerwienieniem, obrzękiem i gorączką. Towarzyszy temu stres oksydacyjny, czyli nadmiar wolnych rodników uszkadzających komórki.

    Składniki olejków eterycznych (karwakrol, eugenol, α-bisabolol, chamazulen) mogą temu zapobiegać poprzez hamowanie ekspresji genów cytokin prozapalnych. Pojawia się zatem mniej mediatorów zapalenia i zmniejszenie stanu zapalnego. Dodatkowo, mogą one hamować COX-2 oraz iNOS.

    Wykorzystuje się tutaj olejki, takie jak: rumiankowy, lawendowy, z kadzidłowca, tymiankowy, goździkowy.

    Olejki eteryczne – działanie rozkurczowe

    Karwon, linalol, mentol i cytral wykazują także działanie spazmolityczne. Ich mechanizm polega na blokowaniu kanałów wapniowych, czego efektem jest zmniejszenie napięcia mięśni i rozkurcz. W przypadku blokowania receptorów muskarynowych nie ma wówczas możliwości przyłączenia się do nich acetylocholiny powodującej skurcz. Takie działanie ma zastosowanie przy zespole jelita drażliwego (IBS), kolkach, niestrawności czy wzdęciach. Używa się w tym celu olejków z: mięty pieprzowej, kminku, kopru, anyżu czy melisy.

    Olejki eteryczne – działanie sekretolityczne i wykrztuśne

    Eukaliptol, anetol czy tymol to składniki, które szczególnie „upodobały” sobie układ oddechowy.  Mają zdolność do rozrzedzania wydzieliny oskrzelowej poprzez zmniejszenie lepkości śluzu, ułatwienie jego transportu i usunięcia. Poza tym zwiększają ruchomość rzęsek poprawiając mechanizm oczyszczania dróg oddechowych. Przy tym wszystkim są też w stanie zmniejszać obrzęki błony śluzowej. Wykorzystuje się tu głównie olejki: eukaliptusowy, tymiankowy, anyżowy, miętowy.

    Olejki eteryczne – komary, meszki, kleszcze

    Lato to szczególny czas, kiedy poza przyjemną pogodą i beztroską, przychodzi nam się mierzyć z atakami różnych insektów. I w tym przypadku z pomocą przychodzą olejki eteryczne. Co prawda, nie zabijają one owadów, ale odstraszają je i zniechęcają do kontaktu z człowiekiem. Dzieje się to za sprawą maskowania sygnałów wysyłanych przez człowieka, np. wydychania CO2, kwasów tłuszczowych i mleczanu na skórze, ciepła i wilgoci. Należą tutaj olejki: cytronella, lemongrasowy, lawendowy, miętowy.

    Inne olejki działają z kolei na receptory węchowe komarów i kleszczy (np. eukaliptol, cytronelal, eugenol, tymol). Wykorzystuje sięi: eukaliptusowy, goździkowy, tymiankowy, z drzewa herbacianego, rozmarynowy.

    Jeszcze inne olejki mogą zadziałać w sposób neurotoksyczny, ale wyłącznie na owady. Doprowadzają je do dezorientacji lub paraliżu czuciowego. Przykłady olejków: z oregano, tymiankowy, goździkowy, miętowy.

    Olejki eteryczne – bezpieczeństwo i toksyczność

    Wiesz już, że olejki eteryczne mają potwierdzone właściwości terapeutyczne. Z drugiej strony, zapewne domyślasz się, że mogą także wywoływać działania niepożądane, wchodzić w interakcje z lekami, a niekiedy być nawet przeciwwskazane. Niektóre olejki są klasyfikowane jako substancje potencjalnie drażniące, uczulające, a zdarza się, że neurotoksyczne i hepatotoksyczne. Wszystko zależy tak naprawdę od drogi podania, dawki i czasu stosowania.

    Olejki eteryczne – droga podania

    Najbezpieczniejszymi drogami podania olejków eterycznych są inhalacje i droga przezskórna. Oczywiście, dotyczy to odpowiedniego dawkowania i czasu ekspozycji na taki olejek. Podanie doustne wiąże się z dużo większym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych, a wstrzyknięcia są przeciwwskazane. Wyjątkiem są ewentualne badania kliniczne.

    Inhalacje uznaje się za ogólnie bezpieczne, choć ostrożność powinny zachować osoby ze stwierdzonymi przewlekłymi chorobami dróg oddechowych, jak POChP czy astma. Warto tutaj zaznaczyć, że inhalacje to nie to samo, co aromaterapia. To wdychanie par olejków eterycznych w celu leczenia objawów, np. infekcji. Aromaterapia to z kolei terapia zapachowa mająca za zadanie poprawić samopoczucie psychofizyczne.

    Podanie na skórę. Chociaż jest drugą pod względem bezpieczeństwa drogą podania olejków eterycznych, istnieje ryzyko pojawienia się podrażnień, fotouczulenia, czy w ogóle reakcji alergicznych. Do głównych alergenów należą: eugenol, geraniol, limonen, linalol i cytral. Warto zatem stosować je w odpowiednim rozcieńczeniu (ok. 1-3%) z olejem bazowym. Nigdy bezpośrednio na skórę.

    Podanie doustne. Można tak podawać wyłącznie olejki o odpowiedniej standaryzacji. Przed użyciem zalecam skonsultowanie się z lekarzem lub farmaceutą, ponieważ niewłaściwe spożycie olejku może doprowadzić do uszkodzeń wątroby (np. pulegon), neurotoksyczności (np. tujon, kamfora), a w krytycznych przypadkach do zgonu.

    Olejki eteryczne – toksyczność

    Skoro istnieje spore ryzyko poważnych działań niepożądanych związanych z podawaniem olejków eterycznych warto wiedzieć, na które szczególnie uważać. Pamiętaj jednak, że dotyczy to dużych dawek i długotrwałego stosowania. Należą tu, m.in:

    • Tujon (np. w olejku piołunowym, wrotyczowym, szałwiowym) – neurotoksyczny (może wywoływać drgawki i halucynacje), przeciwwskazany u dzieci, kobiet w ciąży i u osób z padaczką.
    • Pulegon (np. w olejku z mięty polnej) – hepatotoksyczny (może prowadzić do niewydolności wątroby).
    • Olejek kamforowy– może powodować zatrucie objawiające się drgawkami, depresją ośrodkowego układu nerwowego czy śpiączką, jednak tylko przy podaniu doustnym lub na duże powierzchnie skóry.

    Olejki eteryczne – interakcje z lekami

    Niektóre olejki mogą indukować lub hamować enzymy cytochromu P450 w wątrobie, przez co wpływają na metabolizm leków. Przykładowo: limonen, eugenol, anetol mogą zaburzać działanie leków przeciwpadaczkowych, nasennych, przeciwdepresyjnych. Olejek lawendowy może nasilać działanie leków uspokajających i benzodiazepin.

    Olejki eteryczne – przeciwwskazania i ostrożność

    W związku z szerokim wachlarzem działania oraz dużym ryzykiem działań niepożądanych, olejki eteryczne mogą być przeciwwskazane w wielu przypadkach. Przede wszystkim, nie mogą ich stosować osoby uczulone na którykolwiek składnik olejków eterycznych.

    Osoby z chorobami przewlekłymi, zwłaszcza dróg oddechowych, wątroby i nerek, powinny skonsultować się z lekarzem przed przyjęciem jakiegokolwiek olejku eterycznego i stosować się ściśle do zaleceń specjalisty.

    W przypadku kobiet w ciąży, karmiących i dzieci zapraszam do zapoznania się z kolejnymi punktami. Wyjaśniam w nich, jakich olejków nie można stosować w tym czasie, a jakie są bezpieczne.

    Olejki eteryczne – ciąża i karmienie piersią

    U kobiet w ciąży przeciwwskazane są olejki: wrotyczowy, rozmarynowy, szałwiowy, jałowcowy, tymiankowy, eukaliptusowy, miętowy, goździkowy, bazyliowy. Mogą one działać:

    • oksytocynowo (stymulowanie skurczów macicy),
    • estrogennie (zaburzenie gospodarki hormonalnej),
    • neurotoksycznie (szczególnie w I trymestrze),
    • teratogennie (uszkodzenie płodu) lub poronnie.

    Przyjmuje się, że dozwolone przy ograniczeniach i po rozcieńczeniu (od II trymestru, inhalacyjnie, w aromaterapii lub miejscowo na małej powierzchni skóry) są: olejek lawendowy, olejek mandarynkowy, olejek rumiankowy, olejek kadzidłowy.

    Z kolei w przypadku kobiet karmiących piersią można stosować niektóre olejki miejscowo (jednak nie w obrębie skóry piersi) lub w aromaterapii, ale zaleca się unikanie podania doustnego. Należą do nich: lawendowy, rumiankowy, mandarynkowy, kadzidłowy. Przeciwwskazane są natomiast, olejek: tymiankowy, z oregano, goździkowy, miętowy, rozmarynowy, szałwiowy, anyżowy, bazyliowy. Mogą one przenikać do mleka matki i wpływać na dziecko.

    Olejki eteryczne – stosowanie u dzieci

    Ogółem nie zaleca się stosowania doustnego ani w obrębie twarzy jakichkolwiek olejków eterycznych u dzieci poniżej 6 roku życia.

    W pozostałych przypadkach wszystko zależy od: wieku, masy ciała, drogi podania i stanu zdrowia. Należy pamiętać, że u dzieci zawsze stosujemy rozcieńczenia. Zalecane stężenia to:

    • niemowlęta: 0,1-0,3%,
    • dzieci 2-6 lat: 0,5-1%,
    • dzieci 6-12 lat: 1-2%,
    • młodzież: 2-3% (dawki zbliżone do osób dorosłych).

    Olejki eteryczne – niemowlęta (0-12 miesięcy)

    Stosowanie olejków eterycznych u tak małych dzieci jest możliwe, jednak zawsze należy się wcześniej skonsultować z lekarzem. Przyjmuje się, że łagodne olejki w postaci aromaterapii (w dyfuzorze), kąpieli lub bardzo rozcieńczone do masażu są dozwolone. Należą do nich olejek: lawendowy, rumiankowy, mandarynkowy. Z kolei bezwzględnie przeciwwskazane są: miętowy, eukaliptusowy, szałwiowy, piołunowy, tymiankowy, wrotyczowy, rozmarynowy, goździkowy. Pojawia się przy nich ryzyko drgawek, depresji oddechowej i skurczu krtani.

    Olejki eteryczne – dzieci w wieku przedszkolnym (1-6 lat)

    W ich przypadku bezpieczne są w postaci aromaterapii, kąpieli lub masażu olejki: lawendowy, rumiankowy, mandarynkowy, a dodatkowo przyjmuje się, że: eukaliptusowy, z drzewa herbacianego, cedrowy, sosnowy czy cyprysowy. Przeciwwskazane są natomiast: tymiankowy, rozmarynowy, miętowy, kamforowy ze względu na ryzyko neurotoksyczności.

    Olejki eteryczne – dzieci w wieku szkolnym (6-12 lat)

    Przy zachowaniu odpowiedniego rozcieńczenia i nadzoru można stosować szerszy zakres olejków eterycznych. Nie zaleca się jedynie tych olejków eterycznych, które zawierają dużą ilość ketonów, fenoli i estragolu.

    Olejki eteryczne – młodzież 12+ lat

    Dzieci w tym wieku mogą stosować w zasadzie wszystkie olejki eteryczne. Ważne, aby dawkowanie było odpowiednio dopasowane, a ograniczenie na ekspozycję wynosiło do 30 minut.

    Olejki eteryczne a zwierzęta

    Jeżeli masz w domu jakieś zwierzę, musisz być świadoma/świadomy, że mają one znacznie bardziej wrażliwy układ węchowy niż ludzie (koty do 14x, psy do 50x). Ponadto koty nie mają odpowiednich enzymów wątrobowych (w tym glukuronidazy), a zatem nie są w stanie zmetabolizować niektórych składników olejków eterycznych. Oprócz tego mogą być toksyczne nawet przy podawaniu ich w formie aromaterapii przez dyfuzor. Ogólne zalecenie jest zatem takie, aby unikać używania jakichkolwiek olejków eterycznych w obecności zwierząt.

    Niemniej, uważa się że stosunkowo bezpieczne dla psów są olejki: lawendowy, rumiankowy, kadzidłowy, imbirowy. W przypadku kotów, z zachowaniem ostrożności uważa się za bezpieczny lawendowy i rumiankowy.

    Toksyczne są w ich przypadku olejki: z drzewa herbacianego, oregano, tymiankowy, goździkowy, cytrusowe, miętowy, sosnowy, jodłowy, eukaliptusowy, tzw. wintergreen.

    Olejki eteryczne – ciekawostki historyczne

    Nadszedł wreszcie czas, by podzielić się ciekawostkami dotyczącymi olejków eterycznych. Choć zostały sklasyfikowane dopiero na przełomie XIX i XX wieku, były wykorzystywane przez człowieka od tysięcy lat. Ich zapach i właściwości nie tylko leczyły, ale miały także znaczenie symboliczne.

    Starożytny Egipt. Ówcześni ludzie stosowali ekstrakty i żywice (kadziło, mirra) w balsamowaniu i rytuałach religijnych. Dodawali także mieszaniny aromatyczne do kąpieli i perfum. Naturalne olejki z cynamonu, kardamonu czy lotosu służyły im w procesie mumifikacji, odstraszania owadów czy leczenia ran.

    Starożytna Grecja, Starożytny Rzym. Działanie olejków opisywał zarówno Hipokrates jak i Dioskurydes. Hipokrates polecał kadzidło i olejek z rozmarynu do oczyszczania powietrza i wspomagania oddechu. Dioskurydes opisał natomiast miętę, tymianek, lawendę i anyż jako środki na poprawę trawienia i pracy układu nerwowego. Rzymianie chętnie stosowali olejki eteryczne w łaźniach termalnych, podczas masażu czy jako dodatek do win leczniczych. Galen z kolei sklasyfikował olejki jako simples medicamenta.

    Średniowiecze. W tym czasie rozwinęły się techniki destylacyjne. Głównie dzięki arabskim uczonym, a w szczególności Awicennie. To on udoskonalił proces destylacji z parą wodną, o którym przeczytałeś wyżej. W tamtych czasach używano olejków z róży, jałowca, mięty, anyżu i kolendry jako środków antyseptycznych podczas epidemii. Z kolei w Persji, Egipcie i Andaluzji pozyskiwano olejki do celów leczniczych i religijnych.

    Renesans. Barok. Oświecenie. W renesansie i czasach Paracelsusa zaczęto badać olejki eteryczne pod kątem ich lotności, właściwości rozgrzewających. Stosowano je w tzw. octach czterech złodziei, czyli mieszankach rozmarynu, szałwii, lawendy, tymianku. Miały one ochraniać przed dżumą. Co ciekawe, w XVII-XVIII wieku powstały pierwsze Farmakopee, które uwzględniały olejki eteryczne jako standaryzowane surowce lecznicze. Tamtejsi lekarze z kolei używali olejku goździkowego, miętowego, cynamonowego i kamfory do uśmierzania bólu, w celu odkażenia i do wzmacniania.

    XIX i XX wiek. W tych czasach udało się już wyodrębnić główne składniki olejków eterycznych. Za ojca aromaterapii uważa się René-Maurice Gattefossé, który odkrył lecznicze działanie lawendy. W czasie I wojny światowej, a prawdopodobnie i II, olejki z sosny, eukaliptusa i lawendy stosowano do dezynfekcji ran i oczyszczania powietrza.

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

     

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

     

    Bibliografia:

    Matławska I. Farmakognozja: podręcznik dla studentów farmacji. Poznań: Uniwersytet Medyczny w Poznaniu; 2005. ISBN 8360187169

    Kohlmunzer S. Farmakognozja (wydanie V). Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie; 2013. ISBN 9788320046519 .

    Lamer‑Zarawska E, Kowal‑Gierczak B, Niedworok J, red. Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie; 2013. ISBN 9788320046502 .

    1. Souza AB, Moreira DL, Kaplan MAC. Essential oils: chemical composition and pharmacological activities—a review. Molecules. 2021;26(3):676. doi:10.3390/molecules26030676
    2. Zheljazkov VD, Astatkie T, Schlegel V. Essential oil composition and yield of Origanum vulgare L. as affected by harvesting time and drying. Ind Crops Prod. 2018;119:140–147. doi:10.1016/j.indcrop.2018.04.048
    3. Bakkali F., Averbeck S., Averbeck D., Idaomar M. Biological effects of essential oils – a review. Food Chem Toxicol. 2008;46(2):446–75. doi:10.1016/j.fct.2007.09.106
    4. Tisserand R, Young R. Essential Oil Safety: A Guide for Health Care Professionals. 2nd ed. Churchill Livingstone; 2014.
    5. Salehi B, Upadhyay S, Erdogan Orhan I, et al. Essential oils: extraction, composition, biological activity, and applications. Appl Sci. 2020;10(19):6764. doi:10.3390/app10196764
    6. Figueiredo AC, Barroso JG, Pedro LG, Scheffer JJC. Factors affecting secondary metabolite production in plants: volatile components and essential oils. Flavour Fragr J. 2017;32(3):157–179. doi:10.1002/ffj.3363
    7. Miguel MG. Antioxidant and anti-inflammatory activities of essential oils: a short review. Molecules. 2020;25(20):4627. doi:10.3390/molecules25204627
    8. Sharifi-Rad J, Sureda A, Tenore GC, et al. Biological activities of essential oils: from plant chemoecology to traditional healing systems. Molecules. 2020;25(20):4712. doi:10.3390/molecules25204712
    9. Vranová E, Coman D, Gruissem W. Network analysis of the MVA and MEP pathways for isoprenoid synthesis. Annu Rev Plant Biol. 2013;64:665–700. doi:10.1146/annurev-arplant-050312-120116
    10. Frank A, Groll M. The MEP pathway: function, biosynthesis and inhibition. Beilstein J Org Chem. 2017;13:2753–2776. doi:10.3762/bjoc.13.273
    11. Tholl D. Biosynthesis and biological functions of terpenoids in plants. Adv Biochem Eng Biotechnol. 2015;148:63–106. doi:10.1007/10_2014_292
    12. Lange BM, Ahkami A. Metabolic engineering of plant volatiles. Curr Opin Biotechnol. 2013;24(2):285–292. doi:10.1016/j.copbio.2013.01.003
    13. Werker E. Function of essential oil-secreting glandular hairs in aromatic plants of the Lamiaceae–a review. Flavour Fragr J. 1993;8(5):249–255. doi:10.1002/ffj.2730080503
    14. Tissier A. Glandular trichomes: what comes after expressed sequence tags? Plant J. 2012;70(1):51–68. doi:10.1111/j.1365-313X.2012.04869.x
    15. Chemat F, Vian MA, Cravotto G. Green extraction of natural products: concept and principles. Int J Mol Sci. 2012;13(7):8615–8627. doi:10.3390/ijms13078615
    16. Azmir J, et al. Techniques for extraction of bioactive compounds from plant materials: a review. J Food Eng. 2013;117(4):426–436. doi:10.1016/j.jfoodeng.2013.01.014
    17. Reverchon E, De Marco I. Supercritical fluid extraction and fractionation of natural matter. J Supercrit Fluids. 2006;38(2):146–166. doi:10.1016/j.supflu.2006.03.020
    18. European Pharmacopoeia Commission. European Pharmacopoeia, 11th ed. Strasbourg: Council of Europe; 2023.
    19. World Health Organization. WHO monographs on selected medicinal plants, Vol. 4. WHO; 2020.
    20. Linck VM, da Silva AL, Figueiró M, et al. Inhaled linalool-induced sedation in mice. Phytomedicine. 2009;16(4):303–307. doi:10.1016/j.phymed.2008.08.001
    21. Heuberger E, Hongratanaworakit T, Böhm C, et al. Effects of chiral fragrances on human autonomic nervous system parameters and self-evaluation. Chem Senses. 2001;26(3):281–292. doi:10.1093/chemse/26.3.281
    22. Eccles R. Menthol and related cooling compounds. J Pharm Pharmacol. 1994;46(8):618–630. doi:10.1111/j.2042-7158.1994.tb03871.x
    23. Lis-Balchin M. Lavender: the genus Lavandula. CRC Press; 2002.
    24. Astani A, Reichling J, Schnitzler P. Screening for antiviral activities of isolated compounds from essential oils. Evid Based Complement Alternat Med. 2011;2011:253643. doi:10.1093/ecam/neq064
    25. Schnitzler P, Schuhmacher A, Astani A, Reichling J. Mechanisms of action of essential oils against herpes simplex virus. Phytomedicine. 2010;17(11):862–868. doi:10.1016/j.phymed.2010.01.002
    26. Miguel MG. Antioxidant and anti-inflammatory activities of essential oils: a short review. Molecules. 2020;25(20):4627. doi:10.3390/molecules25204627
    27. Peana AT, et al. Anti-inflammatory activity of linalool and linalyl acetate constituents of essential oils. Phytomedicine. 2002;9(8):721–726. doi:10.1078/0944-7113-00282
    28. Ammon HP, et al. Pharmacology of peppermint oil. Phytomedicine. 2012;19(8–9):619–624. doi:10.1016/j.phymed.2012.03.009
    29. Grigoleit HG, Grigoleit P. Peppermint oil in irritable bowel syndrome. Phytomedicine. 2005;12(8):601–606. doi:10.1016/j.phymed.2004.10.001
    30. Juergens UR, Stöber M, Vetter H. Inhibition of cytokine production and arachidonic acid metabolism by eucalyptol (1,8-cineole). Eur J Med Res. 1998;3(11):508–510.
    31. Sadlon AE, Lamson DW. Immune-modifying and antimicrobial effects of Eucalyptus oil and simple inhalation devices. Altern Med Rev. 2010;15(1):33–47.
    32. Maia MF, Moore SJ. Plant-based insect repellents: a review of their efficacy, development and testing. Malar J. 2011;10(Suppl 1):S11. doi:10.1186/1475-2875-10-S1-S11
    33. Pavela R. Essential oils for the development of eco-friendly mosquito larvicides: a review. Ind Crops Prod. 2015;76:174–187. doi:10.1016/j.indcrop.2015.06.050
    34. Nerio LS, Olivero-Verbel J, Stashenko E. Repellent activity of essential oils: a review. Bioresour Technol. 2010;101(1):372–378. doi:10.1016/j.biortech.2009.07.048
    35. Ali B, Al-Wabel NA, Shams S, Ahamad A, Khan SA, Anwar F. Essential oils used in aromatherapy: A systemic review. Asian Pac J Trop Biomed. 2015;5(8):601–611. doi:10.1016/j.apjtb.2015.05.007
    36. Lopresti AL. The effects of topical and inhaled essential oils on symptoms of anxiety and depression: A systematic review and meta-analysis. Complement Ther Med. 2020;52:102469. doi:10.1016/j.ctim.2020.102469
    37. Mota ML, Gonçalves JC, Rocha FIL, Fonseca CM, Machado MLC, Alves RCF. Contact dermatitis caused by essential oils: a systematic review. Contact Dermatitis. 2021;85(5):475–487. doi:10.1111/cod.13892
    38. Miele M, Dondero F, Cioni PL, Flamini G. Phototoxicity and allergenic potential of citrus essential oils and their components. Molecules. 2022;27(15):4708. doi:10.3390/molecules27154708
    39. Raut JS, Karuppayil SM. A status review on the medicinal properties of essential oils. Ind Crops Prod. 2014;62:250–264. doi:10.1016/j.indcrop.2014.05.055
    40. Avonto C, Chittiboyina AG, Rua D, Khan IA, Khan SI. Terpene-based natural products: toxicity and bioactivity mechanisms. Toxicol Appl Pharmacol. 2018;355:52–61. doi:10.1016/j.taap.2018.06.001
    41. Alsanad SM, Howard RL, Williamson EM. An assessment of the impact of herb–drug combinations used by cancer patients. BMC Complement Med Ther. 2016;16:393. doi:10.1186/s12906-016-1409-3
    42. European Medicines Agency. Assessment report on Lavandula angustifolia Mill., aetheroleum. EMA/HMPC/7682/2013 Rev. 1. Amsterdam: EMA; 2022.
    43. Tillett J, Ames D. The uses of aromatherapy in women’s health. J Perinat Neonatal Nurs. 2010;24(3):238–45. doi:10.1097/JPN.0b013e3181eda9a9
    44. Huntley A. The safety of herbal medicinal products during pregnancy. J Herb Med. 2016;6(1):1–15. doi:10.1016/j.hermed.2016.01.002
    45. Buckle J. Clinical Aromatherapy: Essential Oils in Healthcare. 3rd ed. St. Louis: Elsevier; 2015.
    46. Lattanzio SM, Di Lorenzo C, Ceschi A, Lucchini RG. Essential oils and pediatric use: a review of current evidence. J Integr Med. 2020;18(2):99–108. doi:10.1016/j.joim.2020.03.004
    47. Petrovic Z, Masic A, Škrtić D, et al. Possibilities and limitations of the use of essential oils in dogs and cats. Vet J Ran Rep Srp. 2021;21(1-2):238–251
    48. Pet Poison Helpline. Essential Oils [Internet]. 2023 https://www.aspca.org/news/essentials-essential-oils-around-pets [dostęp 25.06.2025]
    49. Souza AB, Moreira DL, Kaplan MAC. Essential oils: chemical composition and pharmacological activities – a review. Molecules. 2021;26(3):676. doi:10.3390/molecules26030676
    50. Zhang Y, Li X, Duan W, et al. Composition, bioactivities, safety concerns, and impact of essential oils on pets’ and animals’ health. Appl Sci. 2022;14(16):6882. doi:10.3390/app14166882
    51. Scanlan N. Aromatherapy. In: Scanlan N, editor. Complementary Medicine for Veterinary Technicians and Nurses. 2nd ed. Wiley; 2019. p. 145–64.
    52. Koehler J, Weaver R. The Alchemy of Herbs: Transform Everyday Ingredients into Foods and Remedies That Heal. Heritage Books; 2018.
    53. Lavender Museum (Musée de la Lavande). This time when fine lavender helped Mr. Gattefossé launch modern aromatherapy. Coustellet, France: Le Château du Bois; 2022
    54. Fondation Gattefossé. René‑Maurice Gattefossé: his story, healing with lavender. Fondation Gattefossé https://www.fondation-gattefosse.org/en/rene-maurice-gattefosse/ [dostęp: 25.06.2025]
    55. Young Living. History of lavender essential oil. Young Living blog. 2023 https://www.youngliving.com/en_gb/discover/history-of-essential-oils/history-of-lavender [dostęp: 25.06.2025]