Jak działa lipa drobnolistna? Związki czynne, tradycyjne zastosowanie i znaczenie kulturowe kwiatu lipy

Lipa

Lipa drobnolistna (Tilia cordata) od wieków zajmuje szczególne miejsce zarówno w tradycji zielarskiej, jak i w kulturze wielu europejskich społeczności. Jej kwiatostan zawiera m.in. flawonoidy, olejek eteryczny i związki śluzowe, które według literatury fitoterapeutycznej były wykorzystywane w naparach, zwłaszcza w okresie jesienno-zimowym. Roślina ta bywała stosowana jako składnik mieszanek ziołowych przygotowywanych w domach w czasie obniżonego komfortu fizycznego lub napięcia emocjonalnego. Współcześnie wzbudza zainteresowanie zarówno ze względu na swoje walory botaniczne, jak i miejsce w dziedzictwie kulturowym. Poznaj bliżej tę wyjątkową roślinę i jej wielowymiarową obecność – od zielnika po symbolikę.

Lipa – systematyka

Lipa drobnolistna

Nazwa łacińska: Tilia cordata Mill., opisana po raz pierwszy przez Philipa Millera w 1768 roku.

Rodzina: dawniej klasyfikowana w odrębnej rodzinie Lipowate (Tiliaceae), obecnie zaliczana do Ślazowatych (Malvaceae).

Surowiec: kwiatostan lipy (Tiliae inflorescentia), niekiedy źródła podają kwiat lipy (Tiliae flos)

Synonimy botaniczne: Tilia parvifolia Ehrh., Tilia ulmifolia Scop., Tilia microphylla Ehrh. ex DC. W systemach botanicznych najczęściej jest jednak cytowana jako Tilia cordata Mill. i opisywana jako typowy gatunek europejski.

Lipa – wewnętrzna zmienność i subtaksony

Nowoczesne badania genetyczne (SNP, GBS, ISSR) wskazują, że w obrębie T. cordata występują wyraźne różnice regionalne. Przykładowo populacje kaukaskie i syberyjskie różnią się genetycznie i morfologicznie, co uzasadnia ich klasyfikację jako subtaksony:

T. cordata subsp. cordata (typowa forma europejska)
T. cordata subsp. sibirica (Syberia i Ural)
T. cordata subsp. caucasica (rejon Kaukazu)
T. cordata subsp. nasczokinii (Daleki Wschód Rosji)

Różnice dotyczą m.in. liczby nerwów liścia, owłosienia na spodzie blaszki liściowej i fenologii kwitnienia.

Lipa – zasięg geograficzny

Tilia cordata występuje naturalnie w niemal całej Europie (poza Skandynawią i zachodnią Hiszpanią), sięga również Syberii, Kaukazu i Azji Mniejszej. Rośnie w lasach liściastych, grądach, a także na stanowiskach ruderalnych i w parkach. Gatunek jest odporny na mróz i toleruje cień.

Lipa – pochodzenie, wygląd, zbiór i przechowywanie

Tilia cordata Mill. jest gatunkiem rodzimym dla Europy Środkowej i Wschodniej oraz części Azji Mniejszej i Zachodniej Syberii. Występuje naturalnie od Wielkiej Brytanii po Ural i Kaukaz, włącznie z Polską, gdzie uważana jest za rodzimy składnik grądów i żyznych lasów liściastych. Preferuje gleby świeże, próchniczne, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego. Jest gatunkiem cienioznośnym i odpornym na mrozy (do –30°C). Rośnie głównie na nizinach i w niższych położeniach górskich.

Liście – wygląd morfologiczny

pokrój: drzewo osiągające do 30 m wysokości, z szeroką, gęstą, regularną koroną.
liście: drobne (30–70 mm), sercowate, na brzegu piłkowane, z charakterystycznymi kępkami rudych włosków w kątach nerwów na spodzie blaszki liściowej – cecha diagnostyczna dla gatunku.
kwiatostany: złożone z 5–11 jasnożółtych, pachnących kwiatów zrośniętych z charakterystyczną podsadką – żółtawym liściem wspierającym, który ułatwia rozsiewanie owoców przez wiatr.
owoce: kuliste, gładkie, cienkościenne orzeszki, zawierające 1–2 nasiona; u cordata łatwo się kruszą, co odróżnia je od T. platyphyllos, której owoce są twarde i zdrewniałe.

Lipa drobnolistna a szerokolistna

Najczęściej porównywanym taksonem jest lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos Scop), z której również pozyskuje się surowce:

Cechy	Lipa drobnolistna	Lipa szerokolistna
Wielkość liści	Mniejsze ok. 30-70 mm	Większe ok. 60-150 mm
Spód liścia	Kępki włosków w kątach nerwów	Włoski rozproszone, miękkie
Owoce	Gładkie, cienkościenne, kruche	Twarde, grubościenne
Miejsce występowania	Niziny, suche gleby, lekkie wysokości	Wilgotne gleby

Oba gatunki tworzą hybrydę – Tilia × europaea L. (lipa holenderska), szeroko sadzoną w miastach i parkach.

Surowiec zielarski lipy – co zbieramy?

Surowcem farmakopealnym jest Tiliae inflorescentia– kwiatostan złożony z kwiatów zrośniętych z podsadką. Może być także zbierany w wersji bez podsadek (np. na potrzeby kosmetyczne).

Lipa – termin i sposób zbioru

Optymalny czas zbioru przypada na okres pełnego kwitnienia (najczęściej jest to czerwiec lub lipiec, w zależności od lokalizacji). Kwiatostany zbiera się, gdy większość kwiatów jest rozwinięta, ale nieprzekwitnięta. Surowiec należy zbierać w dni suche, najlepiej w godzinach porannych, po ustąpieniu rosy, aby zachować jak najwyższą zawartość olejków eterycznych i flawonoidów.

Lipa – suszenie i przechowywanie

Kwiatostany suszy się w temperaturze nieprzekraczającej 35–40 °C, w miejscach przewiewnych i zacienionych, rozkładając cienką warstwą. Susz musi zachować naturalną barwę i zapach, bez oznak przebarwień, łamliwości i utraty aromatu. Po wysuszeniu należy przechowywać surowiec w szczelnych, ciemnych, papierowych lub szklanych pojemnikach, chroniąc go przed wilgocią, światłem i insektami.

Lipa – wpływ warunków zbioru na jakość surowca

Badania pokazują, że zawartość substancji czynnych (m.in. flawonoidów, fenolokwasów, śluzów) zależy od:

stopnia rozwoju kwiatów w momencie zbioru,
temperatury i wilgotności w trakcie suszenia,
pochodzenia ekologicznego surowca (dziko rosnący vs. uprawiany).

Przykładowo ekstrakty z surowca zbieranego w początkowej fazie kwitnienia zawierają istotnie więcej tilirozydu i kwercetyny niż z późnych zbiorów.

Lipa – związki czynne

Wiesz już, że surowcem leczniczym pozyskiwanym z lipy jest jej kwiatostan – Tiliae inflorescentia, który zawiera liczne grupy związków czynnych odpowiedzialnych za działanie napotne, uspokajające, przeciwzapalne i osłaniające.

Flawonoidy (1,5-2,5%)

Flawonoidy są jedną z najważniejszych grup związków w tym surowcu. Występują głównie w postaci glikozydów:

Kwercetyny: kwercetyna, izokwercytryna, hiperozyd, rutozyd
Kemferolu: astragalin, tilirozyd (glikozyd kwasu p-kumarowego i kemferolu)

Zawartość flawonoidów w surowcu może sięgać 1,5–2,5% w przeliczeniu na hiperozyd, a poziom ich obecności zależy od etapu rozwoju kwiatostanu i sposobu suszenia.

Polisacharydy (3-10%)

Śluz – głównie arabinogalaktany i pektyny

Olejki eteryczne (0,02-0,1%)

geraniol, eugenol, linalol, limonen, farnezol, benzaldehyd

Kwasy fenolowe i związki polifenolowe

Kwas galusowy, kawowy, chlorogenowy, ferulowy,

Garbniki katechinowe (2%)

W badaniach HPLC zidentyfikowano także znaczne ilości procyjanidyn (np. B1, B2)..

Kumaryny i pochodne fenolowe

Skopoletyna, eskulina

Zidentyfikowane w niewielkich ilościach.

Ekstrakty z pąków lub liści mogą zawierać inne proporcje flawonoidów, a nawet inne związki aktywne niż sam kwiatostan – co wykazano w analizach kultur in vitro oraz ekstraktów etanolowych i metanolowych.

Lipa – działanie i zastosowanie

Badania wykazują, że kwiatostan lipy działa wielokierunkowo.

Lipa – działanie napotne i przeciwgorączkowe

Źródła wskazują, że lipa drobnolistna wykazuje łagodne działanie napotne i wspierające naturalne mechanizmy termoregulacyjne organizmu. Od wieków było to wykorzystywane w terapii przeziębień i stanów gorączkowych. Mechanizm tego działania wynika przede wszystkim z synergii składników aktywnych obecnych w kwiatach lipy – głównie flawonoidów, olejku eterycznego oraz substancji śluzowych.

W modelach zwierzęcych tiliarozyd wykazał modulujące działanie na receptory GABA-A, co uspokaja układ nerwowy i może obniżać aktywność neuronów termogennych w podwzgórzu. Receptory GABA-A odgrywają tu szczególną rolę – ich aktywacja hamuje neurony „grzejne”, co może skutkować obniżeniem temperatury ciała i promowaniem fizjologicznego chłodzenia.

W medycynie tradycyjnej napar z lipy – samodzielnie lub w połączeniu z innymi ziołami (np. z kwiatem czarnego bzu, tymiankiem, maliną) – był powszechnie stosowany jako naturalny środek łagodzący gorączkę, poprawiający samopoczucie w czasie przeziębienia i wspierający oczyszczające działanie potu

Lipa – działanie uspokajające i przeciwlękowe

W badaniach in vitro oraz in vivo wykazano, że zawarte w surowcu flawonoidy, zwłaszcza tilirozyd i w mniejszym stopniu kwercetyna, mogą modulować aktywność receptorów GABA-A – głównych receptorów hamujących w mózgu. Działanie to przypomina mechanizm leków z grupy benzodiazepin, choć jest od nich znacznie łagodniejsze i nie powoduje efektu sedacji ani uzależnienia. Ten mechanizm możesz kojarzyć z artykułu o melisie.

Receptory GABA-A odgrywają kluczową rolę w regulacji napięcia nerwowego, lęku i snu. Ich aktywacja prowadzi do hiperpolaryzacji błony komórkowej neuronów, zmniejszając ich pobudliwość. Związki obecne w lipie – szczególnie tilirozyd – nie wiążą się bezpośrednio z miejscem wiążącym GABA, ale działają jako modulatorzy allosteryczni, nasilając działanie endogennego neuroprzekaźnika. Efektem tego działania jest wyraźne obniżenie napięcia psychicznego, redukcja objawów lękowych oraz ułatwienie zasypiania.

Dzięki temu działaniu neurofizjologicznemu lipa znajduje zastosowanie jako naturalny środek wspomagający w stanach napięcia nerwowego i problemach ze snem. Tradycyjnie stosowana była również jako napar „na wyciszenie” u dzieci, co znajduje potwierdzenie w aktualnych badaniach oraz monografiach roślinnych. Działanie to jest łagodne, fizjologiczne i bezpieczne przy prawidłowym dawkowaniu.

Lipa – działanie przeciwzapalne i przeciwutleniające

Związki fenolowe obecne w kwiatostanie lipy, przede wszystkim flawonoidy (takie jak tilirozyd, kwercetyna, hiperozyd) oraz kwasy fenolowe (np. kawowy, chlorogenowy), wykazują potwierdzone działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Mechanizmy te odgrywają istotną rolę w biologicznej aktywności surowca, tłumacząc jego tradycyjne zastosowanie w leczeniu stanów zapalnych, infekcji i przeziębień.

Badania in vitro przeprowadzone m.in. na komórkach makrofagów RAW 264.7 wykazały, że wyciągi z lipy i wyizolowane z nich flawonoidy:

hamują nadmierną syntezę prozapalnych cytokin, takich jak interleukina 6 (IL-6) i czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α),
ograniczają produkcję prostaglandyn, m.in. poprzez hamowanie aktywności cyklooksygenazy-2 (COX-2),
redukują ekspresję iNOS (indukowalnej syntazy tlenku azotu), co zmniejsza nadmiar reaktywnych form azotu i stres nitrozacyjny.

Równocześnie związki fenolowe obecne w surowcu wykazują silną aktywność antyoksydacyjną, polegającą na neutralizacji wolnych rodników tlenowych, takich jak anion ponadtlenkowy (O₂•−) czy rodnik hydroksylowy (OH•). Działanie to wspomaga ochronę tkanek przed stresem oksydacyjnym, który towarzyszy wielu procesom zapalnym i infekcyjnym

Szczególnie istotną rolę odgrywa tu tilirozyd, uznawany za jeden z głównych bioaktywnych flawonoli lipy. W literaturze naukowej przypisuje mu się działanie:

cytoprotekcyjne – chroniące komórki przed uszkodzeniem,
hepatoprotekcyjne – wspomagające ochronę i regenerację komórek wątroby,
neuroprotekcyjne – zmniejszające stres oksydacyjny w komórkach nerwowych i wspierające ich przeżywalność.

Dzięki tym właściwościom flawonoidy lipy mogą wspierać organizm nie tylko w przebiegu infekcji, ale również jako łagodne środki ochronne w przewlekłym stresie oksydacyjnym i stanach zapalnych.

Lipa – działanie osłaniające i przeciwkaszlowe

Kolejnym ważnym mechanizmem działania kwiatostanu lipy jest jego wpływ osłaniający na błony śluzowe górnych dróg oddechowych, co ma szczególne znaczenie w łagodzeniu suchego, drażniącego kaszlu. Działanie to związane jest z obecnością związków śluzowych – głównie arabinogalaktanów, pektyn i innych polisacharydów roślinnych – które wykazują właściwości typowe dla surowców śluzowych (mucilaginosa). Związki te tworzą na powierzchni błon śluzowych gardła, krtani i przełyku cienką, lepką warstwę ochronną, która:

mechanicznie chroni receptory kaszlowe przed dalszym podrażnieniem,
zmniejsza częstotliwość odruchu kaszlowego w kaszlu suchym i bezproduktywnym,
nawilża śluzówki i łagodzi uczucie drapania i pieczenia w gardle,
sprzyja regeneracji nabłonka oddechowego, dzięki stworzeniu środowiska o odpowiednim nawilżeniu i pH.

Efekt ten ma szczególne znaczenie u dzieci, osób starszych oraz pacjentów z nadreaktywnością krtani i gardła, u których suchy kaszel często nasila się w wyniku nawet niewielkiego podrażnienia. Co istotne, śluzy roślinne nie wykazują działania supresyjnego na ośrodek kaszlu w mózgu, to znaczy działają miejscowo, fizycznie i bezpiecznie.

Ze względu na te właściwości, napar z kwiatów lipy znajduje zastosowanie jako łagodny, naturalny środek wspomagający leczenie infekcji górnych dróg oddechowych, takich jak przeziębienie, angina czy zapalenie krtani – szczególnie u pacjentów wymagających delikatnej terapii, w tym dzieci i seniorów.

Lipa – potencjalne działanie przeciwnowotworowe i przeciwbakteryjne

Choć zastosowanie lipy drobnolistnej w terapii przeciwnowotworowej i przeciwdrobnoustrojowej nie jest obecnie elementem praktyki klinicznej, wyniki badań przedklinicznych sugerują, że niektóre składniki surowca mogą wykazywać biologiczną aktywność również w tych obszarach.

W badaniach in vitro wykazano, że ekstrakty wodno-alkoholowe z kwiatostanu Tilia cordata działają cytotoksycznie wobec komórek ludzkiego raka trzustki (linia komórkowa MIA PaCa-2). Efekt ten był powiązany z nasileniem stresu oksydacyjnego w komórkach nowotworowych, aktywacją szlaku apoptozy oraz zahamowaniem ich proliferacji. Mechanizmy te sugerują potencjalny wpływ niektórych związków fenolowych (m.in. tilirozydu, kwasu kawowego) na szlaki regulujące przeżycie komórkowe i odpowiedź na stres.

Równocześnie, ekstrakty z lipy wykazały w warunkach laboratoryjnych zdolność do hamowania tworzenia biofilmów bakteryjnych, m.in. przez Staphylococcus aureus oraz Escherichia coli. Biofilmy są strukturami, które znacząco zwiększają oporność bakterii na antybiotyki i czynniki środowiskowe, dlatego ich zablokowanie może mieć znaczenie w kontekście fitoterapeutycznego wspomagania leczenia infekcji bakteryjnych.

Warto jednak podkreślić, że badania te znajdują się na wstępnym etapie i dotyczą głównie modeli in vitro. Z tego względu potencjalne zastosowania przeciwnowotworowe i przeciwdrobnoustrojowe lipy mają charakter eksperymentalny i wymagają dalszych badań – zarówno farmakodynamicznych, jak i toksykologicznych.

Niestety, obecnie brak jest dużych badań klinicznych (RCT) potwierdzających skuteczność lipy drobnolistnej u ludzi. Bazy kliniczne (np. ClinicalTrials.gov) nie rejestrują zakończonych prób dotyczących wyłącznie Tilia cordata. Działania surowca są jednak uzasadnione na podstawie historycznego i tradycyjnego zastosowania (uznanego przez EMA) oraz zgodności z mechanizmami działania poznanymi w modelach przedklinicznych.

Lipa – zastosowanie i tradycyjne użycie

Tradycyjne zastosowanie w fitoterapii

Lipa drobnolistna była wykorzystywana w lecznictwie ludowym w całej Europie już od średniowiecza. Jej kwiatostany stanowiły jeden z podstawowych środków: przeciwgorączkowych i napotnych – szczególnie w przebiegu przeziębień i grypy, a także uspokajających i wyciszających – stosowanych w stanach napięcia nerwowego, bezsenności, lęku. Wykorzystywaną ją również w celach powlekających i osłaniających – w chorobach gardła, przeziębieniach, kaszlu i chrypce.

Formy stosowania surowca

➤ Napar (herbatka z lipy)

Najczęściej wykorzystywana forma – przygotowywana z 1,5–2 g suszonych kwiatów na 150 ml wrzątku. Zalecana przy infekcjach dróg oddechowych, bezsenności, bólach głowy z napięcia nerwowego.

➤ Kąpiele z naparu

Wykorzystywane w stanach przeziębieniowych u dzieci i dorosłych – działanie rozgrzewające, napotne i relaksujące. Dodatek naparu do kąpieli może łagodzić problemy skórne, np. atopowe zapalenie skóry, swędzenie, podrażnienia.

➤ Płukanki i kompresy

Płukanki z naparu stosowane były w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła. Kompresy z ciepłego naparu łagodziły obrzęki, podrażnienia spojówek i zmęczenie oczu.

➤ Syropy i mieszanki ziołowe

W tradycyjnych recepturach lipa była łączona z innymi surowcami (np. prawoślazem, tymiankiem, rumiankiem), w celu łagodzenia kaszlu i infekcji górnych dróg oddechowych.

Lipa – etnofarmakologia i wykorzystanie regionalne

W badaniach etnofarmakologicznych prowadzonych w Polsce, Słowenii, Rumunii, Hiszpanii i Włoszech, lipa pojawiała się wśród 5 najczęściej stosowanych surowców w leczeniu przeziębień, infekcji gardła, nerwicy i bólów głowy. Na terenach wiejskich była popularnym domowym remedium dla dzieci i osób starszych – zwłaszcza w formie ciepłego naparu z dodatkiem miodu.

Lipa – współczesne zastosowania

W nowoczesnej fitoterapii lipa nadal znajduje szerokie zastosowanie. Jest dostępna jako preparaty OTC: saszetki do zaparzania, syropy z dodatkiem wyciągów z lipy, a także jako suplementy diety na sen i stres. W przypadku kosmetyków naturalnych ekstrakty z lipy stosowane są w tonikach, szamponach i kremach łagodzących – dzięki możliwym właściwościom przeciwzapalnym i osłaniającym.

Lipa – dawkowanie i sposób użycia

Postać surowca i jego przetworów

Surowiec stosuje się: w postaci naparu (herbatki), w mieszaninach ziołowych (np. z tymiankiem, rumiankiem, melisą), w formie syropów i wyciągów płynnych oraz zewnętrznie – w kąpielach, płukankach, okładach.

Lipa – dawkowanie zgodne z EMA i Farmakopeą

Według wytycznych European Medicines Agency (EMA) i Farmakopei Europejskiej XI:

Dorośli i młodzież powyżej 12 lat: 1,5–2 g surowca (około 1 łyżka stołowa) na 150 ml wrzą Parzyć pod przykryciem 5–10 minut. Stosować 2–4 razy dziennie, najlepiej między posiłkami.
Dzieci 4–12 lat: 1 g surowca na 100 ml wrzą 2–3 razy dziennie. Zalecana wcześniejsza konsultacja z lekarzem lub farmaceutą.
Dzieci 1–4 lata: 0,5 g surowca na 50–75 ml wrzą 1–2 razy dziennie, po konsultacji z lekarzem.

Z kolei jeżeli chodzi o czas stosowania można przyjmować:

krótkotrwale (1–2 tygodnie) w przypadku infekcji dróg oddechowych, przeziębienia i stanów gorą
Do 4 tygodni jako środek uspokajający i wspomagający sen (przy codziennym stosowaniu wieczorem).

Nie zaleca się długotrwałego stosowania bez nadzoru specjalisty, zwłaszcza u dzieci i osób z chorobami przewlekłymi.

Co do typowych form płynnych w źródłach znajdziemy takie informacje odnośnie stosowania:

Syropy: standardowe stężenia 1:5 (ekstrakt:rozpuszczalnik) – 5–10 ml 2–3 razy dziennie.
Kąpiele: 50–100 g surowca na 2–3 l wrzątku, zaparzyć, przecedzić i dodać do ką
Płukanki i okłady: napar przygotowany jak do picia, stosować ciepły 2–3 razy dziennie.

Uwagi praktyczne

Napary najlepiej przyjmować świeżo przygotowane, bez gotowania.
Nie zaleca się dosładzania cukrem – lepszym wyborem jest miód, który dodatkowo wspiera działanie przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne.
Surowiec należy przechowywać w suchym, ciemnym miejscu – najlepiej w papierowych torbach lub szczelnych pojemnikach szklanych.

Lipa – bezpieczeństwo stosowania, działania niepożądane i interakcje

Lipa – ogólny profil bezpieczeństwa

Lipa drobnolistna uznawana jest za surowiec bezpieczny w stosowaniu, zarówno w terapii krótkoterminowej, jak i w umiarkowanym stosowaniu długofalowym. Surowiec nie zawiera alkaloidów, pirolizydyn ani związków toksycznych dla ludzi – co czyni go odpowiednim także dla dzieci, osób starszych i kobiet w ciąży (jednak tylko po konsultacji z lekarzem).

Europejska Agencja Leków (EMA) uznała lipę drobnolistną za produkt roślinny o długiej historii bezpiecznego stosowania, wskazując na brak istotnych działań niepożądanych w dawkach terapeutycznych.

Lipa – działania niepożądane

W badaniach i doniesieniach klinicznych działania niepożądane występują rzadko i zwykle są to łagodne oraz przejściowe:

sporadyczne reakcje alergiczne (zaczerwienienie skóry, świąd, wysypka),
uczucie dyskomfortu żołądkowego przy dużych dawkach (np. powyżej 6 g surowca dziennie),
nadmierna sedacja lub senność po połączeniu z innymi środkami uspokajającymi.

Nie zarejestrowano przypadków hepatotoksyczności, nefrotoksyczności ani istotnych zaburzeń metabolicznych.

Lipa – możliwe przeciwwskazania

Chociaż surowiec uchodzi za bezpieczny, wskazuje się ostrożność w następujących przypadkach:

nadwrażliwość na surowce roślinne z rodziny Malvaceae (choć alergie są bardzo rzadkie),
ciężkie choroby serca – w związku z działaniem napotnym i potencjalnym obciążeniem krążenia u osób osłabionych (EMA sugeruje ostrożność w gorączce przy chorobach układu sercowo-naczyniowego),
ciąża i karmienie piersią – brak danych klinicznych, ale stosowanie naparu w małych dawkach uznawane jest za dopuszczalne po konsultacji lekarskiej.

Lipa – interakcje z lekami

Na ten moment brak jest istotnych danych o bezpośrednich interakcjach lipy z lekami syntetycznymi. Ze względu na jej działanie uspokajające i napotne, zaleca się ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu:

leków uspokajających i nasennych (benzodiazepiny, barbiturany, leki przeciwhistaminowe I generacji) – możliwość nasilenia działania sedatywnego,
leków przeciwgorączkowych – potencjalne synergiczne działanie z lipą może zwiększyć potliwość.

Nie stwierdzono wpływu lipy na enzymy cytochromu P450 ani istotnych zaburzeń w metabolizmie leków.

Lipa – zastosowanie u dzieci i osób starszych

Lipa uznawana jest za bezpieczną w terapii dziecięcej:

stosowana powszechnie od 1. roku życia, w formie naparu, syropu lub kąpieli, preferowana w stanach przeziębieniowych i podwyższonej temperatury ciała. Przed zastosowaniem zaleca się konsultację z lekarzem lub farmaceutą.

U osób starszych można ją stosować jako łagodny środek: nasenny, wspomagający odporność, osłaniający błony śluzowe.

Lipa w kulturze i symbolice

Oprócz wielu potencjalnych i udowodnionych właściwości lipy, warto poznać też jej znaczenie w kulturze, symbolice i wierzeniach.

Lipa – drzewo opiekuńcze i sakralne

Lipa od wieków towarzyszyła człowiekowi nie tylko jako surowiec leczniczy, ale także jako symbol duchowy, społeczny i kobiecy. W wielu kulturach europejskich – zwłaszcza słowiańskiej, germańskiej i bałkańskiej – była uważana za drzewo opiekuńcze, chroniące domostwa, ludzi i zwierzęta przed nieszczęściami.

Wierzono, że lipa chroni przed piorunami (co miało związek z jej dużą zawartością wody i niską palnością), a pod jej koroną nie zbłąka się zły duch ani czarownica. Sadzona była przy chacie zapewnia zdrowie dzieciom i zgodę w rodzinie. Uznawana też za „drzewo zgody” – miejsce, gdzie załatwia się sprawy wspólnoty i rozstrzyga konflikty.

W wielu regionach do dziś przetrwał zwyczaj sadzenia lipy:

po narodzinach dziecka,
w rocznicę ślubu,
na pamiątkę przodków.

Lipa jako kobiecy archetyp

W tradycji słowiańskiej lipa to drzewo kobiece – utożsamiane z łagodnością, opiekuńczością, płodnością i uzdrawiającą mocą. W mitach i przekazach ludowych bywała przedstawiana jako:

drzewo Matki Boskiej, która miała wśród jej gałęzi odpoczywać i ukazywać się pastuszkom,
miejsce porodów i rytuałów oczyszczających, np. kąpieli dla połogowych kobiet i niemowląt,
drzewo ochronne dla dzieci i sierot, często sadzone przy kapliczkach i sierocińcach.

Miejsce lipy w życiu wspólnotowym

Od średniowiecza aż po wiek XX lipa stanowiła społeczne centrum życia wsi:

pod lipą zasiadała rada starszych, odprawiano sądy wiejskie (tzw. „Sąd pod lipą”, niem. Gerichtslinde),
odbywały się tam wesela, śpiewy, obrzędy sezonowe, a także modlitwy w czasie klęsk i susz,
często znajdowała się tam studnia, krzyż lub figura świętego, czyniąc z niej miejsce sakralne.

W Niemczech, Słowenii, Czechach i na Litwie wiele sędziwych lip nosi imiona, są objęte ochroną prawną i traktowane jak żywe pomniki kultur.

Lipa jako symbol narodowy i tożsamościowy

Polska

Lipa była ważnym symbolem szlacheckim – sadzono ją w parkach dworskich i przy dworkach. W tradycji harcerskiej i patriotycznej to drzewo spokoju, honoru i korzeni. W czasie rozbiorów i zaborów była symbolem „cichego oporu” – sadzona przy miejscach pamięci, traktowana jako „zielony krzyż”.

Słowenia

Lipa została oficjalnie uznana za drzewo narodowe – Lipa z Bazovicy jest pomnikiem niepodległości i zgody. W centrum wsi sadzono tzw. „lipę wspólnoty” (słoweń. vaška lipa), która łączyła funkcje sądowe, kultowe i społeczne.

Niemcy

Lipa w mitologii germańskiej była poświęcona bogini Freji, patronce miłości i domowego ogniska. Pojawia się w legendach jako drzewo miłosnych spotkań – słynna pieśń Goethego „Unter den Linden” (Pod lipami) nawiązuje do tego motywu.

Lipa w literaturze, sztuce i rzemiośle

Drewno lipowe to jeden z ulubionych materiałów rzeźbiarskich w ikonografii sakralnej – miękkie, jasne, łatwe w obróbce. Wykonywano z niego figury świętych, krucyfiksy, ołtarze. Z kolei w sztuce ludowej – obecna w rzeźbie, ornamentach i symbolice domowej.

W literaturze pojawia się jako motyw spokoju, tęsknoty, dzieciństwa i ojczyzny. Znany jest on z poezji Norwida, Leśmiana, czy Kochanowskiego. Bo któż z nas nie zna jego fraszki „Na lipę”?

Lipa we współczesnej symbolice i ziołolecznictwie

W XXI wieku lipa powraca jako:

symbol zrównoważonego życia, powrotu do natury i rodzinnych korzeni,
jedno z najczęściej sadzonych drzew miejskich w Polsce (ze względu na odporność i zapach),
ikona ziołolecznictwa ludowego – szczególnie dla kobiet i dzieci,
motyw w markach naturalnych, kosmetycznych i ekologicznych.

W przestrzeni kulturowej i terapeutycznej może być traktowana jako „ziołowy archetyp matki” – łagodna, ciepła, ale silna i długowieczna.

Z zielarskim pozdrowieniem

⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Bibliografia:

Gajek J. Zioła w medycynie ludowej Polski. Warszawa: IWZZ; 2020.
Bartmiński J. Lipa w językowym obrazie świata Słowian. Etnolingwistyka. 2009;21:115–124.
Paluch M. Symbolika roślin w kulturze ludowej. Kraków: Universitas; 2019.
Derwich M. Drzewa w krajobrazie kulturowym wsi. Wrocław: Uniwersytet Przyrodniczy; 2017.
Rácz I. The sacred trees of Central Europe. Stud Ethnogr. 2015;60:51–72.
Wasilewska E. Szepty słowiańskie. Lecznictwo i magia w kulturze ludowej. Białystok: Fundacja Sąsiedzi; 2023.
Leszczyński A. Lipa jako symbol kulturowy. Zagroda Włościańska. 2020;(1):25–30.
Chase MW, Christenhusz MJM, Fay MF, et al. An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. Bot J Linn Soc. 2016;181(1):1–20. doi:10.1111/boj.12385
The Plant List. Tilia cordata Mill. Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanical Garden; 2015
Vít P, Douda J, Krak K, et al. Genetic evidence for cryptic speciation in Tilia cordata (small-leaved lime). Forests. 2022;13(8):1289. doi:10.3390/f13081289
Vít P, Douda J, Hadincová V, et al. Morphological and molecular evidence of introgression in hybrid limes (Tilia spp.). Ann Bot. 2017;120(1):127–143. doi:10.1093/aob/mcx038
EUFORGEN. Tilia cordata – Distribution and ecological characteristics. European Forest Genetic Resources Programme. 2021
Marcinkowska M, Jeżowski P, Siedlecka M, et al. Bioactive compounds in leaves, flowers and fruits of Tilia cordata and their antioxidant activity. Forests. 2021;12(12):1748. doi:10.3390/f12121748
Tuszyński PK, red. Ziołolecznictwo w praktyce. Zeszyty Apteczne. Warszawa: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2022. ISBN: 9788365706126.
European Pharmacopoeia (Ph. Eur.) 11th ed. Strasbourg: Council of Europe; 2023. Monograph: Tiliae flos.
Zielińska S, Janeczko Z. Surowce zielarskie – zasady zbioru i suszenia. Post Fitoter. 2020;21(3):189–198.
EMA. Assessment report on Tilia cordata Mill., T. platyphyllos Scop. and T. × europaea L., flos. EMA/HMPC/337066/2011. London: European Medicines Agency; 2012.
Szczepaniak L, Kowalczyk K. Fitoterapia praktyczna. Lublin: MedPharm; 2020. p. 213–215.
Szűcs Z, Gonda S, Máthé C. Production of phenolic compounds in Tilia spp. depending on tissue origin and developmental stage. Plants. 2024;13(10):1288. doi:10.3390/plants13101288
Zielińska S, Janeczko Z. Skład chemiczny i działanie biologiczne surowców zielarskich. Post Fitoter. 2020;21(3):189–198.
Ghasemi S, Moradi S, Zaringhalam J, et al. Composition and sedative effects of Tilia spp. essential oils. J Ethnopharmacol. 2018;213:263–268. doi:10.1016/j.jep.2017.11.036
Parvu M, Vlase L, Alina I. Evaluation of the polyphenolic profile and antioxidant activity of Tilia species. J Appl Bot Food Qual. 2020;93:47–53. doi:10.5073/JABFQ.2020.093.007
Mirończuk-Chodakowska I, Witkowska AM. Surowce roślinne o działaniu osłaniającym. Rocz Panstw Zakl Hig. 2019;70(4):347–359.
Ismail A, Hneini F, Nawas T. Tilia cordata: a potent inhibitor of growth and biofilm formation of bacterial clinical isolates. World J Pharm Res. 2019;8(13):147–158. doi:10.20959/wjpr201913-16303
Zieliński J, Baraniak B, Kalinowski M. Chemotypy lipy drobnolistnej (Tilia cordata) w zależności od siedliska. Roczniki AR w Poznaniu. 2018;51:137–145.
Gonda S, Varga E, Molnár V, et al. Comparative phytochemical profiling of Tilia cordata and Tilia tomentosa bud extracts. Molecules. 2023;28(5):2451. doi:10.3390/molecules28052451
Allio A, Franchino C, Calorio C, et al. Bud extracts from Tilia tomentosa modulate GABAergic signaling. J Ethnopharmacol. 2015;162:90–98. doi:10.1016/j.jep.2014.12.037
Yoo DY, Kim W, Nam SM, et al. Effects of tiliroside on anxiety-like behavior via GABAergic system modulation in mice. Behav Brain Res. 2017;329:169–175.
Parvu M, Vlase L, Parvu E, et al. Tiliroside and related flavonoids from Tilia cordata and their pharmacological activities. J Appl Bot Food Qual. 2020;93:47–53.
Bone K, Mills S. Principles and Practice of Phytotherapy. 2nd ed. Edinburgh: Churchill Livingstone Elsevier; 2013. p. 264–266.
Awaad AS, Alqahtani AS, Al-Said MS, et al. Anti-inflammatory, antipyretic and antioxidant activities of some plants used in traditional medicine in Saudi Arabia. Saudi Pharm J. 2017;25(4):523–530.
Sertić M, Bilušić T, Duvnjak I, et al. Comparative study of the essential oils and polyphenolic profile of Tilia cordata and Tilia platyphyllos. Chem Biodivers. 2018;15(5):e1800008.
Kim B, Nam SY, Lee S, et al. Tiliroside suppresses neuroinflammation via downregulation of MAPK and NF-κB signaling pathways in LPS-stimulated microglia. Phytother Res. 2020;34(9):2390–2399.
Berger F, Habs M, Bender A, et al. Evaluation of the mucoadhesive and soothing effects of herbal polysaccharide-based extracts in pharyngitis. Phytomedicine. 2017;34:26–32.
Schilcher H, Kammerer S, Wegener T. Phytotherapie: Pflanzenheilkunde in Wissenschaft und Praxis. 4. Aufl. Stuttgart: Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft; 2016. p. 318–320.
Mount Sinai Health Library. Linden monograph. New York: Mount Sinai; 2022. Available from: https://www.mountsinai.org
Zielińska S, Janeczko Z. Składniki czynne surowców uspokajających. Post Fitoter. 2020;21(4):223–230.
Mirończuk-Chodakowska I, Witkowska AM. Działanie osłaniające śluzów roślinnych. Rocz Panstw Zakl Hig. 2019;70(4):347–359.
Yüksel G, Özhan Y, et al. Linden extracts inhibit MIA PaCa-2 cancer cells via oxidative stress modulation. Sci Rep. 2025;15(1):2317. doi:10.1038/s41598-025-86457-2
Vlase L, Benedec D, Hanganu D, et al. Evaluation of antioxidant and cytotoxic activities of some Tilia species extracts. Farmacia. 2016;64(2):240–245.
Benedec D, Hanganu D, Oniga I, et al. In vitro antibacterial and antibiofilm activity of extracts from Tilia cordata against Staphylococcus aureus and Escherichia coli. J Appl Microbiol. 2018;125(4):1116–1125.
Sertić M, Duvnjak I, Vuković N, et al. Phenolic profile and biological activities of Tilia cordata extracts. Molecules. 2019;24(17):3106.
Gracza L, Czerwińska ME. Ziołolecznictwo w praktyce aptecznej. Warszawa: PZWL; 2018. p. 132–135.
Zielińska S, Janeczko Z. Tradycyjne zastosowania ziół w terapii infekcji. Post Fitoter. 2020;21(1):33–39.
Shikov AN, Pozharitskaya ON, Makarov VG, et al. Traditional and current use of herbal preparations for skin diseases. Pharmaceuticals. 2021;14(5):437. doi:10.3390/ph14050437
Mirończuk-Chodakowska I, Witkowska AM. Rośliny stosowane miejscowo w fitoterapii chorób jamy ustnej i gardła. Rocz Panstw Zakl Hig. 2019;70(4):353–360.
Quave CL, Pieroni A. A reservoir of ethnobotanical knowledge informs resilient health care practices in Eastern Europe. J Ethnopharmacol. 2015;174:241–248. doi:10.1016/j.jep.2015.08.011
Menendez-Baceta G, Aceituno L, Reyes-Garcia V, et al. Medicinal plants used for respiratory and digestive ailments in Europe. J Ethnopharmacol. 2020;249:112378. doi:10.1016/j.jep.2019.112378
Nowak A, Śliwa E, Zielińska D. Ekstrakty z lipy w kosmetologii – skład i zastosowanie. Kosmetologia Estetyczna. 2021;10(2):73–78.
Marcinkowska M, Jeżowski P, Siedlecka M, et al. Antioxidant and anti-inflammatory activity of Tilia cordata extracts. Forests. 2021;12(12):1748. doi:10.3390/f12121748
Zielińska S, Janeczko Z. Dawkowanie i bezpieczeństwo stosowania ziół u dzieci. Post Fitoter. 2020;21(2):123–128.
Wichtl M. Herbal Drugs and Phytopharmaceuticals: A Handbook for Practice on a Scientific Basis. 3rd ed. Stuttgart: Medpharm Scientific; 2017. p. 509–511.
Zielińska S, Janeczko Z. Działania niepożądane i bezpieczeństwo stosowania ziół. Post Fitoter. 2020;21(2):123–128.
Mirończuk-Chodakowska I, Witkowska AM. Rośliny stosowane w okresie ciąży i laktacji. Rocz Panstw Zakl Hig. 2020;71(2):151–157.
Bylka W, Matławska I, Pacha J. Interakcje preparatów ziołowych z lekami syntetycznymi. Farm Pol. 2019;75(9):515–523.

Tag: Lipa

Lipa drobnolistna (Tilia cordata) – działanie, zastosowanie, właściwości i symbolika rośliny opiekuńczej