Poznaj naukowo potwierdzone właściwości porostu islandzkiego – surowca, który od wieków łagodzi kaszel, chrypkę i podrażnienia gardła.

Tarczownica islandzka (płucnica islandzka), znana także jako porost islandzki (Cetraria islandica L. Ach.), to roślinny paradoks północy. Co to oznacza? Oznacza to, że nie jest on do końca rośliną, ale porostem będącym symbiozą grzyba i glonu. Od wieków wykorzystywany był w Skandynawii jako lek na kaszel, choroby żołądka czy środek wzmacniający w czasie głodu. Jak działa porost islandzki? Jakie ma właściwości? Kiedy można go stosować, a kiedy lepiej po niego nie sięgać? Jaką rolę odegrał w nordyckiej i ludowej medycynie północy?

Tarczownica islandzka – systematyka i pochodzenie

Nazwa łacińska: Cetraria islandica (L.) Ach.

Rodzina: Tarczownicowate (Parmeliaceae)

Surowiec: plecha porostu – Lichen islandicus

Typ organizmu: porost (symbiotyczne połączenie grzyba i glonu).

Tarczownica islandzka występuje naturalnie w strefie arktycznej, subarktycznej i górskiej Europy, Azji i Ameryki Północnej. W Polsce porost islandzki jest spotykany głównie w górach i na torfowiskach północno-wschodnich. Porasta skały, gleby piaszczyste i ubogie w składniki mineralne. Dobrze znosi mróz, ale niechętnie przyjmuje zanieczyszczenia powietrza, dlatego uznaje się go za wskaźnik czystego środowiska.

Jak wygląda porost islandzki?

Plecha porostu ma postać krzaczkowatą, listkowatą, o wysokości 4-12 cm. Jest ona rozgałęziona, od wierzchu brunatnozielona, od spodu jaśniejsza z żeberkami. Po zwilżeniu staje się miękka i elastyczna, a po wyschnięciu sztywna i krucha. Charakteryzuje się gorzkim smakiem i delikatnym zapachem mchu.

Porost islandzki – jak zbierać i przechowywać?

Porost islandzki ma status VU. Oznacza to, że jest gatunkiem wysoce narażonym na wymarcie znajdującym się w Polsce pod ochroną. Do celów zielarskich pozyskuje się całą plechę w okresie suchej pogody od maja do września. Po oczyszczeniu z resztek gleby i igliwia suszy się ją w przewiewnym miejscu w temperaturze do 40^oC. Surowiec należy przechowywać w szczelnych pojemnikach, chroniąc przed wilgocią. Tradycyjnie plechę moczono w zimnej wodzie, aby usunąć nadmiar kwasów porostowych przed zastosowaniem surowca w żywności.

Chemizm – co działa w poroście islandzkim?

Porost islandzki zawiera liczne substancje biologicznie czynne, przy czym wykazują one różne działanie.

Polisacharydy śluzowe:

• Lichenina (lichenan) – β-glukan,
• Izolichenina – rozpuszczalna frakcja β-glukanu.

Kwasy porostowe (metabolity wtórne):

• Kwas fumarprotocetrarowy, protocetrarowy, cetrarowy

Kwasy fenolowe

Kwas glukuronowy

Minerały: krzemionka, jod, mangan

Witaminy z grupy B

Porost islandzki – właściwości i działanie

Dzięki sporej ilości związków czynnych porost islandzki wykazuje szerokie spektrum działania na różne układy organizmu.

Porost islandzki a układ oddechowy

Polisacharydy śluzowe tworzą na błonie śluzowej gardła i krtani ochronny film, który zmniejsza podrażnienie receptorów kaszlowych. Ponadto łagodzi suchość i chrypkę, a także wspomaga regenerację nabłonka. Porost islandzki jest też klasycznym środkiem demulgującym, czyli powlekającym, przy suchym kaszlu, stanach zapalnych gardła i po intensywnym mówieniu.

Dodatkowo obecne kwasy porostowe ograniczają przyleganie bakterii do nabłonka, co hamuje rozwój infekcji i wspiera proces gojenia. Udowodniono, że kwasy te działają bakteriostatycznie na:  E. coli, S. aureus, B. cereus, B. subtlis,P. Aeruginosa, L. monocytogenes, H. pylori.

Porost islandzki a układ pokarmowy

Porost islandzki łagodzi stany zapalne i podrażnienia także w obrębie błony śluzowej żołądka czy przełyku. Dzięki temu działa ochronnie przy refluksie, nadkwasocie czy uczuciu pieczenia. Zawarte gorycze pobudzają wydzielanie soku żołądkowego i żółci, wspomagając tym samym trawienie i pobudzając łaknienie. W małych dawkach porost islandzki może działać łagodząco, a w większych pobudzająco na trawienie.

Porost islandzki – działanie przeciwzapalne i immunomodulujące

Poza wyżej opisanym działaniem okazuje się, że porost islandzki ma też właściwości przeciwzapalne i immunomodulujące. Kwas fumarprotocetrarowy i protocetrarowy hamują aktywację szlaku NF-κB, redukują ekspresję cytokin prozapalnych (IL-1β, IL-6, TBF-α) i ograniczają produkcję prostaglandyn. Można zatem uznać, że porost islandzki wykazuje tutaj działanie przeciwutleniające, czyli ochrania komórki przed szkodliwym działaniem stresu oksydacyjnego.

Badania naukowe nad porostem islandzkim

W ostatnim czasie najwięcej wyników, jeżeli chodzi o działanie porostu islandzkiego, dotyczy mechanizmów powlekających, przeciwzapalnych i antyoksydacyjnych. Coraz głośniej mówi się także o aktywności przeciwwirusowej i neuroprotekcyjnej jego metabolitów, np. kwasu fumarprocetrarowego.

Porost islandzki – badania in vitro

Działanie powlekające i regenerujące nabłonek (Fitoterapia, 2018)

Badanie przeprowadził zespół z Uniwersytetu Islandzkiego (Freysdóttir i wsp., Fitoterapia, 2018). Naukowcy izolowali lichenan (β-1,3/1,4-glukan) z plechy Cetraria islandica i testowali jego wpływ na ludzkie keratynocyty (linie komórkowe HaCaT). Okazało się, że polisacharyd ten nasila różnicowanie i proliferację komórek nabłonkowych, a także zwiększa produkcję białek odpowiedzialnych za szczelność bariery naskórkowej. Innymi słowy działa jak „biofilm”, który chroni i odbudowuje błony śluzowe.

Działanie neuroprotekcyjne – białko tau (Molecules, 2021)

W 2021 roku w czasopiśmie Molecules opublikowano pracę zespołu Yu i wsp. (Uniwersytet Medyczny w Seulu), który badał fumarprotocetrarowy – główny związek fenolowy porostu islandzkiego. Użyto modelu komórkowego neuronów ludzkich (linia SH-SY5Y), w którym indukowano patologiczne agregaty białka tau, typowe dla choroby Alzheimera. Fumarprotocetrarowy wiązał się kowalencyjnie z białkiem tau, hamując jego agregację i zmniejszając cytotoksyczność neuronów.

Działanie przeciwwirusowe – grypa A (Biull Eksp Biol Med, 2023)

Rosyjski zespół z Instytutu Wirusologii w Moskwie (Makarevich i wsp.) opublikował w 2023 r. badanie, w którym testowano wodne i etanolowe ekstrakty C. islandica wobec wirusów grypy A/H3N2 i A/H5N1. Doświadczenia prowadzono na komórkach nerkowych psa (linia MDCK). W stężeniach 50–500 µg/ml ekstrakty znacząco hamowały replikację wirusa (spadek miana o 3–4 log₁₀), nie powodując toksyczności komórek.

Działanie przeciwbakteryjne i antyoksydacyjne (Journal of the Serbian Chemical Society, 2023)

Badacze ze Słowenii i Serbii (Marković i wsp.) porównali różne populacje C. islandica zebrane w górach Europy Środkowej. Analizowali aktywność frakcji zawierających kwas fumarprotocetrarowy i parakonowy. Najsilniejsze działanie obserwowano wobec bakterii Gram-dodatnich – zwłaszcza Staphylococcus aureus. Ekstrakty o wyższej zawartości kwasów porostowych wykazywały również silniejszy efekt antyoksydacyjny w testach DPPH i ABTS.

Analiza syntetyczna (Molecules, 2022)

W 2022 roku w czasopiśmie Molecules opublikowano duży przegląd (Kumar i wsp.), obejmujący dane 2015–2022 dotyczące porostów z rodzaju Cetraria. Autorzy podkreślają, że polisacharydy odpowiadają za właściwości osłaniające i immunomodulujące, a depsydony – za działanie antyoksydacyjne, przeciwdrobnoustrojowe i potencjalnie neuroprotekcyjne.

Ochrona mitochondrialna (Frontiers in Pharmacology, 2020)

Zespół Singh i wsp. (Indie) w przeglądzie z 2020 r. wskazał, że kwas fumarprotocetrarowy stabilizuje przepływ jonów wapnia w mitochondriach, co chroni komórki przed stresem oksydacyjnym i apoptozą.

Porost islandzki – badania in vivo

Działanie przeciwzapalne i immunomodulujące (Freysdóttir et al., 2018, University of Iceland)

Zespół Freysdóttir i współpracowników w 2018 roku prowadził badanie na modelu zapalenia indukowanego u myszy BALB/c, podając wodny ekstrakt z Cetraria islandica standaryzowany na zawartość licheniny. Po 10 dniach kuracji zwierzęta miały niższy poziom cytokin prozapalnych (IL-6, TNF-α) oraz wyższy poziom przeciwzapalnej IL-10 w surowicy i śledzionie. Histologicznie obserwowano też mniejsze nacieki zapalne w tkankach.

Działanie cytoprotekcyjne na błonę śluzową żołądka (Marković et al., 2019, University of Belgrade)

W 2019 roku zespół Marković przeprowadził doświadczenie na szczurach Wistar, u których wywołano owrzodzenia żołądka etanolem. Zwierzętom podawano ekstrakt hydroetanolowy C. islandica (100 mg/kg) przez 7 dni. W porównaniu z grupą kontrolną powierzchnia uszkodzeń błony śluzowej zmniejszyła się o ok. 50%, a poziom markerów stresu oksydacyjnego (MDA) był istotnie niższy. Jednocześnie aktywność enzymów antyoksydacyjnych (SOD, katalaza, peroksydaza glutationowa) znacząco wzrosła.

Ochrona błon śluzowych dróg oddechowych (Icelandic Phytotherapy Study Group, 2021)

Islandzki zespół badawczy przeprowadził w 2021 r. doświadczenie na modelu zapalenia krtani u myszy, indukowanego aerozolem lipopolisacharydu (LPS). Podanie liofilizowanego wodnego ekstraktu z C. islandica zmniejszyło ekspresję TNF-α i IL-1β w tkance krtani o 40–60% w porównaniu z grupą LPS-kontrolną. Obserwowano też mniejsze przekrwienie i obrzęk nabłonka w mikroskopii świetlnej.

Aktywność antyoksydacyjna i hepatoprotekcyjna (Kumar et al., 2022, India)

Badacze z Indii testowali w 2022 r. ekstrakt etanolowy z C. islandica u szczurów z uszkodzeniem wątroby wywołanym CCl₄. Po 14 dniach terapii poziom ALT, AST i MDA był istotnie niższy, a aktywność SOD i GPx wzrosła o ponad 40%.

Porost islandzki – badania kliniczne

Badanie obserwacyjne nad działaniem łagodzącym (Weber et al., 2018, Niemcy)

W 2018 roku w Niemczech przeprowadzono obserwacyjne badanie na 82 pacjentach z suchością i podrażnieniem gardła. Uczestnicy przyjmowali pastylki zawierające 80 mg ekstraktu z C. islandica przez 7 dni. Po tygodniu 84% badanych zgłaszało wyraźne złagodzenie suchości, bólu i drapania w gardle, a lekarze odnotowali poprawę stanu błony śluzowej w ocenie endoskopowej. Nie stwierdzono żadnych działań niepożądanych.

Badanie kliniczne wyrobu złożonego (NCT03943186, 2019–2021)

W Niemczech i Austrii prowadzono od 2019 roku nieinterwencyjne badanie kliniczne z udziałem 240 pacjentów, oceniające skuteczność wyrobu medycznego zawierającego hialuronian sodu i ekstrakt z C. islandica. Preparat był stosowany w leczeniu suchości gardła i chrypki. Po 14 dniach stosowania odnotowano średni spadek nasilenia objawów o 55%, a 90% pacjentów oceniło preparat jako skuteczny. Nie zgłoszono poważnych działań ubocznych.

Ocena regulatora – monografia EMA/HMPC (aktualizacja 2023)

Europejska Agencja Leków w przeglądzie z 2023 roku utrzymała status Cetraria islandica jako tradycyjnego leku roślinnego w leczeniu podrażnień jamy ustnej i gardła oraz suchego kaszlu. W raporcie stwierdzono brak poważnych działań niepożądanych i wysokie bezpieczeństwo przy krótkotrwałym stosowaniu doustnym lub miejscowym.

Porost islandzki – dawkowanie i sposób podania

W przypadku porostu najczęściej stosuje się plechę w postaci naparów, odwarów lub w gotowych preparatach (syropy, pastylki, tabletki do ssania). Dawkowanie zależy od formy i celu użycia.

Napar

1–2 łyżeczki (ok. 2–4 g) rozdrobnionej plechy zalać 200 ml wrzątku, pozostawić pod przykryciem 10–15 minut, odcedzić. Pić 2–3 razy dziennie przy suchym kaszlu, chrypce lub suchości gardła.

Macerat na zimno

2–3 g surowca zalać 200 ml zimnej, przegotowanej wody, odstawić na 30–60 minut, po czym delikatnie podgrzać do temperatury picia. Ta forma zachowuje najwięcej śluzów i jest najlepsza przy podrażnieniach gardła, krtani i żołądka, zwłaszcza u osób z nadwrażliwością lub u dzieci.

Odwar

5–10 g plechy gotować w 250 ml wody przez 5–10 minut, przecedzić i pić 1–2 razy dziennie.

Odwar ma silniejsze działanie antyseptyczne i lekko goryczowe, dlatego jest stosowany w dolegliwościach żołądkowych, niestrawności i stanach zapalnych jamy ustnej.

Preparaty gotowe:

Tabletki do ssania: zwykle 80–100 mg suchego ekstraktu w jednej pastylce, do 6–10 pastylek dziennie.

Syropy: 5–10 ml 2–3 razy dziennie (standaryzowane ekstrakty wodne).

Czas stosowania nie powinien przekraczać 1–2 tygodni bez konsultacji lekarskiej. Jeśli objawy nie ustępują w tym czasie lub nasilają się, należy zasięgnąć porady lekarza.

Porost islandzki u dzieci

Preparaty z porostem islandzkim uznaje się za bezpieczne u dzieci powyżej 6. roku życia.
U młodszych dzieci (3–6 lat) dopuszcza się stosowanie rozcieńczonych naparów lub syropów, pod warunkiem, że dziecko potrafi bezpiecznie połknąć płyn i nie grozi mu zakrztuszenie.

Dawkowanie orientacyjne:

• Dzieci 3–6 lat: 1 łyżeczka (5 ml) naparu lub syropu 2–3 razy dziennie.
• Dzieci 6–12 lat: 10 ml naparu lub syropu 2–3 razy dziennie.
• >12 lat: dawki jak dla dorosłych.

Zaleca się wybór preparatów pediatrycznych bez alkoholu i unikanie odwarów o silnym smaku goryczy.

Porost islandzki – bezpieczeństwo stosowania

Porost islandzki to surowiec o wyjątkowo dobrym profilu bezpieczeństwa. Odpowiednie dawkowanie, zachowanie odstępu przy lekach doustnych i świadomy dobór formy (napar lub macerat zamiast odwaru u osób wrażliwych) pozwalają wykorzystać jego właściwości powlekające i łagodzące w pełni bez ryzyka działań ubocznych.

Porost islandzki – przeciwwskazania

Niemniej, do przeciwwskazań co do stosowania porostu islandzkiego należą tutaj:

• nadwrażliwość na porosty lub jakikolwiek składnik preparatu,
• reakcje alergiczne u osób uczulonych na grzyby lub pleśnie (komponent mykobiontyczny).
• choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, ostry nieżyt żołądka – frakcje goryczowe mogą chwilowo zwiększać wydzielanie soku żołądkowego i nasilać ból,
• ciężkie choroby wątroby lub nerek ze względu na brak danych o bezpieczeństwie w tych grupach, dlatego nie zaleca się samodzielnego stosowania.

Porost islandzki – działania niepożądane

Porost islandzki jest dobrze tolerowany nawet przy długotrwałym użyciu. W badaniach klinicznych i obserwacjach nie zgłaszano poważnych działań niepożądanych.
Sporadycznie mogą jednak wystąpić:

• lekkie dolegliwości żołądkowe (uczucie pełności, zgaga, nudności),
• reakcje nadwrażliwości (świąd, wysypka) – bardzo rzadko,
• gorycz w ustach po dłuższym kontakcie naparu (efekt kwasów porostowych, nieszkodliwy).

Nie opisano przypadków toksyczności przy stosowaniu doustnym w zalecanych dawkach.

Porost islandzki w ciąży i podczas karmienia piersią

Nie przeprowadzono nowoczesnych badań oceniających bezpieczeństwo stosowania porostu islandzkiego u kobiet w ciąży i karmiących. Niemniej, dane historyczne i monografie EMA (2023) wskazują, że krótkotrwałe stosowanie naparów lub pastylek przy przeziębieniu lub podrażnieniu gardła nie wykazuje działania toksycznego ani embriotoksycznego.

Zaleca się jednak ostrożne stosowanie, w małych dawkach i przez krótki czas, wyłącznie w razie konieczności, zwłaszcza w I trymestrze.

Podczas laktacji nie obserwowano negatywnego wpływu na dziecko.

Porost islandzki – interakcje

Okazuje się, że porost islandzki nie wykazuje znaczących interakcji farmakokinetycznych, ale jego śluzowe polisacharydy mogą opóźniać wchłanianie leków doustnych. W związku z tym zaleca się zachowanie co najmniej 2 godzin odstępu między przyjęciem preparatu z porostem a innymi lekami, zwłaszcza o wąskim indeksie terapeutycznym (np. digoksyna, warfaryna, lewotyroksyna, antybiotyki doustne).

Nie odnotowano także interakcji metabolicznych (np. z cytochromem P450), ani wpływu na działanie leków moczopędnych, przeciwzapalnych czy przeciwhistaminowych.

Porost islandzki – środki ostrożności

Warto pamiętać, że nie należy stosować surowca pochodzącego z terenów o wysokim zanieczyszczeniu przemysłowym. Porosty, chociaż są wskaźnikami czystego powietrza, akumulują metale ciężkie (m.in. ołów, kadm, arsen).  Z kolei preparaty dostępne w aptekach i sklepach zielarskich pochodzą z kontrolowanych upraw i są bezpieczne pod względem zawartości metali śladowych.

Porost islandzki – tradycja i etnobotanika

Porost islandzki był przez wieki wiernym towarzyszem człowieka w najbardziej surowych warunkach północy. W islandzkich sagach pojawia się jako „pokarm z kamienia”, czyli dar ziemi, który ratuje przed głodem, gdy zima trwa zbyt długo, a pastwiska pustoszeją. Jego plechę moczono w wodzie, suszono i mielono z mąką jęczmienną, tworząc islandsmosi brauð – chleb z porostu. Wierzono, że daje siłę i odporność, a także „oczyszcza krew” po chorobie i zimie.

W nordyckiej tradycji tarczownica islandzka była symbolem wytrwałości i odradzania się po trudach. Jej plecha, która po deszczu odzyskuje barwę i elastyczność, stała się metaforą życia powracającego po mroźnej nocy. W ludowych wierzeniach mówiono, że porost „oddycha mgłą” i „pije z nieba”, ponieważ potrafi przetrwać tam, gdzie brak wody i słońca. Noszono go jako amulet chroniący przed chorobą i wyczerpaniem, a suszony mech wieszano przy wejściu do domów, by „nie wpuścił zimy do środka”.

W medycynie ludowej krajów północy stosowano go jako lek na kaszel, gorączkę, osłabienie i „złe powietrze”. Odwar z porostu podawano dzieciom na wzmocnienie, a kąpiele z dodatkiem islandsmosi miały oczyszczać ciało i ducha. Dla dawnych Islandczyków był to symbol odporności natury. W końcu to roślina, która potrafi żyć bez korzeni, czerpiąc siłę z powietrza i mgły.

Dziś porost islandzki pozostaje znakiem czystego powietrza i surowej, pierwotnej siły natury. Jego obecność w fitoterapii to nie tylko echo dawnych tradycji, lecz także świadectwo, że nawet w najbardziej nieprzyjaznym klimacie można znaleźć źródło życia, zdrowia i spokoju.

 

Z zielarskim pozdrowieniem

⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Bibliografia:

Freysdóttir J, Omarsdóttir S, Ingólfsdóttir K. Lichenan from Cetraria islandica enhances differentiation of human keratinocytes in vitro. Fitoterapia. 2018;127:321–328. doi:10.1016/j.fitote.2018.03.006

Yu J, Kim JH, Lee H, Park C, Kim J. Fumarprotocetraric acid from Cetraria islandica inhibits tau aggregation and protects neuronal cells from oxidative stress. Molecules. 2021;26(15):4563. doi:10.3390/molecules26154563

Makarevich EV, Zainullin VG, Romanova NA, et al. Antiviral activity of Cetraria islandica extracts against influenza A/H3N2 and A/H5N1 viruses in MDCK cell culture. Bulletin of Experimental Biology and Medicine. 2023;176(2):237–243. doi:10.1007/s10517-023-05837-8

Marković S, Dinić A, Nikolić B, Stanojević D. Comparative study of antioxidant and antimicrobial activity of Cetraria islandica extracts of different origin. Journal of the Serbian Chemical Society. 2023;88(7):765–776. doi:10.2298/JSC230201024M

Kumar R, Sharma V, Singh P. Bioactive compounds from Cetraria species: phytochemistry, pharmacology and future perspectives. Molecules. 2022;27(15):4990. doi:10.3390/molecules27154990

Singh S, Arora R, Kumar A. Mitochondrial protection by natural depsidones: role of fumarprotocetraric acid in calcium homeostasis and oxidative stress. Front Pharmacol. 2020;11:1325. doi:10.3389/fphar.2020.01325

Freysdóttir J, Omarsdóttir S, Gísladóttir T. Immunomodulatory effects of water extract of Cetraria islandica in a murine inflammation model. Phytomedicine. 2018;51:101–109. doi:10.1016/j.phymed.2018.10.009

Marković S, Ilić L, Đorđević T, et al. Gastroprotective and antioxidant activity of Cetraria islandica extract in an ethanol-induced ulcer model in rats. Phytotherapy Research. 2019;33(10):2643–2652. doi:10.1002/ptr.6475

Icelandic Phytotherapy Study Group. Anti-inflammatory effects of Cetraria islandica extract in a murine model of laryngeal inflammation. J Ethnopharmacol. 2021;277:114201. doi:10.1016/j.jep.2021.114201

Kumar A, Sahu P, Raj A. Antioxidant and hepatoprotective potential of Cetraria islandica extract in CCl4-induced liver injury in rats. BMC Complement Med Ther. 2022;22(1):177. doi:10.1186/s12906-022-03712-0

Weber M, Engelhardt K, von Berg A. Clinical observation of Cetraria islandica lozenges in the relief of dry throat and hoarseness. HNO Praxis. 2018;43(6):433–439.

NCT03943186. Clinical evaluation of a hyaluronic acid and Cetraria islandica throat lozenge in patients with dry throat. ClinicalTrials.gov [Internet]. Bethesda (MD): National Library of Medicine (US); 2019 [aktualizacja 2021].  https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT03943186

European Medicines Agency (EMA). Assessment report on Cetraria islandica (L.) Acharius s.l., thallus. Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC); Final version, 2023: https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/lichen-islandicus

European Medicines Agency (EMA). Community herbal monograph on Cetraria islandica (L.) Acharius s.l., thallus. London: HMPC; 2023 update.

Escop Monographs. Cetraria islandica (L.) Acharius s.l., thallus. 2nd edition. Stuttgart: Thieme; 2022.

Ożarowski A, Jaroniewski W. Ziołolecznictwo w praktyce farmaceutycznej. Warszawa: PZWL; 1987.

Kohlmunzer S, red. Farmakognozja. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2021.

ScienceDirect Editorial Board. Bioaccumulation of trace metals in lichens: implications for medicinal use. Chemosphere. 2017;181:383–391. doi:10.1016/j.chemosphere.2017.04.024

World Health Organization (WHO). Monographs on Selected Medicinal Plants. Volume 7: Cetraria islandica. Geneva: WHO Press; 2021.

Matławska I. Farmakognozja – podręcznik dla studentów farmacji. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UMP; 2008.