Czy wiesz, gdzie znajduje się światowa stolica ajurwedy? Dlaczego Kerala od wieków przyciąga tych, którzy szukają naturalnych metod leczenia, równowagi ciała i ducha? W tym artykule odkryjesz, czym naprawdę jest ajurweda, na czym polega jej skuteczność i które zioła – jak ashwagandha, tulsi czy triphala – zyskały potwierdzenie w badaniach naukowych. Zajrzyj wraz ze mną do autentycznych klinik i zielarskich ogrodów Kerali i zobacz, jak wygląda panchakarma – oczyszczająca terapia, o której mówi cały wellnessowy świat. Gotów na podróż w głąb ajurwedyjskiego dziedzictwa Indii?

Ajurweda – „wiedza o życiu”

Ajurweda z sanskrytu: āyur = życie, veda = wiedza. Czy wiesz, że jest to jeden z systemów medycyny, który sięga starożytnych Ved? Główny cel ajurwedy to harmonijne utrzymanie zdrowia poprzez równowagę ciała, umysłu i ducha oraz zapobieganie chorobom dzięki naturalnym metodom. Należą do nich: dieta, rytuały, zioła, masaże, a przede wszystkim styl życia. Warto wiedzieć, że od 1979 roku ajurweda jest uznawana przez WHO jako medycyna tradycyjna.

Ajurweda – filozofia dosz i holistyczna wizja zdrowia

Ajurweda zakłada, że każdy człowiek ma unikalny rozkład 3 dosz, czyli energii biologicznych. Są to:

• Vata – powietrze i eter, inaczej energia ruchu, słuchu, dotyku. Związana jest z emocjami, takimi jak: lęk, napięcie, niepokój. Charakteryzuje się właściwościami: suchość, chłód, szorstkość.
• Pitta – ogień, dotyczy przemiany materii. Związana jest ze wzrokiem. Mogą jej towarzyszyć emocje: złość, odwaga, siła woli, ale też zazdrość. Właściwości to z kolei: ostrość, intensywność, gorąco.
• Kapha – ziemia i woda, odnosi się do struktury i stabilności. Zapewnia nawilżenie. Dotyczy smaku i zapachu. Wiąże się z: miłością, cierpliwością, przebaczaniem, ale też posiadaniem czy skąpstwem. Charakteryzuje się: gęstością, stabilnością, lepkością, zimnem i przejrzystością.

Zdrowie osiąga się poprzez zachowanie równowagi pomiędzy tymi doszami. Wzrost czy też niedobór jednej z nich są przyczyną chorób.

Prakriti – typ konstytucyjny a medycyna personalizowana

Na pierwszy rzut oka brzmi to skomplikowanie, ale koncepcja prakriti, czyli typ konstytucyjny jednostki, ma w ajurwedzie ogromne znaczenie diagnostyczne i terapeutyczne. Pozwala określić, której doszy jest w danym człowieku najwięcej. Współczesne badania próbują zestawić tę klasyfikację z: markerami genetycznymi i epigenetycznymi, profilem metabolomicznym, fenotypem i mikrobiomem pacjenta. Przykładowo badanie Govindaraj i wsp. (2015) wykazuje, że osoby o dominacji vata, pitta i kapha różniły się od siebie ekspresją określonych genów związanych ze stanami zapalnymi i stresem oksydacyjnym. Z kolei badanie Patwardhan i wsp. (2018) wskazało, że prakriti może korelować z ryzykiem chorób przewlekłych, np. cukrzycą typu 2, chorobami krążenia czy astmą. Liczba badań w tym kierunku nadal nie jest zbyt duża, niemniej rosnąca ich liczba sugeruje, że:

• występują różnice w polimorfizmach SNP (pojedynczego nukleotydu) między prakriti,
• klasyfikacja prakrtii może pełnić rolę w odpowiedzi na leki (farmakogenomika),
• jest możliwość przewidywania chorób cywilizacyjnych na podstawie indywidualnego rozkładu dosz.

Innymi ograniczeniami w zakresie potwierdzenia korelacji z biomarkerami jest to, że badania są prowadzone głównie w Indiach. Na ten moment brakuje danych z populacji europejskich. Często używane są też nieujednolicone narzędzia diagnostyczne, np. kwestionariusze czy subiektywne obserwacje, które nie mogą stać za rzetelnością takich badań.

Kerala jako centrum ajurwedy

Kerala – tradycja wpisana w obraz

Pierwsze skojarzenie z ajurwedą to niewątpliwie Indie. Ale czy wiesz, że jej kolebką jest konkretny stan? Chodzi o Keralę. Kerala to południowo-zachodni stan Indii i to właśnie tam spotkasz ajurwedę w jej oryginalnej formie. To tam tradycje lecznicze były przekazywane nieprzerwanie w rodzinnych liniach vaidya (lekarzy ajurwedyjskich). Dzięki wilgotnemu klimatowi, bujnej roślinności i obecności lokalnych upraw, region ten od wieków słynie z:

• naturalnych ajurwedyjskich zasobów leczniczych (ashwagandha, brahmi, neem, shatavari, amalaki)
• produkcji wysokiej jakości preparatów ziołowych,
• licznych szpitali i ośrodków badawczo-klinicznych

Arya Vaidya Sala (Kottakkal) – przykład instytucji łączącej tradycję z nauką

Jednym z najbardziej prestiżowych ośrodków ajurwedyjskich jest Arya Vaidya Sala w Kottakkal. Została założona w 1902 roku, a obecnie prowadzi:

• działalność leczniczą i edukacyjną,
• własne farmy roślin leczniczych,
• jedną z najstarszych ajurwedyjskich linii farmaceutycznych (posiadających certyfikat GMP)
• kliniczne badania nad skutecznością terapii panchakarma i preparatów ziołowych we współpracy z instytutami indyjskimi i w USA.

Badano tam, m.in.: choroby zwyrodnieniowe stawów, nadciśnienie, cukrzycę i przewlekłe choroby zapalne jelit.

Kerala – rządowe wsparcie i standaryzacja

W Keralii funkcjonuje kilka uczelni i instytucji badawczych wspieranych przez Ministwrstwo AYUSH (Ayurveda, Yoga, Unani, Siddha, Homeopathy), m.in.: Government Ayurveda Collega w Thiruvananthapuram czy National Research Institute for Panchakarma (NRIP).

Jako ciekawostkę dodam, że w 2020 roku stan Kerala ogłosił plan integracji wybranych terapii ajurwedyjskich w ramach publicznej opieki zdrowotnej, z elementami standaryzacji protokołów terapeutycznych.

Kerala – uprawy roślin leczniczych

Kerala dysponuje korzystnymi warunkami uprawy surowców ajurwedyjskich. W rejonach, takich jak: Wayanad, Idukki, Thekkady czy Palakkad znajdują się certyfikowane farmy organiczne (Indie Organic, USDA), plantacje amalaki, ashwagandhy, brahmi, gotu koli i kurkumy, a także ogrody edukacyjne.

Kerala – fitoterapia w praktyce

Najczęściej stosowane w Kerali formy preparatów to:

• kashayam – odwary wodne, które stosowane są, np. w terapii cukrzycy czy infekcji górnych dróg oddechowych,
• arishtam – preparaty fermentowane, np. na trawienie i rekonwalescencję,
• tailam – oleje do masażu, np. z bala, ashwagandhy, agaru.

Często stosowane są także gotowe preparaty złożone, np.

• Triphala, która ma oczyszczać i wykazywać działanie antyoksydacyjne,
• Chyawanprash – rewitalizacja i odporność,
• Dasamoolarishtam – stosowana w zaburzeniach vata, w osłabieniu i nerwicach.

Zioła ajurwedyjskie z Kerali – przegląd kluczowych roślin

Kerala, dzięki swojemu tropikalnemu klimatowi i żyznej glebie, obfituje w uprawy najważniejszych roślin ajurwedyjskich. Należą do nich:

• Ashwagandha (Withania somnifera). Tradycyjnie stosowana w celu poprawy witalności, redukcji lęku, wzmocnienia odporności, a nawet leczenia bezpłodności. Wiele badań potwierdza jej działanie adaptogenne, neuroprotekcyjne czy przeciwzapalne. Więcej o ashwagandzie przeczytasz w poprzednim artykule.
• Tulsi (Ocimum sanctum). Nazywana świętą bazylią. Tradycyjnie stosowana na odporność, infekcje dróg oddechowych, zaburzenia trawienia czy w celu zmniejszenia stresu. Badania potwierdzają jej działanie immunomodulujące, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe czy adaptogenne.
• Shatavari (Asparagus racemosus). Roślina uznawana za zioło równowagi hormonalnej. Tradycyjnie stosowany w celu niwelowania zaburzeń cyklu menstruacyjnego, poprawie laktacji i wspomaganiu menopauzy. Ma też poprawiać płodność i wzmacniać organizm. Badania potwierdzają jego działanie fitoestrogenne, adaptogenne i przeciwzapalne.
• Triphala. To trójskładnikowa mieszanka ajurwedyjska zawierająca: amalaki (Emblica officinalis), bibhitaki (Terminalia bellirica), haritaki (Terminalia chebula). Tradycyjnie wykorzystywana jest do regulacji wypróżnień, oczyszczania jelit. Ma mieć też działanie odmładzające (rasayana). Potwierdzono badaniami jej działanie przeciwutleniające, poprawiające mikrobiom jelitowy, a także łagodzenie stanów zapalnych.
• Neem (Azadirachta indica). Uznawany za antybakteryjnego strażnika skóry i jamy ustnej. Tradycyjnie stosowany w infekcjach skóry, higienie jamy ustnej, przeciwpasożytniczo, a także przy cukrzycy. Wykazano jego działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze i hipoglikemiczne.

Oczywiście, w ajurwedzie stosuje się o wiele roślin, ale o nich opowiem Ci innym razem przy okazji kolejnych tematów poświęconych medycynie tradycyjnej.

Ajurweda dziś – tradycja spotyka naukę

Ajurweda przeszła długą drogą. Od lokalnej tradycji do przedmiotu międzynarodowych badań, głównie w kontekście terapii wspomagających, w: zespole metabolicznym, chorobach zapalnych, stanach lękowych czy problemach trawiennych i autoimmunologicznych. W latach 2015-2025 opublikowano blisko 2000 badań dotyczących ajurwedyjskich preparatów roślinnych, w tym dziesiątki randomizowanych badań klinicznych (RCT) nad ashwagandhą, Triphalą, shatavari i panchakarmą.

Przykładowo badanie RCT z 2021 roku wykazało, że codzienna suplementacja 300 mg ekstraktu ashwagandhy KSM-66 przez 8 tygodni obniżyła poziom kortyzolu i lęku u osób z przewlekłym stresem. Inne badanie, tym razem dotyczące Triphala wykazało poprawę parametrów glikemicznych i lipidowych u pacjentów z cukrzycą typu 2. Z kolei w przypadku terapii panchakarma przegląd badań z Indii i Niemiec sugeruje, że dobrze przeprowadzona tego typu kuracja może wspierać leczenie migreny, reumatoidalnego zapalenia stawów i chorób zapalnych jelit.

Standaryzacja i kontrola jakości – główny problemach

Pomimo obiecujących perspektyw w kwestii wykorzystywania medycyny ajurwedyjskiej, nadal brakuje globalnych standardów jakości i dawkowania jej preparatów. Kluczowymi wyzwaniami są w tej materii: zmienność składu ziół w zależności od regionu i uprawy, brak jednolitych systemów standaryzacji ekstraktów, niewystarczająca kontrola procesów produkcyjnych w lokalnych manufakturach.

Szczęśliwie w Indiach funkcjonuje ponad 700 firm ajurwedyjskich, które mają certyfikat GMP (Good Manufacturing Practice), a agencje AYUSH i WHO publikują wytyczne co do oceny jakości bezpieczeństwa surowców roślinnych.

Bezpieczeństwo – metale ciężkie, zafałszowania

Niestety, chociaż wiele preparatów ajurwedyjskich ma potwierdzone bezpieczeństwo, pojawiają się pewne ostrzeżenia. Przykładowo istnieje ryzyko zanieczyszczenia metalami ciężkimi, np. ołowiem, rtęcią czy arsenem. Poza tym zdarzają się nielegalne dodatki farmakologiczne, np. sterydy, leki przeciwcukrzycowe. Najczęściej ma to miejsce w przypadku suplementów wątpliwego pochodzenia sprzedawanych jako ajurwedyjskie.

Dlatego tak ważne jest to, aby kupować preparaty ze sprawdzonych źródeł i stosować je pod nadzorem specjalisty. Zwłaszcza dotyczy to osób chorych przewlekle i przyjmujących dużą liczbę leków.

Ajurweda – perspektywy integracji z nowoczesną medycyną

W krajach takich jak: Indie, Niemcy, USA wzrasta liczba ośrodków oferujących medycynę integracyjną. Łączy ona ajurwedę z klasyczną opieką medyczną. Co ciekawe, w 2019 roku WHO ogłosiła plan „Global Centre for Traditional Medicine” z siedzibą w Indiach, którego celem jest weryfikacja i integracja tradycyjnych systemów medycyny w systemy opieki zdrowotnej.

Zielarska podróż do Kerali – co zobaczyć, czego doświadczyć?

Poznałaś/eś już pokrótce, z czym związana jest ajurweda i jakie niesie ze sobą wyzwania dla współczesnej nauki. Teraz przyszedł czas na zielarską podróż do Kerali, czyli co warto mieć na uwadze planując podróż w tamte strony.

Kerala jako światowe centrum ajurwedyjskiego well-being

Kerala jest uznawana za jeden z najważniejszych punktów na mapie turystyki zdrowotnej i wellness. Zwłaszcza dotyczy to ajurwedy. Od lat 90. XX wieku ten indyjski stan promuje się jako „The Land of Ayurveda”, a sama ajurweda została oficjalnie zintegrowana z publiczną ochroną zdrowia.

Szacuje się, że około 23% zagranicznych turystów, którzy przybywają w te rejony, korzysta z zabiegów ajurwedyjskich. Głównie dotyczy to terapii panchakarma, masaży leczniczych i programów detoksykacyjnych.

Co oferują kliniki i ośrodki ajurwedysjkie?

Do typowych zabiegów, z jakich można skorzystać w centrach ajurwedyjskich należą:

• wspominana wcześniej panchakarma, czyli pięcioetapowy proces oczyszczania organizmu z toksyn. W zakresie znajdują się: olejkowe masaże abhyanga, polewanie czoła olejem (shirodhara), czy nawet lewatywy ziołowe (basti).
• Ziołowe masaże lecznicze – często z wykorzystaniem oleju bala taila, dashamoola taila
• indywidualne programy żywieniowe i diagnostyka prakriti.

Przykładowymi ośrodkami w Kerali, które oferują swoje ajurwedyjskie usługi są:

• Arya Vaidya Sala (Kottakkal) – klinika i producent leków z certyfikatem GMP,
• Kairali Ayurvedic Healing Village (Palakkad) – znany ajurwedyjski resort z certyfikatem NABH i ISO,
• Somatheeram Ayurveda Village (Thiruvananthapuram) – to pierwszy certyfikowany ajurwedysjki ośrodek zdrowia na świecie,
• Kalari Kovilakom – ośrodek łączący ajurwedę z jogą i dyscypliną duchową. Nazywany „pałacem ajurwedy”.

Ważną informacją jest to, że rząd Kerali wprowadził specjalny system weryfikacji ośrodków ajurwedyjskich (Green Leaf, Olive Leaf), by ułatwić turystom wybór usług wysokiej jakości.

Farmy, ogrody i ścieżki ziołowe

W regionach Wayanad, Thekkady, Idukki funkcjonują edukacyjne ogrody botaniczne ziołolecznictwa. Można tam zobaczyć ponad 200 gatunków uznawanych za lecznicze. Poza tym plantacje ekologiczne z ashwagandhą, brahmi, tulsi, gotu kolą, amalaki. Można też wziąć udział w warsztatach przetwarzania surowców, np. destylacji olejków, przygotowywania arishtam i kashayam. Niektóre programy obejmują wizyty z przewodnikiem – ajurwedystą i naukę identyfikacji roślin w terenie.

 

Z zielarskim pozdrowieniem

Bibliografia

1. Patwardhan B, Warude D, Pushpangadan P, Bhatt N. Ayurveda and traditional medicine: a global perspective. Evid Based Complement Alternat Med. 2005 Dec;2(4):465–73. doi:10.1093/ecam/neh076.
2. Sharma H, Clark C. Contemporary Ayurveda. Edinburgh: Churchill Livingstone Elsevier; 2007.
3. World Health Organization. Benchmarks for Training in Ayurveda. Geneva: WHO; 2010.
4. World Health Organization. WHO Traditional Medicine Strategy 2014–2023. Geneva: WHO; 2013. https://www.who.int/publications/i/item/9789241506090 [dostęp 26.06.2025]
5. World Health Organization. Report on the International Seminar on Ayurveda and World Health. Geneva: WHO; 1979.
6. Sharma PV. Dravyaguna Vijnana. Varanasi: Chaukhambha Bharati Academy; multiple volumes.
7. Govindaraj P, Nizamuddin S, Sharath A, Jyothi V, Rotti H, Raval R, et al. Genome-wide analysis correlates Ayurveda Prakriti. J Transl Med. 2015;13:167. doi:10.1186/s12967-015-0535-1
8. Patwardhan B, Bodeker G. Ayurvedic genomics: establishing a genetic basis for mind–body typologies. J Altern Complement Med. 2018;24(3):200–207. doi:10.1089/acm.2017.0344
9. Mukerji M, Prasher B. Ayurgenomics: a new way of threading molecular variability for stratified medicine. ACS Chem Biol. 2017;12(4):834–842. doi:10.1021/acschembio.6b00901
10. Ghodke Y, Joshi K, Patwardhan B. Traditional medicine to modern pharmacogenomics: Ayurveda Prakriti type and CYP2C19 gene polymorphism associated with platelet aggregation. J Ayurveda Integr Med. 2016;7(3):147–151. doi:10.1016/j.jaim.2016.07.002
11. Rotti H, Raval R, Anchan S, Bellampalli R, Deshpande S, Kancherla P, et al. Determinants of Prakriti, the human constitution types of Ayurveda: A genome-wide SNP study. Sci Rep. 2021;11:7252. doi:10.1038/s41598-021-86575-x
12. Tillu G, Salvi S, Patwardhan B. Integrating Ayurveda with modern medicine: Possible roles for Prakriti-based lifestyle interventions. J Altern Complement Med. 2019;25(8):848–856. doi:10.1089/acm.2019.0064
13. Patwardhan B, Warude D, Pushpangadan P, Bhatt N. Ayurveda and traditional medicine: a global perspective. Evid Based Complement Alternat Med. 2005;2(4):465–473. doi:10.1093/ecam/neh076
14. Arya Vaidya Sala. Research & Education. Kottakkal: Arya Vaidya Sala https://www.aryavaidyasala.com [dostęp 26.05.2025]
15. Ministry of AYUSH. Annual Report 2020–2021. New Delhi: Government of India; https://ayush.gov.in/resources/annualReport/Annual_Report_2020-2021_English.pdf [dostęp: 26.06.2025]
16. Sharma H. Ayurvedic pharmacology and therapeutics: Kerala traditions and national policy. J Ayurveda Integr Med. 2018;9(2):120–124. doi:10.1016/j.jaim.2017.07.013
17. World Health Organization. WHO Global Centre for Traditional Medicine. Geneva: WHO; 2022. Available from: https://www.who.int/initiatives/who-global-centre-for-traditional-medicine
18. Srikanth N, Prasad BS, Anandan A, Babu PS, Dhiman KS. Safety and efficacy of classical Ayurveda formulations in the management of type 2 diabetes mellitus: A double-blind randomized placebo-controlled clinical trial. J Ayurveda Integr Med. 2021;12(2):265–272. doi:10.1016/j.jaim.2020.07.013
19. Uddin Q, Singhal KC. Fermentation-derived Ayurvedic formulations (Arishta and Asava): traditional preparation and scientific perspectives. J Ethnopharmacol. 2020;260:113076. doi:10.1016/j.jep.2020.113076
20. Kumar V, Sahoo A, Pandey R. Ayurvedic oils (Taila): mechanisms and therapeutic relevance in traditional medicine and dermatology. Int J Ayurveda Res. 2019;10(3):185–191.
21. Peterson CT, Denniston K, Chopra D. Therapeutic uses of Triphala in Ayurvedic medicine. J Altern Complement Med. 2017;23(8):607–614. doi:10.1089/acm.2017.0083
22. Tiwari S, Gehlot S, Nayak A, Vyas R, Sharma A. Effect of Chyawanprash on immunity and quality of life in the elderly: A randomized clinical trial. Ayurveda J Health. 2020;18(4):122–129.
23. Shankar D, Gopal N. Dasamoolarishtam: a traditional fermented polyherbal formulation with applications in Vata disorders. Indian J Tradit Knowl. 2018;17(3):510–516.
24. Cohen MM. Tulsi – Ocimum sanctum: a herb for all reasons. J Ayurveda Integr Med. 2014;5(4):251–259. doi:10.4103/0975-9476.146554
25. Sharma A, Shukla Y. Shatavari (Asparagus racemosus Wild): A review on its biological and pharmacological activities. Asian Pac J Trop Dis. 2020;10(3):79–85.
26. Alzohairy MA. Therapeutics role of Azadirachta indica (neem) in disease prevention and treatment. Evid Based Complement Alternat Med. 2016;2016:7382506. doi:10.1155/2016/7382506
27. Jagtap CY, Nandgaonkar P, Kharat R, Salvi V, Thakur R, Divate U, et al. Clinical evaluation of Triphala in patients with type 2 diabetes mellitus. J Ayurveda Integr Med. 2020;11(3):241–247. doi:10.1016/j.jaim.2019.11.006
28. Narahari SR, Ryan TJ, Aggithaya MG, Sushma KV, Prasanna KS, Suneetha S. Panchakarma therapy for chronic inflammatory disorders: A review of clinical studies. Complement Ther Med. 2019;45:49–55. doi:10.1016/j.ctim.2019.05.010
29. Saper RB, Kales SN, Paquin J, Burns MJ, Eisenberg DM, Davis RB, et al. Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured Ayurvedic medicines sold via the Internet. JAMA. 2008;300(8):915–923. doi:10.1001/jama.300.8.915
30. World Health Organization. WHO Global Centre for Traditional Medicine [Internet]. Geneva: WHO; 2022 https://www.who.int/initiatives/who-global-centre-for-traditional-medicine [dostęp: 26.06.2025]
31. Ministry of AYUSH. Guidelines for Good Clinical Practices for Ayurveda, Siddha and Unani Medicine. New Delhi: Government of India; 2013 [cited 2025 Jun 25]. Available from: https://ayush.gov.in
32. Government of Kerala, Department of Tourism. Green Leaf and Olive Leaf Certification Guidelines. Thiruvananthapuram: Kerala Tourism; https://www.keralatourism.org [dostęp: 26.06.2025]
33. Arya Vaidya Sala. Research & Services. Kottakkal: Arya Vaidya Sala; https://www.aryavaidyasala.com [dostęp: 26.06.2025]
34. Kairali Ayurvedic Group. Kairali Ayurvedic Healing Village – NABH Certified Ayurveda Hospital. Palakkad: Kairali; https://www.kairali.com [dostęp: 26.06.2025]
35. Somatheeram Ayurveda Group. Somatheeram – The World’s First Ayurvedic Hospital with NABH Accreditation. Available from: https://www.somatheeram.org [dostęp: 26.06.2025]
36. CGH Earth Ayurveda. Kalari Kovilakom – The Palace for Ayurveda. Palakkad, Kerala https://www.cghearthayurveda.com/kalari-kovilakom/ [dostęp: 26.06.2025]
37. World Health Organization. WHO Global Centre for Traditional Medicine. Geneva: WHO; 2022. Available from: https://www.who.int/initiatives/who-global-centre-for-traditional-medicine [dostęp: 26.06.2025]