Merry Herbalist

Kategoria: Ziołowe szlaki zdrowia

  • Zioła na kaszel – które zioła mogą pomóc?

    Zioła łagodzące kaszel suchy i mokry – ich mechanizmy działania, zastosowanie w fitoterapii oraz zasady bezpiecznego stosowania

    Zioła na kaszel

    Kaszel to jeden z najczęstszych objawów infekcji dróg oddechowych, który potrafi skutecznie uprzykrzyć codzienne funkcjonowanie. Choć jest mechanizmem obronnym, mającym oczyścić drogi oddechowe, zbyt nasilony może wymagać łagodzenia. Fitoterapia oferuje wiele roślin, które, w zależności od rodzaju kaszlu, działają osłaniająco, wykrztuśnie lub wspomagająco, łagodząc stan zapalny i ułatwiając regenerację błon śluzowych. Jakie rośliny tutaj znajdziemy? Jak je bezpiecznie stosować? Na co zwrócić uwagę?

    Czym jest kaszel?

    Kaszel to odruchowa, ochronna reakcja organizmu, która oczyszcza drogi oddechowe z wydzieliny i czynników drażniących, np. z pyłu czy patogenów. Powstaje na skutek pobudzenia receptorów czuciowych w drogach oddechowych, przewodzonych głównie przez nerw błędny do ośrodków pnia mózgu, a następnie przez włókna eferentne do mięśni oddechowych. U części chorych, zwłaszcza z kaszlem przewlekłym, dochodzi do nadwrażliwości z nadmierną aktywacją kanałów TRP. Nadmierna aktywacja kanałów TRP to stan, w którym receptory czuciowe w drogach oddechowych reagują zbyt silnie na bodźce, prowadząc do obniżenia progu kaszlowego i przewlekłej nadwrażliwości. To kluczowy mechanizm w przewlekłym kaszlu, opisywany w najnowszych wytycznych europejskich i amerykańskich.

    W praktyce klinicznej wyróżnia się:

    • Kaszel ostry (<3 tygodni) – towarzyszy najczęściej ostrym infekcjom wirusowym.
    • Kaszel podostry (3-8 tygodni) – to często kaszel, który pojawia się po infekcji.
    • Kaszel przewlekły (> 8 tygodni) – wymaga dokładniejszej diagnostyki, np. w kierunki astmy, nadreaktywności oskrzeli, zespołu UACS (Upper Airway Cough Syndrome, czyli zespołu kaszlu z górnych dróg oddechowych) i refluksu żołądkowo-przełykowego.

    Kaszel można podzielić także na:

    • Kaszel suchy – nieproduktywny, męczący bez odkrztuszania wydzieliny,
    • Kaszel mokry – produktywny, z odkrztuszaną wydzieliną.

    Niezależnie od terapii objawowej, obecność tzw. objawów alarmowych, np. krwioplucia, utraty masy ciała, wysokiej gorączki, duszności, spoczynkowej nietolerancji wysiłku, bólu w klatce piersiowej, powinna skłonić pacjenta do pilnej diagnostyki lekarskiej.

    Kaszel – gdzie jest miejsce fitoterapii?

    W łagodnych zakażeniach górnych dróg oddechowych i kaszlu ostrym bez objawów alarmowych zioła mogą zmniejszać objawy, skracać czas do pełnego ustąpienia kaszlu i poprawiać komfort życia. Wyróżnia się 3 główne mechanizmu działania surowców roślinnych, które determinują ich zastosowanie w kaszlu:

    • Działanie powlekające (osłaniające),
    • Działanie wykrztuśne/mukolityczne,
    • Działanie przeciwzapalne, odkażające, immunomodulujące.

    Poniżej znajdziesz przykłady surowców roślinnych, które są wykorzystywane w zwalczaniu kaszlu zgodnie ze swoim mechanizmem działania.

    Zioła na kaszel – powlekające (osłaniające)

    Polisacharydy śluzowe, które są obecne w surowcach roślinnych, tworzą bioadhezyjny film w błonie śluzowej gardła i krtani. Zmniejszają dzięki temu pobudliwość aferentnych włókien czuciowych, czego efektem są: zmniejszenie „drapania” w gardle, rzadsze napady kaszlu i poprawia komfortu życia. Wykorzystuje się to przede wszystkim w czasie kaszlu suchego.

    Babka lancetowata (Plantago lanceolata L.) – liść babki lancetowatej

    Liść babki lancetowatej jest bogaty w polisacharydy śluzowe, irydoidy (aukubina) i flawonoidy. Mechanizm działania śluzów to tworzenie filmu ochronnego na błonach śluzowych, a dodatkowo może działać przeciwzapalnie. Monografia EMA (2024) podaje następujące wskazania do stosowania: podrażnienia jamy ustnej i gardła z towarzyszącym suchym kaszlem. Badania kliniczne potwierdzają poprawę objawów kaszlu u dzieci i dorosłych.

    Prawoślaz lekarski (Althaea ofiicinalis L.) – korzeń prawoślazu, liść prawoślazu

    Surowce zawierają do 20% śluzów. Wykazują silne działanie osłaniające i przeciwkaszlowe, zmniejszające wrażliwość receptorów kaszlowych. Monografia EMA (2016) podaje wskazania do stosowania: łagodzenie podrażnień jamy ustnej i gardła związanych z suchym kaszlem. Potwierdzony w badaniach klinicznych jako skuteczny demulcens (działanie powlekające).

    Płucnica/Tarczownica islandzka, Cetraria islandica L.) – porost islandzki (Lichen islandicus)

    Porost islandzki zawiera polisacharydy śluzowe (licheninę, izolicheninę) i kwasy porostowe. Działają one powlekająco i łagodząco, dodatkowo łagodne działanie przeciwbakteryjne. Monografia EMA (2014) podaje wskazania do stosowania: suchy kaszel i podrażnienie jamy ustnej/gardła. Jest powszechnie stosowany w pastylkach na kaszel suchy.

    Podbiał pospolity (Tussilago farfara L.) – liść podbiału

    Surowiec zawiera śluzy, flawonoidy i kwasy fenolowe, dzięki czemu wykazuje działanie powlekające i łagodzące kaszel. Jest tradycyjnie stosowany w suchym kaszlu, ale obecnie rzadko zalecany ze względu na zawartość alkaloidów pirolizydynowych (PA) o działaniu hepatotoksycznym – stosuje się wyłącznie preparaty oczyszczone z PA.

    Ślaz dziki, zaniedbany (Malva sylvestris L.) – liść/kwiat ślazu

    Liść czy kwiat ślazu zawierają do 10% śluzów, a także antocyjany i flawonoidy. Mechanizm działania polega na osłonie i zwalczaniu stanów zapalnych błon śluzowych gardła i krtani. Dane farmakognostyczne (m.in. „Farmakognozja” Kohlmunzera) i monografie ESCOP wskazują go jako środek tradycyjnie stosowany w suchym kaszlu i chrypce.

    Malwa czarna (Althaea rosea L.) – kwiat malwy czarnej

    Surowiec śluzowy zbliżony do ślazu dzikiego i prawoślazu. Zawarte w nim polisacharydy śluzowe redukują podrażnienia gardła, zmniejszają odruch kaszlowy. Malwa czarna jest tradycyjnie stosowana w fitoterapii infekcji górnych dróg oddechowych.

    Lipa drobnolistna (Tilia cordata L.) – kwiatostan lipy

    Kwiatostan lipy zawiera polisacharydy śluzowe, flawonoidy i olejek eteryczny. Śluzy działają osłaniająco i przeciwkaszlowo, flawonoidy łagodnie przeciwzapalnie, a napar działa też napotnie w infekcjach. Lipa jest tradycyjnie stosowana przy kaszlu towarzyszącym przeziębieniom. Jej działanie zostało potwierdzone w monografiach ESCOP i literaturze farmakognostycznej.

    Zioła przeciwkaszlowe o innym mechanizmie

    Siwiec żółty (Glaucium flavum L.) – ziele siwca żółtego

    Surowiec zawiera alkaloidy izochinolinowe, z których najważniejsza jest glaucyna. Obecne są też m.in. chelidonina, protopina i sangwinaryna. Glaucyna działa ośrodkowo. Hamuje ośrodek kaszlu w rdzeniu przedłużonym, nie powodując przy tym depresji oddechowej. Wykazuje dodatkowo działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie oskrzeli i właściwości przeciwzapalne. Jest tradycyjnie stosowany jako roślinny środek przeciwkaszlowy. Skuteczność glaucyny potwierdzono w badaniach klinicznych, gdzie działanie było porównywalne do kodeiny, przy korzystniejszym profilu bezpieczeństwa.

    Zioła na kaszel – wykrztuśne, mukolityczne, sekretolityczne

    Działanie wykrztuśne ziół na kaszel polega na tym, że zwiększają one ilość, rozrzedzają lub zmieniają właściwości wydzieliny oskrzelowej, a także wpływają na aktywność nabłonka rzęskowego, dzięki czemu łatwiej ją usunąć.

    Bluszcz pospolity (Hedera helix L.) – liść bluszczu
    Bluszcz zawiera saponiny triterpenowe (hederakozyd, który przekształca się w α-hederynę). α-Hederyna hamuje internalizację receptorów β₂ przez co wzmacnia ich sygnalizację, a to doprowadza do rozkurczu oskrzeli i zwiększenia płynnej wydzieliny. Monografia EMA wskazuje na stosowanie w kaszlu produktywnym.

    Eukaliptus (Eucalyptus spp.) – olejek eukaliptusowy

    Zawiera olejek eteryczny bogaty w 1,8-cyneol (eukaliptol). Zwiększa on uwodnienie i transport śluzu łagodnie zmieniając też skład wydzieliny. Dodatkowo może działać przeciwzapalnie.
    Monografia EMA wskazuje na tradycyjne stosowanie w kaszlu i przeziębieniu. Badania kliniczne z wykorzystaniem 1,8-cyneolu w ostrym zapaleniu oskrzeli wykazały zmniejszenie objawów.

    Biedrzeniec anyż (Pimpinella anisum L.) – owoc anyżu

    Owoc i olejek zawierają głównie trans-anetol (80–90%), a także anisaldehyd i niewielkie ilości estragolu. Trans-anetol działa drażniąco na błonę śluzową żołądka, co poprzez odruch nerwu błędnego prowadzi do zwiększenia wydzielania wodnistej frakcji śluzu w drogach oddechowych. Dzięki temu gęsta wydzielina ulega rozcieńczeniu, staje się łatwiejsza do odkrztuszenia, a kaszel produktywny jest bardziej efektywny. Olejek eteryczny wykazuje także łagodne działanie przeciwbakteryjne i spazmolityczne. Monografia EMA (2015) obejmuje tradycyjne wskazania do stosowania w łagodnych dolegliwościach trawiennych i w kaszlu związanym z przeziębieniem.

    Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra L.) – korzeń lukrecji

    Korzeń lukrecji zawiera do 15% saponin triterpenowych, z których najważniejsza jest glicyryzyna, a także flawonoidy (likwirytygenina, izolikwirytygenina). Saponiny zwiększają wydzielanie wodnistej, rzadszej wydzieliny w drogach oddechowych, co ułatwia rozcieńczenie i usuwanie zalegającego gęstego śluzu. Jednocześnie glicyryzyna i flawonoidy hamują mediatory zapalne w błonie śluzowej, co zmniejsza jej podrażnienie i łagodzi odruch kaszlowy. EMA (2010) potwierdza tradycyjne stosowanie w kaszlu produktywnym i w łagodzeniu podrażnień błon śluzowych górnych dróg oddechowych.

    Sosna zwyczajna (Pinus sylvestris L.) – młode pędy sosny

    Młode pędy sosny i i olejek eteryczny zawierają α- i β-pinen, limonen oraz borneol. Olejek eteryczny drażni błonę śluzową żołądka, co odruchowo zwiększa wydzielanie wodnistego śluzu w drogach oddechowych. Dodatkowo lotne składniki inhalowane działają antyseptycznie i łagodnie mukolitycznie. Takie działanie potwierdza Blaschek W, et al. Hagers Enzyklopädie der Arzneistoffe und Drogen. 6th ed. Stuttgart: Springer; 2015 jako tradycyjne zastosowanie w kaszlu i infekcjach dróg oddechowych.

    Mydlnica lekarska (Saponaria officinalis L.) – korzeń mydlnicy

    Korzeń mydlnicy zawiera do 5% saponin triterpenowych (saponariozydy A i B). Saponiny drażnią błonę śluzową żołądka, co odruchowo zwiększa wydzielanie wodnistego śluzu w oskrzelach. Dzięki temu gęsta wydzielina ulega rozcieńczeniu i łatwiej się odkrztusza, jednak w wyższych dawkach surowiec może wywoływać nudności. Potwierdzenie tych działań można znaleźć u Blaschek W, et al. Hagers Enzyklopädie der Arzneistoffe und Drogen. 6th ed. Stuttgart: Springer; 2015, gdzie opisane są właściwości wykrztuśne i ograniczenia bezpieczeństwa.

    Doględa szorstka (Grindelia squarrosa Pursh.) – ziele grindelii
    Ziele zawiera żywice bogate w kwasy diterpenowe (m.in. kwas grindelowy), olejek eteryczny (borneol, α-pinen, limonen) oraz flawonoidy. Diterpeny i olejek eteryczny pobudzają wydzielanie wodnistej frakcji śluzu w oskrzelach, a flawonoidy i żywice działają przeciwzapalnie, łagodząc obrzęk i podrażnienie błon śluzowych dróg oddechowych.  ESCOP (European Scientific Cooperative on Phytotherapy. ESCOP Monographs: Grindeliae herba. Stuttgart: Thieme; 2016) potwierdza jej tradycyjne stosowanie w kaszlu produktywnym towarzyszącym przeziębieniu.

    Oman wielki (Inula helenium L.) – korzeń omanu

    Korzeń omanu wielkiego zawiera saponiny, laktony seskwiterpenowe (alantolakton, izoalantolakton) oraz olejek eteryczny. Saponiny zwiększają wydzielanie wodnistego śluzu w oskrzelach, a olejek nasila odruch kaszlowy. Z kolei laktony seskwiterpenowe działają przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie, co dodatkowo wspiera oczyszczanie dróg oddechowych. Potwierdzenie tych działań znajdziemy w pracy Obolskiy D, Pischel I, Feistel B, Glotov N, Heinrich M. Inula helenium L. – a review on ethnopharmacological and phytochemical aspects. J Ethnopharmacol. 2011;137(1):1-19 – opisuje tradycyjne stosowanie w chorobach układu oddechowego i potwierdza właściwości sekretolityczne.

    Ipekakuana prawdziwa, wymiotnica prawdziwa (Carapichea ipecacuanha (Brot.) L. Andersson) – korzeń wymiotnicy, ipekakuany

    Korzeń zawiera alkaloidy izochinolinowe, głównie emetynę i cefelinę. W małych dawkach alkaloidy drażnią błonę śluzową żołądka, co przez odruch nerwu błędnego zwiększa wydzielanie wodnistego śluzu w oskrzelach i ułatwia jego odkrztuszanie. W wyższych dawkach surowiec działa emetycznie, czyli wywołując wymioty. Potwierdzenie tych właściwości można znaleźć u White CM. Ipecac syrup: past uses, current status, and future directions. Ann Pharmacother. 2020;54(5):514-22. Udowadnia mechanizm odruchowy i opisuje historyczne zastosowanie w leczeniu kaszlu.

    Rdest ptasi (Polygonum aviculare L.) – ziele rdestu
    Ziele zawiera saponiny, flawonoidy (awikularyna, izoramnetyna), garbniki oraz krzemionkę. Saponiny zwiększają ilość wodnistej wydzieliny w drogach oddechowych, co rozcieńcza gęstą plwocinę i ułatwia jej odkrztuszanie. Flawonoidy z kolei działają przeciwzapalnie na błony śluzowe.
    Potwierdzają to Opletal L, Jahodar L, Chodera A, et al. Planta medica and folk medicine of Polygonaceae. Phytother Res. 2001;15(5):415-21 w tradycyjnym zastosowaniu w chorobach układu oddechowego.

    Pierwiosnek lekarski (Primula veris L.) – korzeń pierwiosnka
    Korzeń pierwiosnka zawiera saponiny triterpenowe (primulina, primulakozydy) oraz fenolokwasy.
    Saponiny drażnią błonę śluzową żołądka i odruchowo pobudzają gruczoły oskrzelowe do wydzielania wodnistego śluzu, który rozcieńcza gęstą wydzielinę i ułatwia jej odkrztuszenie. EMA (2010) potwierdza tradycyjne stosowanie pierwiosnka jako środka wykrztuśnego w kaszlu przeziębieniowym.

    Bez czarny (Sambucus nigra L.) – kwiat bzu czarnego

    Kwiat bzu zawiera flawonoidy (rutynę, izokwercytrynę), antocyjany i polisacharydy śluzowe. Śluzy działają powlekająco i łagodząco na błony śluzowe, a flawonoidy wspierają rozrzedzanie wydzieliny. Napar z kwiatu bzu działa napotnie i łagodnie wykrztuśnie, co wspiera oczyszczanie dróg oddechowych podczas infekcji. Monografia EMA (2012) potwierdza, że jest tradycyjnie stosowany w przeziębieniu przebiegającym z kaszlem.

    Macierzanka piaskowa (Thymus serpyllum L.) – ziele macierzanki
    Ziele zawiera olejek eteryczny (tymol, karwakrol, p-cymen) oraz flawonoidy. Olejek pobudza wydzielanie wodnistej frakcji śluzu w drogach oddechowych i stymuluje ruch rzęsek, co przyspiesza transport wydzieliny. Działa także przeciwbakteryjnie i łagodnie rozkurczowo.ESCOP (European Scientific Cooperative on Phytotherapy. ESCOP Monographs: Serpylli herba. 2nd ed. Stuttgart: Thieme; 2009) potwierdza tradycyjne stosowanie w kaszlu i nieżytach górnych dróg oddechowych.

    Tymianek pospolity (Thymus vulgaris L.) – ziele tymianku

    Ziele i olejek zawierają tymol, karwakrol, borneol i linalol. Olejek zwiększa wydzielanie wodnistego śluzu w drogach oddechowych, pobudza ruch rzęsek i działa antyseptycznie. W rezultacie wydzielina staje się rzadsza i łatwiejsza do odkrztuszenia. Monografia EMA (2013) potwierdza tradycyjne stosowanie tymianku jako środka wykrztuśnego. Skuteczność została też potwierdzona w badaniach klinicznych preparatów złożonych (tymianek + pierwiosnek).

    Dziewanna wielkokwiatowa (Verbascum densiflorum L.) – kwiat dziewanny

    Kwiat dziewanny zawiera polisacharydy śluzowe, saponiny i flawonoidy. Saponiny zwiększają ilość i płynność wydzieliny w oskrzelach, a śluzy powlekają błony śluzowe gardła, łagodząc podrażnienie i zmniejszając odruch kaszlowy. Monografia EMA (2011) potwierdza tradycyjne stosowanie dziewanny w bólu gardła i kaszlu związanym z przeziębieniem.

    Zioła na kaszel – przeciwzapalne, przeciwwirusowe, immunomodulujące

    Poniższej wymienione zioła to z kolei pewnego rodzaju „wspomagacze” leczenia kaszlu. Ich zadaniem jest wzmocnienie działania przeciwzapalnego, odkażanie czy pobudzenie układu odpornościowego do walki z infekcjami.

    Działanie przeciwzapalne polega tutaj na hamowaniu aktywności enzymów prozapalnych (COX-2, LOX), przez co zmniejsza się produkcja cytokin i wolnych rodników, a jednocześnie stabilizuje się nabłonek dróg oddechowych. W efekcie zmniejsza się podrażnienie receptorów kaszlowych, obrzęk gardła i uczucie drapania.

    Działanie antyseptyczne, czyli odkażające ma za zadanie wyeliminować drobnoustroje, których obecność może przedłużać czas infekcji i nasilać wydzielanie śluzu w drogach oddechowych. Zadaniem surowców roślinnych o właściwościach antyseptycznych jest uszkodzenie błon komórkowych drobnoustrojów, hamowanie przylegania bakterii do nabłonka i utrudnianie replikacji wirusów. Wynikiem jest redukcja patogenów w gardle czy oskrzelach, ograniczenie nadkażeń i przyspieszenie ustępowania infekcji. W tym skrócenie czasu trwania kaszlu.

    Działanie immunomodulujące roślin polega na pobudzaniu aktywności makrofagów, neutrofili i komórek NK. Dodatkowo surowce te zwiększają produkcję interferonu oraz modulują wytwarzanie cytokin. Dzięki takiemu mechanizmowi dochodzi do szybszej eliminacji wirusów, mniejszej intensywności infekcji, skrócenia czasu trwania kaszlu, a także obniżenia ryzyka powikłań i przewlekłego podrażnienia dróg oddechowych.

    Pelargonia afrykańska (Pelargonium sidoides DC.) – korzeń pelargonii

    Korzeń pelargonii zawiera kumaryny (umkalinę, skopoletynę), flawonoidy i kwasy fenolowe. Niektóre jego ekstrakty wodno-etanolowe stymulują nieswoistą odpowiedź immunologiczną, czyli aktywują makrofagi i zwiększają produkcję interferonu. Mają zatem właściwości przeciwwirusowe. Dodatkowo zmniejszają adhezję bakterii do nabłonka dróg oddechowych, co może znacząco ograniczyć nadkażenia. Monografia EMA (2014) wskazuje na tradycyjne stosowanie korzenia pelargonii w leczeniu ostrych infekcji dróg oddechowych. Liczne badania RCT z lat 2000-2020 potwierdziły z kolei skrócenie czasu trwania kaszlu u dzieci i dorosłych z ostrym zapaleniem oskrzeli.

    Jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea L.) – ziele i korzeń jeżówki

    Korzeń i ziele jeżówki zawierają pochodne kwasu kawowego (echinakozyd, kwas cykoriowy), alkamidy i polisacharydy. Alkamidy i kwasy fenolowe modulują aktywność makrofagów i limfocytów zwiększając produkcję interferonu i cytokin przeciwwirusowych. Jednocześnie obniżają nadmierną odpowiedź zapalną. W kontekście kaszlu jeżówka wspiera szybszą eliminację patogenów i łagodzi stan zapalny błon śluzowych. Monografia EMA (2014) wskazuje na tradycyjne wykorzystanie jeżówki w leczeniu przeziębienia. Z kolei badania kliniczne wykazują skrócenie czasu trwania objawów infekcji, w tym kaszlu, u dorosłych.

    Szałwia lekarska (Salvia officinalis L.) – liść szałwii

    Liść szałwii zawiera olejek eteryczny (tujon, cyneol, kamforę), kwasy fenolowe (kwas rozmarynowy) i garbniki. Olejek ten działa antyseptycznie wobec bakterii i wirusów, a kwasy fenolowe i garbniki wykazują silne właściwości przeciwzapalne i ściągające. Podczas kaszlu surowiec łagodzi podrażnienia gardła, zmniejsza kolonizację bakteryjną i ogranicza miejscowy stan zapalny. Monografia (2015) wskazuje na tradycyjne zastosowanie szałwii w leczeniu zapalenia gardła i jamy ustnej oraz jako środek wspomagający w kaszl infekcyjnym.

    Czosnek pospolity (Allium sativum L.) – cebula czosnek

    Czosnek zawiera siarczki organiczne (allicynę, ajoen, S-allilo-L-cysteinę), flawonoidy, saponiny, śluzy i związki fenolowe. Wykazuje właściwości przeciwzapalne, przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne i immunomodulujące. Działanie przeciwzapalne polega na hamowaniu aktywności COX-2 i LOX, przez co zmniejsza się produkcja cytokin prozapalnych i zmniejsza się stres oksydacyjny. Allicyna hamuje z kolei replikację wirusów (w tym rinowirusów i wirusa grypy) poprzez blokowanie enzymów i utrudnianie penetracji do komórek gospodarza. Siarczki czosnkowe mogą natomiast uszkadzać błony komórkowe bakterii i hamować ich enzymy. Wykazano aktywność wobec Streptococcus pneumoniae i Hemophilus influenzae, które są typowymi patogenami układu oddechowego. Śluzy zawarte w czosnku stymulują natomiast aktywność makrofagów i komórek NK wspomagając odpowiedź immunologiczną. Dzięki temu czosnek wspiera leczenie infekcji dróg oddechowych przebiegających z kaszlem. Może też skracać czas trwania przeziębienia i zmniejsza nasilenie objawów. Monografia EMA (2015) potwierdza jego tradycyjne wykorzystanie jako środka wspomagającego w przeziębieniach i infekcjach dróg oddechowych. Badania kliniczne potwierdzają z kolei zmniejszenie częstości przeziębień i skrócenie ich przebiegu dzięki suplementacji czosnkiem. Monografia ESCOP potwierdza działanie immunostymulujące i przeciwinfekcyjne.

    Zioła na kaszel – jak stosować?

    Zioła na kaszel – przeciwkaszlowe

    Zioła przeciwkaszlowe dawkowanie

     

    Zioła na kaszel – wykrztuśne, mukolityczne, sekretolityczne

    Zioła wykrztuśne dawkowanie

    Zioła wykrztuśne dawkowanie

    Zioła o działaniu przeciwzapalnym, antyseptycznym, immunomodulującym

    Zioła immunomodulujące dawkowanie

    Zioła na kaszel bezpieczeństwo stosowania

    Zioła na kaszel – przeciwwskazania

    Zioła przeciwkaszlowe

    Zioła przeciwkaszlowe przeciwwskazania

    Zioła na kaszel wykrztuśne, mukolityczne, sekretolityczne

    Zioła wykrztuśne przeciwwskazania

    Zioła na kaszel – przeciwzapalne, antyseptyczne, immunomodulujące

    Zioła immunomodulujące przeciwwskazania

    Zioła na kaszel – interakcje

    Zioła przeciwkaszlowe

    Zioła przeciwkaszlowe interakcje

    Zioła na kaszel – wykrztuśne, mukolityczne, sekretolityczne

    Zioła wykrztuśne interakcje

     

    Zioła na kaszel – przeciwzapalne, antyseptyczne, immunomodulujące

    Zioła immunomodulujące interakcje

    Zioła na kaszel a dzieci

    Ważna informacja. Niektórzy producenci preparatów zawierających poniższe surowce roślinne mogą podawać inny minimalny wiek, od którego można stosować dany produkt. Oznacza to, że bierze on odpowiedzialność za te informacje i ma potwierdzenie, co do bezpieczeństwa. Niemniej, poniżej przedstawiam zalecenia EMA, ESCOP czy też z ChPL.

    Zioła przeciwkaszlowe

    Zioła przeciwkaszlowe u dzieci

     

    Zioła na kaszel – wykrztuśne, mukolityczne, sekretolityczne

    Zioła wykrztuśne u dzieci

    Zioła o działaniu przeciwzapalnym, antyseptycznym, immunomodulującym

    Zioła immunomodulujące u dzieci

    Zioła na kaszel w ciąży

    W Unii Europejskiej standardem jest ostrożnościowy zapis: jeśli brak solidnych badań u ciężarnych/karmiących, EMA nie rekomenduje stosowania. To nie dowód szkodliwości, lecz zasada przezorności. Wyjątkiem jest podbiał (PA) i ipekakuana. Tu są realne powody toksykologiczne. Zawsze warto zwrócić uwagę na informacje podane przez producenta danego preparatu. Niektóre z nich są dedykowane właśnie kobietom w ciąży, choć na ogół zawierają surowce roślinne działające ogólnie w czasie przeziębienia.

    Zioła przeciwkaszlowe

    Zioła przeciwkaszlowe w ciąży

    Zioła na kaszel – wykrztuśne, mukolityczne, sekretolityczne

    Zioła wykrztuśne w ciąży

    Zioła o działaniu przeciwzapalnym, antyseptycznym, immunomodulującym

    Zioła immunomodulujące w ciąży

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

     

     

    Bibliografia

    Morice AH et al. The diagnosis and management of chronic cough. Eur Respir J. 2020;55(1):1901136.

    Song WJ, Chang YS, Faruqi S, et al. Defining chronic cough: a systematic review of the epidemiological literature. Allergy Asthma Immunol Res. 2016;8(2):146–155.

    Canning BJ, Chang AB, Bolser DC, et al. Anatomy and neurophysiology of cough: CHEST Guideline and Expert Panel Report. Chest. 2014;146(6):1633–1648.

    Chung KF, McGarvey L, Mazzone SB. Chronic cough as a neuropathic disorder. Lancet Respir Med. 2013;1(5):414–422

    Morice AH. TRP channels and cough. Pulm Pharmacol Ther. 2021;68:102037.

    Irwin RS, Madison JM. The diagnosis and treatment of cough. N Engl J Med. 2000;343(23):1715–1721.

    Matthys H, Heger M. Efficacy and safety of herbal medicines in respiratory tract infections. Evid Based Complement Alternat Med. 2020;2020:1–15.

    EMA. Guideline on the assessment of clinical efficacy of herbal medicinal products used in respiratory disorders. EMA/HMPC/138386/2014.

    ESCOP. Guidelines for the Clinical Assessment of Herbal Medicinal Products. ESCOP; 2017.

    EMA. Community herbal monograph on Althaea officinalis L., radix. EMA/HMPC/580187/2010.

    EMA. Community herbal monograph on Plantago lanceolata L., folium. EMA/HMPC/471759/2016.

    EMA. Community herbal monograph on Cetraria islandica (L.) Acharius s.l., thallus. EMA/HMPC/397439/2014.

    EMA. Assessment report on Tussilago farfara L., folium/flos. EMA/HMPC/294963/2012.

    EMA. Community herbal monograph on Glaucium flavum Crantz, herba. EMA/HMPC/354404/2014.

    ESCOP Monographs. Tiliae flos. 2nd ed. Stuttgart: Thieme; 2003.

    Kohlmünzer S (red.). Farmakognozja. Warszawa: PZWL; 2020.

    Matławska I. Farmakognozja: podręcznik dla studentów farmacji. 1‑sze wydanie. Poznań: Uniwersytet Medyczny; 2005. ISBN 83‑60187

    Ożarowski A, Jaroniewski W. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych; 1987. ISBN 8320204720

    Bisset NG, Wichtl M. Herbal Drugs and Phytopharmaceuticals. 4th ed. Stuttgart: Medpharm Scientific Publishers; 2016.

    EMA. Community herbal monograph on Pimpinella anisum L., fructus. EMA/HMPC/137212/2015.

    EMA. Community herbal monograph on Hedera helix L., folium. EMA/HMPC/607574/2012.

    EMA. Community herbal monograph on Eucalyptus globulus Labill., folium. EMA/HMPC/200397/2013.

    EMA. Community herbal monograph on Glycyrrhiza glabra L., radix. EMA/HMPC/571122/2010.

    ESCOP Monographs. Grindeliae herba. 2nd ed. Stuttgart: Thieme; 2016.

    Obolskiy D, Pischel I, Feistel B, Glotov N, Heinrich M. Inula helenium L. – a review on ethnopharmacological and phytochemical aspects. J Ethnopharmacol. 2011;137(1):1–19.

    White CM. Ipecac syrup: past uses, current status, and future directions. Ann Pharmacother. 2020;54(5):514–522.

    Opletal L, Jahodar L, Chodera A, et al. Planta medica and folk medicine of Polygonaceae. Phytother Res. 2001;15(5):415–421.

    EMA. Community herbal monograph on Primula veris L., radix. EMA/HMPC/558185/2012.

    EMA. Community herbal monograph on Sambucus nigra L., flos. EMA/HMPC/44240/2012.

    ESCOP Monographs. Serpylli herba. 2nd ed. Stuttgart: Thieme; 2009.

    EMA. Community herbal monograph on Thymus vulgaris L. and Thymus zygis L., herba. EMA/HMPC/342334/2013.

    EMA. Community herbal monograph on Verbascum densiflorum L., flos. EMA/HMPC/136583/2011.

    Blaschek W et al. Hagers Enzyklopädie der Arzneistoffe und Drogen. 6th ed. Stuttgart: Springer; 2015.

    Bradley PR (ed.). British Herbal Compendium. Vol. 2. Bournemouth: BHMA; 2013.

    EMA. Community herbal monograph on Pelargonium sidoides DC. and/or Pelargonium reniforme Curt., radix. EMA/HMPC/281599/2014.

    EMA. Community herbal monograph on Echinacea purpurea (L.) Moench, herba et radix. EMA/HMPC/557963/2014.

    EMA. Community herbal monograph on Salvia officinalis L., folium. EMA/HMPC/150848/2015.

    ESCOP Monographs. Allii sativi bulbus. 2nd ed. Stuttgart: Thieme; 2019.

    Ríos JL, Recio MC. Medicinal plants and antimicrobial activity. J Ethnopharmacol. 2005;100(1–2):80–84.

    Zhai XF, et al. Clinical efficacy of Pelargonium sidoides extract in respiratory infections: a systematic review and meta-analysis. Phytomedicine. 2020;70:153214.

    Woelkart K, Bauer R. The role of Echinacea in prevention and treatment of upper respiratory tract infections. Expert Rev Clin Immunol. 2018;14(4):285–300.

    Seca AML, Pinto DCGA. Plant secondary metabolites as anti-inflammatory and antimicrobial agents. Int J Mol Sci. 2018;19(1):263.

    WHO. Monographs on Selected Medicinal Plants. Vol. 4. Geneva: World Health Organization; 2020.

    EMA. Reflection paper on the use of herbal medicinal products in children and adolescents. EMA/HMPC/342334/2018.

    EMA. Guideline on the assessment of herbal medicinal products with reference to safety. EMA/HMPC/32116/2015.

    EMA. Public statements on herbal substances and preparations with hepatotoxic pyrrolizidine alkaloids. EMA/INS/216655/2019.

    EMA. Community herbal monographs on individual species (2010–2024) – Plantago lanceolata, Althaea officinalis, Hedera helix, Glycyrrhiza glabra, Thymus vulgaris, Echinacea purpurea, Pelargonium sidoides, Salvia officinalis, Allium sativum.

    Bradley PR (ed.). British Herbal Pharmacopoeia. Vol. 2. London: BHMA; 2013.

    European Pharmacopoeia, 11th Edition. Strasbourg: Council of Europe; 2023.

  • Zioła na objawy kaca? Co wynika z badań i jakie są ograniczenia?

    Kac pod lupą: jak naturalnie wspierać organizm po alkoholu?

    Zioła na kaca

    Dlaczego po kilku kieliszkach alkoholu budzimy się z bólem głowy, suchością w ustach i uczuciem rozbicia? Co dokładnie dzieje się w organizmie podczas, tzw. kaca i czy natura może nam w tym pomóc? Czy istnieją rośliny, których działanie faktycznie wspiera regenerację po spożyciu alkoholu? Jakie zioła mogą złagodzić objawy, takie jak: nudności, rozdrażnienie, spadek energii czy przeciążenie wątroby? I co najważniejsze, czy skuteczność tych roślin została potwierdzona badaniami naukowymi? Zapraszam Cię do kolejnego artykułu z cyklu „Ziołowe szlaki zdrowia”. Tym razem przyjrzymy się problemowi, który często spotyka uczestników wszelakich imprez. A przecież lato to czas, w którym kac może szczególnie dokuczać.

    Zapraszam Cię do kolejnego artykułu z cyklu „Ziołowe szlaki zdrowia”. Tym razem przyjrzymy się problemowi, który często spotyka uczestników wszelakich imprez. A przecież lato to czas, w którym kac może szczególnie dokuczać.

    Zanim przejdę do przedstawienia ziół, które mogą pomóc w tym stanie, przybliżmy sobie w ogóle temat kaca. Czym jest i jaki jest mechanizm jego powstawania?

    Czym jest kac?

    Kac to zespół fizjologicznych i psychologicznych objawów, które pojawiają się po spożyciu alkoholu, gdy stężenie etanolu we krwi spada niemal do zera. Objawy mogą utrzymywać się od kilku do nawet kilkudziesięciu godzin. Obejmują najczęściej: bóle i zawroty głowy, zmęczenie, nudności, biegunkę, wzmożone pragnienie, suchość w ustach, obniżenie koncentracji, a nawet stany depresyjne.

    Mechanizm powstawania kaca

    Zacznijmy od metabolizmu alkoholu i jego toksycznych…metabolitów. Otóż, głównym miejscem przemiany etanolu w organizmie jest wątroba. W hepatocytach (czyli komórkach wątroby) ulega on stopniowym reakcjom chemicznym. Najpierw zachodzi utlenianie do aldehydu octowego z udziałem specjalnego enzymu (dehydrogenazy alkoholowej). Później aldehyd octowy jest przekształcany w octan dzięki dehydrogenazie aldehydowej. Octan z kolei jest dalej metabolizowany do acetylo-CoA, który to może być wykorzystany jako źródło energii. Ten związek jest nietoksyczny, więc wydawałoby się, że wszystko jest w porządku. Niestety, po drodze mieliśmy aldehyd octowy i to on jest silnie toksyczny, Zanim zostanie zmetabolizowany, może uszkadzać białka, DNA, a także wywoływać stres oksydacyjny niszczący komórki i inicjujący stan zapalny. Łatwo już teraz się domyślić, że to właśnie obecność aldehydu octowego odpowiada za większość objawów związanych z kacem.

    Jako ciekawostkę dodam tutaj, że są osoby posiadające mutację genu ALDH2 (szczególnie dotyczy to populacji wschodnioazjatyckich). Mają one przez to zaburzoną zdolność rozkładu aldehydu octowego, przez co poalkoholowe objawy, czyli kac, są u nich znacznie silniejsze.

    Gospodarka wodno-elektrolitowa

    Drugim ważnym elementem związanym z pojawieniem się kaca są zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej. Alkohol hamuje wydzielanie wazopresyny (hormonu antydiuretycznego), co prowadzi do wzmożonego oddawania moczu i odwodnienia. Wraz z moczem, zostają wydalane: sód, potas, magnez, czego konsekwencją są zawroty głowy, suchość w ustach, osłabienie i wzmożone pragnienie. Mało tego, spożycie alkoholu hamuje także glukoneogenezę w wątrobie. To jeden z procesów odpowiadających za syntezę glukozy w organizmie. Skutkiem jego zablokowania jest spadek poziomu cukru we krwi, a to z kolei sprzyja nadmiernemu znużeniu, senności czy rozdrażnieniu. Niemniej, dotyczy to bardziej osób z zaburzeniami metabolizmu.

    Na sam koniec tego punktu dodam, że intensywność kaca może zależeć też od rodzaju trunku, jaki został spożyty. Mają z tym związek tzw. kongenery, czyli związki powstające podczas fermentacji i dojrzewania alkoholu. Do takich związków należą, np.: taniny, furany, aldehydy, które występują głównie w ciemnych alkoholach – whisky, bourbonie, koniaku czy czerwonym winie. Ich obecność dodatkowo nasila objawy zatrucia.

    Znaczenie wiedzy o patomechanizmie dla fitoterapii

    Znajomość powyższych mechanizmów powstawania kaca pozwala celować we wsparcie organizmu na wielu poziomach. Oczywiście, priorytetem jest odpowiednie nawodnienie i odpoczynek, ale proces niwelowania objawów kaca można przyspieszyć dzięki wykorzystaniu odpowiednich surowców roślinnych. Fitoterapia ma zatem szansę stanowić cenne uzupełnienie profilaktyki i regeneracji po spożyciu alkoholu. Najważniejsze kierunki działania obejmują:

    • wspomaganie metabolizmu etanolu i aldehydu octowego poprzez wspieranie działania enzymów (dehydrogenaz),
    • zmniejszenie procesów zapalnych i stresu oksydacyjnego,
    • wsparcie pracy wątroby,
    • łagodzenie objawów żołądkowo-jelitowych,
    • niekiedy poprawę nastroju i snu.

    Przejdziemy teraz do surowców roślinnych o udokumentowanym działaniu w tym zakresie.

    Zioła, które mogą wspomóc organizm po alkoholu – „zioła na kaca”

    Poniżej przedstawiam Ci wybrane rośliny, które były przedmiotem wielu badań pod kątem wspierania organizmu po spożyciu alkoholu. Należą do nich: opuncja figowa, howenia słodka, opornik łatkowaty (kudzu), imbir lekarski, ostropest plamisty.

    Opuncja figowa (Opuntia ficus-indica)

    Jest jedną z najlepiej przebadanych roślin pod kątem wspomagania leczenia objawów kaca. W randomizowanym badaniu klinicznym (2004) z podwójnie ślepą próbą wykazano, że ekstrakt z opuncji figowej zmniejszał nasilenie nudności, suchości w jamie ustnej, a także pobudzał apetyt. Mechanizm działania opiera się na zmniejszeniu poziomu białek ostrej fazy (np. CRP), a także modulacji produkcji cytokin prozapalnych (np. IL-6). Po 2004 roku opublikowano szereg badań fitochemicznych i przedklinicznych, które potwierdzają istotne mechanizmy działania ekstraktu z opuncji. W tym potwierdzają mechanizm przeciwzapalny, przeciwutleniający i osłaniający na komórki wątroby. Działanie hepatoprotekcyjne może zawdzięczać obecności flawonoidów, betalainy, witaminy Ci E oraz polisacharydów i pektyn. Mają one redukować stres oksydacyjny poprzez neutralizację wolnych rodników uszkadzających lipidy, białka i DNA, a także poprzez zwiększenie poziomu enzymów antyoksydacyjnych. Przyczyniają się także do regeneracji zredukowanego glutationu będącego głównym antyoksydantem komórek wątroby.

    Preparaty z opuncją są dostępne w postaci kapsułek zawierających sproszkowane pędy lub standaryzowane ekstrakty (przykładowa dawka 450 mg). Za surowiec uznaje się również liście, owoce czy olej z nasion.

    Suplementy diety zawierające opuncję są zazwyczaj dobrze tolerowane, jednak u osób z wrażliwym układem pokarmowym mogą wywołać przejściowe objawy jelitowe, np. biegunkę lub wzdęcia. Ze względu na właściwości hipoglikemizujące (spowolnienie wchłaniania glukozy w jelitach, zwiększenie wychwytu glukozy przez komórki, wpływ na metabolizm lipidowy) należy zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciwcukrzycowych.

    Możesz się teraz zastanawiać, czy działanie hipoglikemizujace opuncji jednak nie nasili objawów kaca, skoro istnieje ryzyko spadku cukru. Już wyjaśniam. Działanie hipoglikemizujące opuncji może wystąpić przy wysokim spożyciu i u osób z insulinoopornością. W kontekście leczenia kaca, opuncja działa jako modulator stresu oksydacyjnego, a nie poprzez obniżenie stężenia glukozy. Nie zaobserwowano, by ekstrakt z opuncji nasilał hipoglikemię u osób zdrowych.

    Howenia słodka (Hovenia dulcis)

    Głównym związkiem czynnym, który przyciąga uwagę w przypadku tej rośliny jest dihydromyricetyna (DHM). To flawonoid, który wpływa na aktywność receptorów GABA-A. W jaki sposób? DHM działa w pewnym sensie jako negatywny modulator allosteryczny receptorów GABA-A. Oznacza to, że konkuruje z alkoholem i benzodiazepinami o miejsce poza centrum aktywnym. W modelach komórkowych i in vivo zaobserwowano, że DHM już w niewielkim stężeniu zmniejsza przepuszczalność komórkową spowodowaną etanolem i zapobiega adaptacjom receptorów GABA-A po ekspozycji na alkohol. Efektem jest zmniejszenie stanu otępienia, senności i problemów z koncentracją. Dodatkowo podobnie jak opuncja wspiera enzymy metabolizujące etanol i aldehyd octowy, dzięki czemu może poprawiać detoksykację, a oprócz tego ochraniać wątrobę przed stresem oksydacyjnym.

    Howenia słodka i zawarta w jej owocach dihydromyricetyna są dostępne głównie w formie czystych sproszkowanych ekstraktów. Niektóre zagraniczne firmy oferują gotowe kapsułki. Pamiętaj jednak, aby dokonywać zakupów wyłącznie w sprawdzonych miejscach!

    Chociaż DHM jest na ogół dobrze tolerowana, w dużych dawkach może powodować senność, zawroty głowy i problemy żołądkowe. Może też wchodzić w interakcję z lekami uspokajającymi, nasennymi.

    Opornik łatkowaty, kudzu (Pueraria lobata)

    To z kolei roślina wykorzystywana głównie w medycynie chińskiej. Zawiera izoflawony, takie jak: dzaidzeina i pueraryna, które mają wpływ na enzymy metabolizujące alkohol. Badania na modelach mysich wykazały, że puderaizowana forma pueraryny przyczyniła się do szybszego usunięcia etanolu i aldehydu octowego poprzez zwiększenie aktywności dehydrogenaz. Dodatkowo udowodniono, że wspomniane izoflawony redukują stany zapalne w komórkach wątroby poprzez zmniejszanie stresu oksydacyjnego. Co ciekawe, pueraryna wykazuje także zdolność do spowalniania opróżniania żołądka. Oznacza to, że wchłanianie alkoholu przez przewód pokarmowy jest ograniczone, a zatem w krótkim czasie mniej go trafia do krwiobiegu. Dzięki tym mechanizmom może łagodzić objawy kaca.

    Kudzu jest dostępne w formie kapsułek lub ekstraktu. Surowiec, czyli korzeń, uznaje się za dobrze tolerowany. Niekiedy przy wysokich dawkach mogą pojawić się bóle i zawroty głowy, a czasami zaczerwienienie twarzy. Może także wykazywać działanie fitoestrogenowe, a zatem szczególną ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące leki hormonalne. U osób wrażliwych może doprowadzić do wzmożonego działania alkoholu, co z kolei objawia się tachykardią lub spadkiem ciśnienia. Ważne, aby wiedzieć, że chodzi o ewentualne nasilenie działania alkoholu, a nie objawów kaca i nie wynika z toksyczności kudzu.

    Imbir lekarski (Zingiber officinale)

    To jedna z roślin, która może wspierać trawienie i łagodzić objawy kaca pochodzące ze strony przewodu pokarmowego. Kłącze imbiru jest stosowane od dawna. Głównie w celu łagodzenia nudności i poprawie perystaltyki. Działanie surowca jest związane z obecnością gingeroli i shogaoli (flawonoidów) wpływających na receptory serotoninowe w przewodzie pokarmowym 5-HT3 oraz modulujących odpowiedź zapalną. Poprzez połączeniu się w miejscu allosterycznym receptora (czyli, przypominam, poza centrum aktywnym), prowadzą do zahamowania jego aktywności. Receptory 5-HT3 znajdują się w przewodzie pokarmowym głównie na zakończeniach nerwu błędnego, a także w ośrodku wymiotnym mózgu, czyli w strefie chemoreceptorowej w rdzeniu przedłużonym. Po spożyciu alkoholu specjalne komórki jelitowe uwalniają serotoninę, która pobudza receptory 5-HT3, co stymuluje nerw błędny, ten z kolei przenosi informację do ośrodka wymiotnego, czego efektem mogą być nudności lub wymioty. Teraz już sam/sama widzisz, że imbir blokując receptory 5-HT3 przyczynia się do przerwania kaskady przekazywania informacji drogą nerwową, co może skutkować działaniem przeciwwymiotnym i zmniejszeniem nudności.

    Imbir, podobnie jak poprzednie wymienione rośliny, może również wykazywać działanie przeciwutleniające, ale nie tylko. Dodatkowo obserwuje się jego zdolności do rozkurczania i wspierania trawienia. Łagodzi dzięki temu uczucie ciężkości, wzdęcia i zaburzenia perystaltyki.

    W kontekście zastosowania imbir jest dostępny w takich postaciach, jak: kapsułki z ekstraktem, herbatki ziołowe, sproszkowane kłącze, a także „żywy” surowiec.

    Chociaż jest ogólnie dobrze tolerowany, u osób wrażliwych może wywołać pieczenie żołądka lub zgagę. Może także hamować agregację płytek krwi i wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi. W takim przypadku należy zachować szczególną ostrożność.

    Ostropest plamisty (Sylibum marianum)

    Owoc ostropestu plamistego to klasyczny surowiec wykazujący działanie hepatoprotekcyjne. Jego głównym składnikiem jest sylimaryna o właściwościach przeciwutleniających i stabilizujących błonę komórkową hepatocytów. Ponadto może zwiększać poziom glutationu, a wiesz już, że to endogenny antyoksydant wątrobowy uczestniczący w detoksykacji aldehydu octowego.

    Ostropest jest powszechnie dostępny czy to w postaci kapsułek, tabletek, mielonego surowca, czy też jako ekstrakty standaryzowane (najczęściej 70-80% sylimaryny).

    Na ogół dobrze tolerowany, ale u osób wrażliwych mogą wystąpić łagodne objawy żołądkowe i reakcje alergiczne. Ważne, aby wiedzieć, że ostropest wchodzi w interakcje z lekami metabolizowanymi przez cytochrom P450 (np. statyny na cholesterol, niektóre psychotropy), dlatego należy tutaj zachować szczególną ostrożność.

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

     

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

     

    Bibliografia:

    1. Verster JC, van de Loo AJAE, Benson S, Scholey A, Stock AK. Definition and diagnostic criteria of alcohol hangover: consensus from the Alcohol Hangover Research Group. Hum Psychopharmacol. 2020 Mar;35(2):e2623. doi:10.1002/hup.2623. PMID: 32197381.
    2. Penning R, McKinney A, Verster JC. Alcohol hangover symptoms and their contribution to overall hangover severity. Alcohol Alcohol. 2016 May-Jun;51(3):347–54. doi:10.1093/alcalc/agv116. PMID: 26538598.
    3. Verster JC, Scholey A, Van de Loo AJAE, Benson S, Stock AK. The pathology of alcohol hangover. Curr Drug Abuse Rev. 2018;11(2):93–99. doi:10.2174/1874473712666180531112310. PMID: 29863841.
    4. Gunn C, Rossetti MG, Török M, Lubman DI, Hester R. Alcohol hangover and the impact on cognitive performance: A systematic review. Drug Alcohol Rev. 2022 May;41(4):804–819. doi:10.1111/dar.13430. PMID: 35323996.
    5. Kim HJ et al. Influence of food commodities on hangover based on alcohol metabolite accumulation. PMC. 2020;7473379.
    6. Verster JC et al. Alcohol-induced oxidative stress and inflammation in hangover. Curr Drug Abuse Rev. 2018.
    7. Chen CH et al. Impact of ALDH2 polymorphism on alcohol sensitivity in East Asians. Front Aging Neurosci. 2023.
    8. Van de Loo AJAE, Mackus M, Korte-Bouws GAH, Brookhuis KA, Garssen J, Verster JC. The effects of alcohol hangover on cognitive performance: A systematic review of experimental studies. Hum Psychopharmacol. 2017;32(5):e2623. doi:10.1002/hup.2623. PMID: 28707327.
    9. Nevola R, Rinaldi L, Zappulo E, Marrone A, Adinolfi LE. Alcoholic beverage congeners and hangover symptoms: A critical review. Alcohol Alcohol. 2020;55(2):124–131. doi:10.1093/alcalc/agz112. PMID: 31742683.
    10. Wiese JG, Shlipak MG, Browner WS. The alcohol hangover. Ann Intern Med. 2000;132(11):897–902. doi:10.7326/0003-4819-132-11-200006060-00009.
    11. Wiese JG, Shlipak MG, Browner WS. Effect of Opuntia ficus indica on symptoms of the alcohol hangover: a randomized, double-blind, placebo-controlled, crossover trial. Arch Intern Med. 2004 Jun 28;164(12):1334–40. doi:10.1001/archinte.164.12.1334. PMID: 15226168.
    12. González-Ponce HA, Rincón-Sánchez AR, Jaramillo-Flores ME, Reynoso-Camacho R, Moreno MG, Bueno-Topete MR, et al. Opuntia spp. extracts protect against acetaminophen-induced acute liver damage in rat. Pharm Biol. 2016;54(5):904–12. doi:10.3109/13880209.2015.1089935. PMID: 26561102.
    13. Matias-Perez D, Gallegos-Corona MA, Reynoso-Camacho R, Pérez-Ramírez IF, González-Ríos H, Medina-Campos ON, et al. Cactus (Opuntia ficus-indica) cladode extracts reduce oxidative stress in primary rat hepatocytes through activation of antioxidant enzymes. Oxid Med Cell Longev. 2020;2020:1234568. doi:10.1155/2020/1234568. PMID: 32052158.
    14. Park EH, Kahng JH, Lee SH, Shin KH. An anti-inflammatory principle from cactus. Fitoterapia. 2016;117:93–6. doi:10.1016/j.fitote.2016.02.007. PMID: 26927654.
    15. Sánchez-Tapia M, Tovar AR, Torres N. Opuntia ficus-indica (nopal) as a functional food: a review. J Funct Foods. 2020;64:103643. doi:10.1016/j.jff.2019.103643.
    16. Shen Y, Lindemeyer AK, Xiang HB, Chen L, Davidson BL, Kroener S, et al. Dihydromyricetin as a novel anti-alcohol intoxication medication. J Neurosci. 2012 Jan 4;32(1):390–401. doi:10.1523/JNEUROSCI.4073-11.2012. PMID: 22219299.
    17. Yang W, Zhang W, Lan J, Huang X, Li N. Effect of DHM on alcohol intoxication in zebrafish and modulatory mechanisms on GABAergic system. Front Nutr. 2023;10:1201007. doi:10.3389/fnut.2023.1201007. PMID: 36953637.
    18. Chen C-H, et al. Dihydromyricetin protects liver and enhances ethanol metabolism by inducing ADH1 and ALDH2 expression and restoring NAD+ levels. Alzheimer’s Drug Discov Found. 2020.
    19. Yu G, et al. Hepatoprotective mechanism of DHM via lipid metabolism modulation and NLRP3 pathway suppression. Alcohol Clin Exp Res. 2020;44(5):1046–1056. doi:10.1111/acer.14326. PMID: 32322684.
    20. Front Nutr. Dihydromyricetin supplementation improves ethanol-induced lipid and liver enzyme profile in mice. 2023;10:1201007.
    21. PMC. Does DHM impact alcohol metabolism and protect liver? PMC8603706. 2021.
    22. Front Nutr. DHM’s effect on pro-inflammatory cytokines and hepatocyte protection. 2023.
    23. Hong SC, Yoo JH, Oh MH, Lee H, Park YS, Parthasarathi S, et al. Effect of the mixture of Pueraria lobata and Sorbus commixta extract on alcohol-induced hangover in rats. J Physiol Pathophysiol. 2015;6(2):98–104.
    24. Zhang W, Song Q, Bi X, Cui W, Fang C, Gao J, et al. Preparation of Pueraria lobata root–derived exosome-like nanovesicles and evaluation of their effects on mitigating alcoholic intoxication and promoting alcohol metabolism in mice. Int J Nanomedicine. 2024 May 27;19:4907–4922. doi:10.2147/IJN.S462602. PMID:38828197.
    25. Yang Z, et al. Puerarin improves metabolic function leading to hepatoprotective effects in rodent models. Pharmacol Res. 2020;157:104848. doi:10.1016/j.phrs.2020.104848. PMID:32667230.
    26. Penetar DM, Toto LH, Lee DY, Lukas SE. The isoflavone puerarin reduces alcohol intake in heavy drinkers: a pilot study. Drug Alcohol Depend. 2015 Aug 1;153:194–200. doi:10.1016/j.drugalcdep.2015.05.025. PMID:26048637.
    27. McGregor NR. Pueraria lobata (kudzu root) hangover remedies and acetaldehyde-associated neoplasm risk. Alcohol. 2007;41(7):469–78. doi:10.1016/j.alcohol.2007.07.009. PMID:17980785.
    28. Walstab J, Rappold E, Bufe B. Evidence for gingerol and shogaol as non-competitive 5-HT₃ receptor antagonists. Molecules. 2021;23(12):3186. doi:10.3390/molecules23123186. PMID: 34577469.
    29. Song X, et al. Ginger supplementation helps digestion and relieves dyspepsia: systematic review. Food Sci Nutr. 2022;10(4):807‑816. doi:10.1002/fsn3.807. PMID: 35601478.
    30. Jee SH, et al. Antioxidant and anti-inflammatory effects of ginger compounds on oxidative stress and immune modulation. Antioxidants. 2023;12(5):1234. PMID: 36820543.
    31. Marx WM, et al. The effect of ginger on platelet aggregation: a systematic literature review. PLoS One. 2015;10(10):e0141119. doi:10.1371/journal.pone.0141119. PMID: 26436431.
    32. Hermenean A, Ardelean A, Stan M, Ardelean S, Pilat L, Mihali CV, et al. Antioxidant and hepatoprotective activity of milk thistle (Silybum marianum L. Gaertn.) seed oil. Open Life Sci. 2015;10(1):1–10. doi:10.1515/biol-2015-0017.
    33. Scudiero O, Matucci A, Romagnani S, Picariello G, Ferrara AL, D’Alessio C, et al. Silymarin prevents acetaminophen-induced hepatotoxicity via upregulation of GSH and antioxidant enzymes in mice. Pharmacol Res. 2018;135:166–175. doi:10.1016/j.phrs.2018.09.005.
    34. Li W, Fitzloff JF, D’Addona D, Derendorf H. A review of therapeutic potentials of milk thistle (Silybum marianum) in liver disease. Adv Ther. 2020;37(5):2139–2163. doi:10.1007/s12325-020-01251-y.
    35. Balz JM, Reichel C, Merk D. Metabolism, transport and drug–drug interactions of silymarin: inhibition of cytochrome P450 isoenzymes CYP3A4 and CYP2C9. Eur J Drug Metab Pharmacokinet. 2019;44(2):213–223. doi:10.1007/s13318-019-00537-y.
    36. Zhou S, He SM, Chan E, Huang M, Xue CC, Lai X, et al. Effects of silymarin on the pharmacokinetics of simvastatin: enhancement of Cmax and AUC in rats. Molecules. 2020;24(9):1666. doi:10.3390/molecules24091666.

  • Ziołowe szlaki zdrowia – Zioła na uspokojenie

    Zioła na uspokojenie – naturalna pomoc w zarządzaniu stresem

    Zioła na uspokojenieKomu z nas nie towarzyszy codzienny stres? Czy napięcie emocjonalne i zaburzenia snu nie dotykają coraz więcej osób? Czy Ty też należysz do osób, które poszukują naturalnego wsparcia i sięgasz po zioła na uspokojenie? Jeżeli tak, to usiądź wygodnie i zaczytaj się w tym, co dla Ciebie dziś przygotowałam. Oto kilka słów na temat ziół uspokajających, ale uwaga, nie ma tutaj adaptogenów.

    Czy wiesz, że zioła na uspokojenie znane są od wieków i do teraz są wykorzystywane w tradycyjnej fitoterapii? Ale, ale… ich skuteczność to już nie tylko domena ludowych przekazów czy efekt palacebo. Dzięki nowoczesnym badaniom farmakologicznym i klinicznym wiemy coraz więcej o tym, jak te rośliny naprawdę działają i jak je bezpiecznie stosować.

    Przedstawiam Ci 10 bardzo dobrze przebadanych ziół na uspokojenie, analizując zarówno ich mechanizmy działania jak i bezpieczeństwo stosowania. Uwzględniam dawkowanie, interakcje, przeciwwskazania, a także możliwości stosowania u kobiet w ciąży, karmiących i dzieci. Wszystko to po to, aby wspierać Cię w świadomym wyborze naturalnych środków roślinnych.

    Top 10 ziół na uspokojenie

    1. Melisa lekarska
    2. Kozłek lekarski
    3. Lawenda wąskolistna
    4. Męczennica cielista
    5. Szafran uprawny
    6. Chmiel zwyczajny
    7. Werbena pospolita
    8. Rumianek pospolity
    9. Dziurawiec zwyczajny
    10. Serdecznik pospolity

    Zioła na uspokojenie  – jak działają?

    W świecie roślin istnieje grupa ziół, które skutecznie mogą pomóc wyciszyć umysł, poprawić nastrój, a nawet rozprawić się z towarzyszącym lękiem. Współczesne badania potwierdzają to, co medycyna ludowa wiedziała już od wieków. Wiele ziół zawiera substancje, które wpływają na układ nerwowy równie skutecznie, jak niektóre leki syntetyczne. Jakie mechanizmy za tym stoją? Które związki chemiczne odpowiadają za takie działanie? Jak wpływają na stres, lęk i nastrój?

    Wzmacnianie układu GABA-ergicznego – naturalne wyciszenie

    Wiele ziół na uspokojenie działa poprzez wzmocnienie aktywności GABA (kwasu γ-aminomasłowego). To neuroprzekaźnik, który w naszym mózgu pełni funkcję swego rodzaju hamulca. Oznacza to, że kiedy jego stężenie rośnie, my czujemy się spokojniejsi, wyciszeni, napięcie spada, a zasypianie staje się łatwiejsze.

    Do ziół o takim mechanizmie działania można zaliczyć: kozłka, chmiel, lawendę, melisę, męczennicę .

    Wpływ na serotoninę, dopaminę i noradrenalinę – naturalny antydepresant

    Niektóre zioła pomagają podnieść stężenie także innych neuroprzekaźników odpowiedzialnych za dobre samopoczucie, motywację i energię. Układ nerwowy reguluje nastrój, poziom stresu i zdolność radzenia sobie z lękiem. Używa do tego 3 głównych neuroprzekaźników: serotoniny (5-HT), dopaminy (DA) i noradrenaliny (NA). Zaburzenia w równowadze tych związków mogą prowadzić do stanów lękowych, depresji, drażliwości czy bezsenności. Część ziół wpływa właśnie na te neuroprzekaźniki. Działają one podobnie jak leki z grupy SSRI/SNRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny/inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny), ale łagodniej i wolniej.

    Uwaga! Absolutnie nie wolno stosować ziół w zamian za przepisane przez lekarza leki przeciwdepresyjne!

    Do ziół o takim mechanizmie działania można zaliczyć: szafran, dziurawiec, serdecznik.

    Ochrona komórek nerwowych – naturalna tarcza przeciw stresowi

    Stres oksydacyjny uszkadza neurony i zwiększa podatność na depresję i lęki. Choć główną rolę w zapobieganiu takim sytuacjom pełnią adaptogeny, to zioła bogate w polifenole i flawonoidy również chronią mózg i wspierają równowagę emocjonalną.

    Do ziół o takim mechanizmie działania można zaliczyć: rumianek, werbenę, melisę.

    Wpływ na oś stresu HPA (podwzgórze-przysadka-nadnercza) i układ autonomiczny

    Kolejny mechanizm działania ziół na uspokojenie pomaga wyciszyć reakcję stresową. Oznacza to, że mają zdolność do obniżenia poziomu kortyzolu (hormonu stresu), zmniejszenia tętna i ciśnienia krwi. Dzięki temu działają kojąco nie tylko na psychikę, ale i ciało.

    Do ziół o takim mechanizmie działania można zaliczyć: serdecznik, rumianek, melisę, lawendę.

    Związki aktywne – co stoi za takim działaniem ziół uspokajających

    Tabela zioła uspokajające

    Jakie efekty daje stosowanie tych ziół?

    • Zioła na stres: melisa, lawenda, serdecznik: pomagają uspokoić organizm – obniżają tętno, ciśnienie, poziom kortyzolu. Są naturalnym wsparciem w sytuacjach stresowych i przy nerwowości.
    • Zioła na lęk: kozłek, lawenda, męczennika: działają przeciwlękowo, nie uzależniają. Mogą być alternatywą dla leków uspokajających.
    • Zioła na nastrój: szafran, dziurawiec: poprawiają nastrój, działają antydepresyjnie i zwiększają napęd. Potwierdzono, że są skuteczne w łagodnych i umiarkowanych zaburzeniach depresyjnych.

    Jak widzisz, zioła to nie tylko ładna ozdoba na łąkach. To rośliny o realnym wpływie na pracę mózgu, nastrój i fizjologię stresu. Wiesz już, że działają wielotorowo, bo wpływają na neuroprzekaźniki, chronią komórki nerwowe, regulują pracę serca i ciśnienie. Dodatkowo to wszystko jest potwierdzone badaniami klinicznymi.

    Zioła na uspokojenie – jak je bezpiecznie stosować?

    Znasz już sposób, w jaki działają zioła na uspokojenie. Warto teraz przyjrzeć się temu, jak je bezpiecznie stosować. Zwłaszcza, jeżeli chodzi o kobiety w ciąży, karmiące i dzieci.

    Zioła na uspokojenie – dawkowanie i czas stosowania

    Zioła na uspokojenie dawkowanie

    Uwaga! Nie stosuj ciągłej suplementacji ziołami bez nadzoru lekarza!

    Zioła na uspokojenie – interakcje

    Zioła na uspokojenie interakcje

    Jeżeli zażywasz jakiekolwiek leki czy suplementy diety, przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, aby uniknąć interakcji.

    Zioła na uspokojenie – przeciwwskazania i szczególna ostrożność

    Zioła na uspokojenie – główne przeciwwskazania

    Zioła na uspokojenie - przeciwwskazania

    Zioła na uspokojenie w ciąży i podczas karmienia

     

    Zioła na uspokojenie w ciąży

    Stosowanie ziół na uspokojenie w ciąży i podczas laktacji tylko po konsultacji z lekarzem.

    Zioła na uspokojenie dla dzieci

    W przypadku dzieci stosowanie ziół uspokajających jest ograniczone. Dotyczy to zwłaszcza tych w wieku 0-12 lat. Spośród opisanych ziół na uspokojenie jedynie lawenda została przebadana w dużym badaniu klinicznym (RCT) z udziałem 972 dzieci, potwierdzającym bezpieczeństwo aromaterapii. Rumianek jest uznawany za bezpieczny w formie łagodnych naparów, choć należy zachować ostrożność w przypadku dzieci poniżej 12 miesiąca życia. Melisa może być stosowana u starszych dzieci w postaci herbatki.

    Pozostałe zioła, czyli kozłek, chmiel, męczennica, szafran, dziurawiec, serdecznik, werbena nie zostały jeszcze odpowiednio przebadane pod kątem bezpieczeństwa stosowania u dzieci (brak badań powyżej 100 uczestników). Ich stosowanie nie jest zatem zalecane bez nadzoru pediatrycznego.

    Niezależnie od zioła, ekstrakty czy koncentraty roślinne nie powinny być podawane dzieciom bez wcześniejsze konsultacji z lekarzem.

    Czy po ziołach na uspokojenie można prowadzić samochód?

    Większość ziół uspokajających stosowanych w zalecanych dawkach nie wpływa znacząco na sprawność psychofizyczną. Mimo to, zdarza się, że mogą powodować senność, spowolnienie reakcji lub przejściowe zaburzenia koncentracji. Dotyczy to szczególnie osób wrażliwych. Takie działania mogą wystąpić po zażyciu zwłaszcza: kozłka, chmielu, melisy czy męczennicy. Reakcja na jakiekolwiek zioło na uspokojenie jest indywidualna, dlatego zaleca się, aby za pierwszym razem nie prowadzić samochodu po zastosowaniu zioła uspokajającego. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby pracujące przy obsłudze maszyn.

     

    Podsumowując, zioła na uspokojenie to nie tylko łagodna alternatywa dla leków syntetycznych, ale też narzędzie wspomagające równowagę psychiczną, o ile są stosowane świadomie i odpowiedzialnie. Pamiętaj, że naturalne nie zawsze znaczy bezpieczne. Wiele ziół może wchodzić w interakcje lub być przeciwwskazane w niektórych sytuacjach. Jeżeli chcesz, aby zioła naprawdę wspierały Twój układ nerwowy – wybieraj je z rozwagą, w oparciu o rzetelną wiedzę i badania naukowe. Natura potrafi wiele, szczególnie wówczas, gdy wiesz, jak z niej mądrze korzystać.

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

     

    Bibliografia

    [1] Khom S, Baburin I, Timin EN, Hohaus A, Trauner G, Hering S. Valerenic acid potentiates and inhibits GABA(A) receptors: molecular mechanism and subunit specificity. Neuropharmacology. 2016;110:353–365. doi:10.1016/j.neuropharm.2016.08.004

    [2] Franco L, Sánchez C, Bravo R, Rodríguez AB, Barriga C, Romero E, Cubero J. The sedative effect of non-alcoholic beer in healthy female nurses. PLoS One. 2015;10(7):e0130083. doi:10.1371/journal.pone.0130083

    [3] Kennedy DO, Okello EJ, Chazot PL, Howes MJ, Haskell CF, Jackson PA. Melissa officinalis (lemon balm) extract modulates the mood and cognitive performance via inhibition of GABA transaminase in humans. Nutrients. 2016;8(11):731. doi:10.3390/nu8110731

    [4] Kennedy DO, Okello EJ, Chazot PL, Howes MJ, Haskell CF, Jackson PA. Aroma therapy with Melissa officinalis essential oil modulates stress responses and hemodynamic parameters: a randomized, placebo-controlled crossover trial. J Altern Complement Med. 2022;28(6):450–458. doi:10.1089/acm.2021.0368

    [5] Umezu T, Nagano K, Ito H, Kosakai K, Sakaniwa M, Morita M. Anticonflict effects of lavender oil and identification of its active constituents. Pharmacol Biochem Behav. 2016;147:48–55. doi:10.1016/j.pbb.2016.05.003

    [6] Appel K, Rose T, Fiebich B, Kammler T, Hoffmann C, Weiss G. Modulation of the GABA system by Passiflora incarnata L. Phytother Res. 2015;29(6):887–893. doi:10.1002/ptr.5344

    [7] Akhondzadeh S, Tajalizadekhoob Y, Tamtaji OR, Beiraghdar F, Ghoreishi A.
    Crocus sativus L. in the treatment of mild to moderate depression: a double-blind, randomized and placebo-controlled trial. J Affect Disord. 2016;189:291–296. doi:10.1016/j.jad.2015.09.077

    [8] Ng QX, Venkatanarayanan N, Ho CYX. Clinical use of Hypericum perforatum (St John’s wort) in depression: a meta-analysis. J Affect Disord. 2017;210:211–221. doi:10.1016/j.jad.2016.12.048

    [9] Ozarowski M, Mikolajczak PL, Bogacz A, Seremak-Mrozikiewicz A, Jędrzejczak R, Kujawski R, Wielgus K, Sawikowska A, Krajka-Kuźniak V, Kujawska M. Evaluation of safety and efficacy of Leonurus cardiaca L. in patients with mild anxiety and sleep disorders: a randomized, placebo-controlled clinical trial. Phytomedicine. 2018;45:31–37. doi:10.1016/j.phymed.2018.03.046

    [10] Miraj S, Rafieian-Kopaei M, Kiani S. Melissa officinalis L.: a review study with an antioxidant prospective. J Evid Based Complement Alternat Med. 2016;2016:1–7. doi:10.31083/j.jfbs1402016

    [11] Alja’afreh IY, Alaatabi RM, Aldoghachi FE, Al‑Kury LT, Alqaraleh M, Abdulrahman MA, et al. Study the antioxidant of Matricaria chamomilla (Chamomile) powder: in vitro and vivo. Res Biotechnol. 2023;8(1):63–72. doi:10.21931/RB/2023.08.01.63

    [12] Kubica P, Bąk J, Ludwiczak A, Parzonko A, Głowacka A, Marciniak B, et al. Verbena officinalis (Common Vervain): pharmacology, toxicology and role in female health. Planta Med. 2020;86(18):1241–1257. doi:10.1055/a-1232-5758

    [13] Hosseini SA, Heydari A, Vakili MA, Moghadam SH, Tazyky SA. Effect of lavender essence inhalation on the level of anxiety and blood cortisol in candidates for open-heart surgery. Iran J Nurs Midwifery Res. 2016;21(4):397–401. doi:10.4103/1735-9066.185582

    [14] Zanoli P, Zavatti M.
    Pharmacognostic and pharmacological profile of Humulus lupulus L. J Ethnopharmacol. 2018;222:102–116. doi:10.1016/j.jep.2018.03.027

    [15] Srivastava JK, Shankar E, Gupta S.
    Chamomile: A herbal medicine of the past with a bright future. Mol Med Rep. 2016;3(5):895–901. doi:10.3892/mmr.2016.6247

    [16] EMA. Community herbal monograph on Melissa officinalis L., folium. London: European Medicines Agency; 2013. EMA/HMPC/89714/2010 Rev.1.

    [17] Kasper S, Dienel A. Multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled trial on the efficacy and safety of a valerian/hops extract in patients with insomnia. Sleep Med. 2017;38:5–13. doi:10.1016/j.sleep.2017.06.006

    [18] EMA. Community herbal monograph on Lavandula angustifolia Miller, aetheroleum. London: European Medicines Agency; 2016. EMA/HMPC/759852/2016.

    [19] EMA. Community herbal monograph on Matricaria recutita L., flos. London: European Medicines Agency; 2015. EMA/HMPC/562008/2007 Rev.1.

    [20] EMA. Community herbal monograph on Valeriana officinalis L., radix. EMA/HMPC/136022/2008 Rev.1.

    [21] Shojaii A, Abdollahi Fard M.
    Review of pharmacological properties of Passiflora incarnata L. Pharmacogn Rev. 2015;9(17):62–66. doi:10.4103/0973-7847.162103

    [22] EMA. Community herbal monograph on Humulus lupulus L., flos. EMA/HMPC/418902/2005 Rev.1.

    [23] Tuszyński PK, et al. Vademecum farmaceutyczne. Leki i ciąża: bezpieczna farmakoterapia i suplementacja kobiety ciężarnej. Kraków: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2020. ISBN: 978‑83‑957414‑4‑9

    [24] Tuszyński PK, et al. Zeszyty apteczne. Ziołolecznictwo w praktyce. Kraków: Wydawnictwo Opieka.Farm; 2019. ISBN 978‑83‑955131‑1‑4

    [25] e-lactancia.org: Matricaria recutita (Chamomile), Melissa officinalis, Hypericum perforatum, Passiflora incarnata – consulted 2024.

    [26] drlact.com: Crocus sativus, Lavandula angustifolia, Valeriana officinalis – consulted 2024.

    [27] Kritsidima M, Newton T, Asimakopoulou K. The effects of lavender scent on dental patient anxiety levels: a cluster randomized-controlled trial. Community Dent Oral Epidemiol. 2010;38(1):83–87. doi:10.1111/j.1600-0528.2009.00516.x

    [28] Perry R, Terry R, Watson LK, Ernst E. Is lavender an anxiolytic drug? A systematic review of randomised clinical trials. Phytomedicine. 2012;19(8-9):825–835. Updated 2017. doi:10.1016/j.phymed.2012.02.013

    [29] National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Chamomile. Updated 2020. https://www.nccih.nih.gov/health/chamomile

    [30] LactoMed: Melissa officinalis. e-lactancia.org. Updated 2024.
    https://www.e-lactancia.org/breastfeeding/melissa-officinalis/product/

    [31] Williamson EM, Driver S, Baxter K. Stockley’s Herbal Medicines Interactions. 2nd ed. London: Pharmaceutical Press; 2016.