Merry Herbalist

Kategoria: Opis ziół

  • Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla L.) – właściwości, zastosowanie i bezpieczeństwo w świetle nauki

    Rumianek pospolity – zioło łagodności i tradycji. Co mówi współczesna nauka?

    Rumianek pospolity

    Czy wiesz, co kryje się w niepozornym, pachnącym koszyczku rumianku pospolitego? Dlaczego od wieków otaczano go troską i czcią, a dziś wciąż nie przestaje interesować naukowców? To jedna z najbardziej rozpoznawalnych roślin zielarskich w Europie. Jest obecna zarówno w domowych naparach, jak i publikacjach naukowych. Sprawdź wraz ze mną, co mówi o nim współczesna fitochemia i najnowsze badania. Jakie związki czynne zawiera? Jak działa? Jak wykorzystywano go dawniej, a jak dziś? Sprawdź, czy rumianek skrywa coś więcej niż tylko zapach dzieciństwa.

    Rumianek pospolity – systematyka

    Nazwa łacińska: Matricaria chamomilla L. (syn. Chamomilla recutita L., Matricaria recutita L.)

    Rodzina botaniczna: Astrowate (Asteraceae, dawniej Złożone : Compositae)

    Rodzaj surowca: koszyczek rumianku (Chamomillae Anthodium)

    Typ rośliny: roślina jednoroczna

    Rumianek pospolity – pochodzenie, wygląd, zbiór i przechowywanie

    Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla L., syn. Chamomilla recutita L., Matricaria recutita L.) to jednoroczna roślina zielna należąca do rodziny Astrowatych (Asteraceae; dawniej Złożone – Compositae). Jest szeroko rozpowszechniona w klimacie umiarkowanym. Pochodzi z południowo-wschodniej Europy oraz Azji Mniejszej, ale dzięki wartości farmaceutycznej i łatwej adaptacji rozprzestrzeniła się niemal na całym świecie. Rumianek pospolity rośnie dziko lub jest uprawiany w rejonach Europy, Ameryki Północnej, Australii i Azji.

    Rumianek pospolity – morfologia

    Jeżeli chodzi o wygląd, rumianek pospolity to roślina, która osiąga wysokość od 15 do 60 cm. Łodyga jest wzniesiona, rozgałęziona, naga, wewnątrz pusta. Liście są pierzastodzielne lub 2–3-krotnie pierzastosieczne, z nitkowatymi odcinkami.

    Kwiatostan stanowią charakterystyczne koszyczki kwiatowe, których średnica wynosi 1–2 cm. Koszyczek składa się z białych, języczkowatych kwiatów brzeżnych (żeńskich) oraz żółtych, rurkowatych kwiatów środkowych (obupłciowych). Cechą diagnostyczną, umożliwiającą odróżnienie rumianku pospolitego od gatunków podobnych (np. Tripleurospermum inodorum – rumian bezwonny), jest stożkowate i puste dno kwiatowe oraz intensywny, jabłkowy aromat.

    Koszyczki pokryte są licznymi włoskami gruczołowymi typu Compositae, szczególnie widocznymi na przysadkach i listkach okrywy, co wykorzystywane jest w diagnostyce mikroskopowej.

    Rumianek pospolity – siedlisko i uprawa

    W Polsce rumianek rośnie na nieużytkach, miedzach, polach uprawnych (często w zbożach), na łąkach i pastwiskach. Preferuje gleby lekkie, zasobne w azot i wapń, dobrze nasłonecznione stanowiska. Jest odporny na chłody i znosi krótkotrwałe przymrozki

    W związku z dużym zapotrzebowaniem przemysłu farmaceutycznego i kosmetycznego, surowiec ten jest często uprawiany na plantacjach, a jedną z rekomendowanych odmian do uprawy jest 'Złoty Łan’ – bogata w olejek eteryczny.

    Rumianek pospolity – zbiór i przechowywanie

    Surowcem zielarskim jest koszyczek kwiatowy (Chamomillae Anthodium), który należy zbierać na początku kwitnienia, gdy kwiaty języczkowe są jeszcze uniesione i nie odgięły się ku dołowi. Optymalny okres zbioru przypada od maja do lipca (czasem nawet do września w sprzyjających warunkach).

    Koszyczki powinny być suszone niezwłocznie po zbiorze, w warunkach naturalnych – w cieniu i przewiewie – lub w suszarniach w temperaturze nieprzekraczającej 35°C. Zbyt wysoka temperatura powoduje rozkład termolabilnych (wrażliwych na temperaturę) składników olejku eterycznego (szczególnie chamazulenu) i znaczny spadek jakości surowca.

    Po wysuszeniu surowiec należy przechowywać w szczelnych, nieprzezroczystych opakowaniach, w suchym i chłodnym miejscu, z dala od światła, wilgoci i źródeł ciepła. Odpowiednio przechowywany zachowuje jakość farmakopealną przez co najmniej 1 rok.

    Chemizm – związki czynne rumianku pospolitego

    Przejdźmy teraz do związków czynnych. Rumianek pospolity, a w zasadzie jego kwiatostan (koszyczki), zawiera bogaty i dobrze zdefiniowany zestaw związków fitochemicznych. Ich obecność tłumaczy szerokie zainteresowanie rumiankiem pod kątem substancji wspierających funkcjonowanie układu pokarmowego, skóry i błon śluzowych.

    Olejki eteryczne (do 1,5%)

    Koszyczek rumianku zawiera do 1,5% olejku eterycznego. Jest to mieszanina lotnych związków, powstających głównie podczas destylacji z parą wodną (więcej o olejkach eterycznych przeczytasz tutaj). W składzie dominują seskwiterpeny i ich pochodne:

    • (–)-α-bisabolol
    • chamazulen,
    • tlenki bisabololu (A, B, C),
    • spiroeter (en-in-dicykloeter),
    • Inne: β-farnezen, matrycyna, spatuletol, β-bisabolol, kadinen, mircen.

    Flawonoidy (do 8%)

    Flawonoidy występują w koszyczkach rumianku głównie w postaci glikozydów (najczęściej 7-O-glukozydów) oraz w formie aglikonów. Najważniejsze z nich to:

    • apigenina,
    • luteolina, kwercetyna, patuletina, chryzoeriol, chryzoplenetyna.

    Kumaryny

    • umbeliferon,
    • herniaryna.

    Śluzy i polisacharydy (do 17%)

    • fruktany typu inuliny,
    • galakturoniany,
    • pektyny i arabinogalaktany

    Poliacetyleny

    Rumianek zawiera m.in. spirocykliczne poliacetyleny i en-in-dicykloeter.

    Inne składniki

    • cholina,
    • kwas chamazulenowy, garbniki, sole mineralne, karotenoidy (np. β-karoten), kwasy fenolowe.

    Mechanizm działania – jak działa rumianek pospolity według badań naukowych

    Związki zawarte w koszyczkach rumianku od dawna są przedmiotem badań fitochemicznych i farmakologicznych. W literaturze naukowej opisuje się kilka potencjalnych mechanizmów działania, które mogą tłumaczyć szerokie zainteresowanie tą rośliną w kontekście wsparcia dla układu pokarmowego, nerwowego i skóry. Poniższe informacje oparłam na wynikach badań naukowych.

    Działanie przeciwzapalne

    Główne składniki olejku eterycznego rumianku – takie jak (–)-α-bisabolol, chamazulen oraz tlenki bisabololu – wykazują aktywność wobec mediatorów stanu zapalnego:

    • W badaniach in vitro obserwowano hamowanie syntezy prostaglandyn (COX-2) oraz leukotrienów (5-LOX), co sugeruje wpływ na dwa główne szlaki zapalne.
    • α-bisabolol może również modulować ekspresję cytokin prozapalnych takich jak IL-1β, IL-6 i TNF-α.

    Efekt ten jest istotny zwłaszcza w kontekście błon śluzowych oraz skóry, gdzie bariera nabłonkowa może ulec uszkodzeniu w wyniku przewlekłego podrażnienia lub infekcji.

    Wpływ na mięśnie gładkie i układ pokarmowy

    Rumianek pospolity zawiera także flawonoidy (np. apigeninę) oraz spiroeter, które w badaniach ex vivo wykazywały działanie spazmolityczne (rozkurczające) na mięśnie gładkie jelit i macicy:

    • Apigenina i en-in-dicykloeter wykazują powinowactwo do receptorów kanałów wapniowych typu L, co może ograniczać napływ Ca²⁺ do komórek mięśniowych, czego efektem jest brak skurczu.
    • Efekt ten obserwowano m.in. w izolowanych preparatach mięśni gładkich króliczych jelit i macicy.

    Wspomniane substancje stanowią przedmiot dalszych badań w kontekście wspierania komfortu trawiennego, szczególnie przy przejściowych napięciach jelitowych.

    Wpływ na ośrodkowy układ nerwowy

    W badaniach in vitro i in vivo apigenina wykazywała też powinowactwo do receptorów GABA-A, co może modulować przewodnictwo hamujące w mózgu.

    • Apigenina nie łączy się bezpośrednio z głównym miejscem, w którym działają leki nasenne i uspokajające (np. benzodiazepiny). Zamiast tego może przyłączać się do innego miejsca na tym samym receptorze – czyli działać allosterycznie
    • W badaniach na modelach zwierzęcych obserwowano skrócenie czasu zasypiania i zmniejszenie aktywności motorycznej po podaniu ekstraktu z rumianku.

    Choć wyniki są obiecujące, potrzeba dalszych badań z udziałem ludzi, które potwierdzą kliniczne znaczenie tych obserwacji.

    Potencjalne działanie antyoksydacyjne

    Zarówno olejek eteryczny, jak i związki fenolowe (flawonoidy, kumaryny) obecne w rumianku wykazują zdolność do neutralizacji wolnych rodników w testach DPPH, ABTS oraz FRAP.

    • Szczególnie wysoką aktywność przypisuje się apigeninie, luteolinie i chamazulenowi.
    • Zdolność antyoksydacyjna może mieć znaczenie dla stabilności błon komórkowych i homeostazy komórkowej – zwłaszcza w środowisku stresu oksydacyjnego. Oznacza to, że organizm staje się coraz bardziej odporny na stres, a komórki nie ulegają uszkodzeniu.

    Wpływ na mikroflorę i błony śluzowe

    Badania in vitro wykazały, że olejek eteryczny rumianku (oraz jego główne składniki) wykazuje aktywność wobec bakterii Gram-dodatnich (np. Staphylococcus aureus) i drożdżaków z rodzaju Candida.

    • Mechanizm działania polega prawdopodobnie na uszkodzeniu błon lipidowych mikroorganizmów oraz wpływie na ich szlaki metaboliczne.
    • Efekt ten jest obecnie intensywnie analizowany w kontekście pielęgnacji skóry oraz jamy ustnej i gardła.

    Potwierdzone działanie – przegląd badań naukowych

    Jak widzisz, rumianek pospolity to jedna z lepiej przebadanych roślin w ziołolecznictwie europejskim. W ostatnich latach przeprowadzono liczne badania kliniczne, przedkliniczne oraz przeglądy systematyczne, których celem było określenie wpływu ekstraktów lub składników rumianku na różne funkcje organizmu. Poniżej przedstawiam Ci wybrane przykłady, przy czym stosowane preparaty były standaryzowane, a ich bezpieczeństwo monitorowane zgodnie z protokołami badań.

    Przewód pokarmowy i zespół jelita drażliwego (IBS)

    Badanie randomizowane z podwójnie ślepą próbą (2022) wykazało, że preparaty zawierające Matricaria chamomilla (w połączeniu z Foeniculum vulgare i Melissa officinalis) mogą wpływać na łagodzenie dyskomfortu jelitowego, w tym bólu brzucha i wzdęć u pacjentów z zespołem jelita drażliwego (IBS). Efekty te przypisuje się m.in. aktywności spazmolitycznej flawonoidów i dicykloeterów.

    Wsparcie zasypiania i redukcja napięcia nerwowego

    W badaniu klinicznym z 2016 r. oceniano wpływ 270 mg ekstraktu z rumianku podawanego dwa razy dziennie przez 28 dni u osób z łagodnymi zaburzeniami snu. Uczestnicy zgłaszali poprawę subiektywnej jakości snu i skrócenie czasu zasypiania. Badanie miało charakter pilotażowy, ale zostało dobrze ocenione pod względem bezpieczeństwa. Nie stwierdzono poważnych działań niepożądanych.

    Łagodzenie objawów lęku uogólnionego (GAD)

    Randomizowane badanie kontrolowane placebo z 2016 r. (Amsterdam i in.) wykazało, że przyjmowanie ekstraktu z rumianku (500–1500 mg dziennie) przez 12 tygodni wiązało się z istotnym zmniejszeniem objawów lęku u pacjentów z GAD (Generalized Anxiety Disorder). Rumianek nie był mniej skuteczny niż niektóre preparaty farmakologiczne, a jednocześnie wykazywał korzystny profil tolerancji.

    Stan jamy ustnej, skóry i błon śluzowych

    W badaniach z użyciem wyciągów wodnych i alkoholowych z rumianku obserwowano korzystny wpływ na regenerację nabłonka jamy ustnej po leczeniu onkologicznym (np. po radioterapii) oraz po zabiegach stomatologicznych. Efekt przypisywano działaniu polifenoli, śluzów i chamazulenu. Niektóre badania prowadzone były w warunkach szpitalnych i wskazują na potencjał zastosowania płukanek na bazie rumianku jako środków pielęgnacyjnych.

    Wspomaganie komfortu trawiennego u niemowląt

    W metaanalizie z 2021 r. oceniono skuteczność mieszanek ziołowych (zawierających rumianek, anyż, koper włoski i melisę) u niemowląt z kolką jelitową. W większości badań zaobserwowano zmniejszenie czasu płaczu oraz poprawę komfortu trawiennego, przy dobrej tolerancji. Z racji tego, że preparaty były złożone, autorzy nie przypisali skuteczności wyłącznie rumiankowi, lecz podkreślili konieczność standaryzacji badań dla każdej rośliny osobno.

    Rumianek pospolity – zastosowanie tradycyjne

    Przejdziemy teraz do zastosowania tradycyjnego. Zgodnie z dawnymi przekazami ludowymi, rumianek nazywano „matczynym zielem”. Symbolicznie przypisywano mu rolę łagodzenia dolegliwości kobiecych, wspierania dzieci oraz ochrony domostwa. Stosowany był m.in.:

    • w naparach i kąpielach u niemowląt z objawami niepokoju lub kolki,
    • w kompresach i okładach na skórę w przypadku podrażnień,
    • w inhalacjach i płukankach przy przeziębieniu i przeciążeniu głosu,
    • jako składnik mieszanek ziołowych łagodzących dolegliwości menstruacyjne lub żołądkowe.

    W niektórych regionach Polski i Europy Wschodniej, kwiatostan rumianku był także traktowany jako roślina ochronna – wplatany w bukiety świętojańskie lub układany pod poduszką „na spokojny sen”.

    Rumianek pospolity – zastosowanie współczesne

    Z kolei współczesne wykorzystanie rumianku obejmuje przede wszystkim:

    Kosmetologię i pielęgnację skóry:

    • rumianek znajduje zastosowanie w kosmetykach do skóry wrażliwej, szczególnie dla dzieci i osób z tendencją do zaczerwienienia,
    • obecny jest w szamponach, kremach i płynach do kąpieli – m.in. dzięki zawartości apigeniny, chamazulenu i śluzów,
    • stosowany jest także w preparatach do pielęgnacji skóry głowy i higieny intymnej.

    Fitoterapię funkcjonalną:

    • standaryzowane ekstrakty z rumianku dostępne są w formie kapsułek, herbatek, nalewek, preparatów do inhalacji i płukania jamy ustnej,
    • w niektórych krajach rumianek wchodzi w skład zarejestrowanych produktów do stosowania pomocniczego w pielęgnacji jamy ustnej, skóry i przewodu pokarmowego.

    Farmację recepturową:

    • rumianek pozostaje surowcem zalecanym przez Farmakopee do stosowania zewnętrznego w postaci naparów, odwarów, przymoczek, kąpieli i irygacji,
    • surowiec ten bywa też wykorzystywany do przygotowania maści złożonych lub czopków doodbytniczych, zwłaszcza w połączeniu z tlenkiem cynku i lanoliną.

    Preparaty pediatryczne:

    • niektóre mieszanki ziołowe zawierające rumianek są wykorzystywane w pediatrii (np. po 1. roku życia). Ich stosowanie powinno być jednak skonsultowane z lekarzem lub farmaceutą.

    Rumianek pospolity – dawkowanie i dostępne postacie

    Przypomnijmy sobie, że surowcem zielarskim rumianku pospolitego jest koszyczek, który znajduje szerokie zastosowanie w ziołolecznictwie tradycyjnym oraz współczesnych preparatach roślinnych. Forma dawkowania i sposób przygotowania preparatu zależą od przeznaczenia oraz populacji docelowej (np. dzieci, osoby dorosłe, osoby starsze).

    W poniższych informacjach podaję do Twojej wiadomości orientacyjne wielkości dawek na podstawie danych literaturowych, monografii zielarskich oraz badań naukowych. Przed użyciem każdego preparatu roślinnego należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą – szczególnie w przypadku stosowania z lekami syntetycznymi.

    Napary z surowca zielarskiego

    Najczęściej stosowaną postacią jest napar z suszonego koszyczka rumianku, sporządzany zgodnie z tradycyjnymi proporcjami:

    • Dorośli: 1–2 łyżki suszu (ok. 2–3 g) zalać 150–200 ml wrzącej wody, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie.
    • Dzieci po 1. roku życia: ½–1 łyżeczka surowca na 100 ml wody; stosować ostrożnie i w porozumieniu z pediatrą.
    • Zewnętrznie: do przemywania, płukanek i kompresów stosuje się mocniejsze napary: 3–10 g na 100 ml wody lub proporcjonalnie większe ilości (np. 50 g surowca na 10 l wody do kąpieli).

    Napar należy przygotowywać zawsze na świeżo i nie przechowywać dłużej niż 12 godzin (nawet w lodówce).

    Olejek eteryczny i wyciągi alkoholowe

    Olejek eteryczny z rumianku (Chamomillae aetheroleum) znajduje zastosowanie wyłącznie zewnętrzne – np. w inhalacjach, kompresach, kosmetykach.

    • W aromaterapii używa się 1–3 kropli olejku rozcieńczonego w łyżce oleju bazowego do masażu lub kąpieli aromatycznej.
    • W płukankach do gardła lub jamy ustnej stosuje się najczęściej gotowe, rozcieńczone preparaty apteczne.

    Olejku eterycznego nie wolno stosować doustnie ani u małych dzieci bez nadzoru specjalisty.

    Postacie zewnętrzne (kąpiele, kompresy, płukanki)

    Rumianek wykorzystywany jest powszechnie jako składnik domowych i aptecznych preparatów do pielęgnacji:

    • Płukanki i kompresy – przy stanach zapalnych skóry, jamy ustnej, spojówek (np. 3 g surowca na 100 ml wody).
    • Kąpiele aromatyczne – 50–100 g koszyczków lub kilka kropli olejku eterycznego na wannę (10–15 l wody).
    • Okłady i nasiadówki – w proporcji jak do kąpieli.

    W praktyce stosuje się też gotowe preparaty dermatologiczne zawierające ekstrakty z rumianku – maści, żele, szampony czy aerozole.

    Preparaty doustne – kapsułki, mieszanki ziołowe

    Na rynku dostępne są także standaryzowane ekstrakty z rumianku w formie kapsułek, tabletek powlekanych lub mieszanek ziołowych (np. z melisą, koprem włoskim, anyżem). W badaniach naukowych stosowano dawki od 220 mg do 1500 mg ekstraktu dziennie, w podziale na kilka porcji.

    W preparatach złożonych (np. na komfort trawienny lub wsparcie snu) rumianek stanowi jeden z kilku składników czynnych. Efekty działania zależą od postaci, sposobu ekstrakcji, standaryzacji oraz biodostępności ekstraktu.

    Rumianek pospolity – bezpieczeństwo stosowania i interakcje

    Rumianek pospolity to surowiec zielarski o długiej tradycji stosowania, często określany jako „łagodny”. Mimo to – podobnie jak w przypadku innych roślin zawierających aktywne związki biologiczne – należy zachować ostrożność przy jego stosowaniu. Zwłaszcza dotyczy to określonych grup pacjentów i w połączeniu z lekami syntetycznymi.

    Rumianek pospolity – możliwe działania niepożądane

    Rumianek pospolity jest ogólnie dobrze tolerowany, jednak:

    • u osób uczulonych na rośliny z rodziny Astrowatych (np. ambrozja, nagietek, arnika, krwawnik) może wywoływać reakcje alergiczne – zarówno kontaktowe (np. zaczerwienienie skóry), jak i ogólnoustrojowe (np. wysypkę, duszność),
    • opisywano przypadki podrażnienia spojówek i błon śluzowych po zastosowaniu zbyt stężonych naparów lub wyciągów alkoholowych,
    • bardzo rzadko mogą wystąpić reakcje fotouczuleniowe – przypisywane głównie niektórym kumarynom i pochodnym laktonów seskwiterpenowych.

    Rumianek pospolity – stosowanie u dzieci

    Rumianek jest szeroko znany w tradycji pediatrycznej, ale według aktualnych zaleceń:

    • nie powinien być stosowany doustnie u dzieci poniżej 1. roku życia, zwłaszcza w formie wyciągów alkoholowych lub nieprzefiltrowanych naparów – ze względu na niedojrzałość układu pokarmowego i ryzyko mikrobiologiczne,
    • u dzieci starszych powinien być stosowany ostrożnie, w zalecanych dawkach, po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.

    Rumianek pospolity – stosowanie w ciąży i okresie karmienia

    Badania przeglądowe oraz dane kliniczne wskazują, że:

    • okazjonalne stosowanie naparów rumiankowych w ciąży (np. w niewielkich ilościach, do 2 filiżanek dziennie) uznaje się za względnie bezpieczne,
    • regularne lub długotrwałe stosowanie preparatów doustnych z rumiankiem może wiązać się z ryzykiem działania uterotonicznego (tj. pobudzającego skurcze macicy) – szczególnie w I i III trymestrze,
    • brak jest danych potwierdzających bezpieczeństwo stosowania olejku eterycznego w ciąży – nie powinien być stosowany bezpośrednio ani w masażu bez zgody lekarza.

    W okresie laktacji brak jest wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa przyjmowania dużych dawek ekstraktów z rumianku. Możliwe jest doraźne stosowanie naparów po konsultacji ze specjalistą, jednak należy unikać preparatów etanolowych i olejków.

    Rumianek pospolity – interakcje z lekami

    Związki czynne rumianku, zwłaszcza flawonoidy (np. apigenina, luteolina), mogą wpływać na aktywność enzymów cytochromu P450:

    • mogą hamować działanie enzymów wątroby (CYP1A2 i CYP3A4), które odpowiadają za rozkład wielu leków. Dotyczy to m.in. statyn (na cholesterol), niektórych leków uspokajających (benzodiazepin) czy leków przeciwwirusowych. W efekcie rumianek może nasilać działanie tych leków i zwiększać ryzyko skutków ubocznych, jeśli stosowany jest jednocześnie i regularnie,
    • może nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych (warfaryna oraz doustne leki przeciwzakrzepowe nowej generacji – NOAC), przez co zwiększa się ryzyko krwawień,
    • w badaniach na modelach zwierzęcych obserwowano również nasilenie działania NLPZ (np. ibuprofenu) oraz leków sedatywnych.

    Z tego względu, preparaty zawierające rumianek należy stosować ostrożnie u osób przyjmujących:

    • leki przeciwzakrzepowe,
    • leki przeciwpadaczkowe i uspokajające,
    • leki metabolizowane przez CYP3A4 (np. simwastatynę, midazolam, omeprazol).

    Rumianek pospolity – przeciwwskazania

    Przeciwwskazaniem do stosowania rumianku pospolitego jest nadwrażliwość na jakikolwiek składnik preparatu z tym surowcem oraz uczulenie na rośliny z rodziny Astrowatych. Potencjalnie toksyczne są także skoncentrowane olejki z rumianku, których nie powinny stosować zwłaszcza osoby starsze i dzieci. Przypomnę jeszcze, że regularne lub długotrwałe stosowanie preparatów doustnych z rumiankiem może wiązać się z ryzykiem skurczów macicy szczególnie w I i III trymestrze. Nie należy go także podawać dzieciom poniżej 1 roku życia.

    Ciekawostki i tradycje związane z rumiankiem pospolitym

    Teraz czas na parę słów o ciekawostkach niekoniecznie związanych z medycznym zastosowaniem rumianku. Okazuje się, że to nie tylko jeden z najbardziej znanych surowców zielarskich w Europie, ale również roślina głęboko zakorzeniona w tradycjach ludowych, symbolice i rytuałach. Jego zapach, delikatność i wszechobecność sprawiły, że otoczono go licznymi wierzeniami, przypowieściami i praktykami rytualnymi.

    Zioło ochronne, matczyne i wróżebne

    W tradycji słowiańskiej rumianek nazywano „zielem matczynym” – symbolizował bowiem czułość, opiekę i ukojenie. Ponadto uważany był za roślinę świętą, obok takich drzew jak dąb czy wierzba. Sadzenie rumianku przy domu miało chronić mieszkańców przed „złym okiem”, urokami i chorobami. Oprócz tego wierzono, że pierwszy rumianek znaleziony w roku spełnia życzenie, jeśli zostanie zerwany w milczeniu. Stąd jego ludowe imię „kwiat, który zna przyszłość”.

    Dawniej bukiety rumianku kładziono przy dziecięcych łóżeczkach, by przynosiły spokojny sen i odpędzały koszmary. W niektórych regionach zioło to wkładano pod poduszkę kobietom w połogu.

    Szeptuchy i zielarki twierdziły, że tam, gdzie rośnie rumianek, „ziemia mówi szeptem” – ze względu na dźwięki wiatru i ptaków wśród jego kwiatów.

    Roślina zegarowa i pogodowa

    Płatki rumianku zachowują się jak naturalny zegar: do godziny 16:00 pozostają uniesione, a wieczorem – około godz. 19:00 – zamykają się i przywierają do koszyczka. Obserwacja ich ułożenia pozwalała ludowi ocenić nie tylko porę dnia, ale i nadchodzącą zmianę pogody – stąd nazywano rumianek „barometrem pola”.

    Symbolika planetarna i magiczna

    W tradycji astrologicznej rumianek przypisywano planecie Wenus, co miało tłumaczyć jego „miękką, otulającą i równoważącą” naturę.

    W zielarstwie magicznym rumianek wykorzystywano do kadzideł oczyszczających, amuletów dobrobytu oraz mycia dłoni przed grą w karty czy kości – miał przynosić szczęście i dobrobyt.

    Roślina pszczelarska i perfumeryjna

    Koszyczki rumianku stanowią wartościowy pożytek dla pszczół – w tym dla gatunków dzikich.

    Wyciągi i olejki z rumianku wykorzystywane były (i są nadal) w przemyśle perfumeryjnym – jako składnik kremów dla dzieci, wód kwiatowych, toników ziołowych, a także aromatyzowania likierów ziołowych.

    Źródła historyczne

    Rumianek znany był już w starożytnym Egipcie i Grecji. Wspominali o nim Hipokrates, Pliniusz i Dioskurydes. W medycynie arabskiej uważany był z kolei za „zioło gorące i łagodzące stany chłodne”.

    Ciekawostka botaniczna

    Intensywny zapach przypominający jabłka był kiedyś wykorzystywany do aromatyzowania poduszek i lnianych woreczków wkładanych do skrzyń z pościelą.

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

     

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

     

    Bibliografia:

    1. Jędrzejczak M, Gębalska A, Podsędek A. Characterization of chemical composition and antioxidant activity of Matricaria chamomilla L. flowers from different Polish regions. Ind Crops Prod. 2022;186:115239. https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2022.115239
    2. McKay DL, Blumberg JB. A review of the bioactivity and potential health benefits of chamomile tea (Matricaria recutita L.). Phytother Res. 2006;20(7):519–30. doi:10.1002/ptr.1900
    3. Srivastava JK, Shankar E, Gupta S. Chamomile: A herbal medicine of the past with a bright future. Mol Med Rep. 2010;3(6):895–901. doi:10.3892/mmr.2010.377
    4. Kato A, Minoshima Y, Yamamoto J, Adachi I, Watson AA, Nash RJ. Spasmolytic effect of chamomile extract in the gastrointestinal tract mediated by calcium channel blocking and anti-inflammatory activity. J Ethnopharmacol. 2020;247:112257. doi:10.1016/j.jep.2019.112257
    5. Chaves JS, Oliveira CFS, Gonçalves PJ, et al. Flavonoids from Matricaria chamomilla L. in inflammation models: A mini-review. Phytother Res. 2022;36(3):1251–1260. https://doi.org/10.1002/ptr.7372
    6. Abou Baker D, Hegazy M-EF, Alamery SF, et al. Phytochemistry, therapeutic potential, and toxicological profile of Matricaria chamomilla L.: A review. J Ethnopharmacol. 2023;313:116527. https://doi.org/10.1016/j.jep.2023.116527
    7. Şenol F, Erkan N, Demirkan E, et al. Volatile components and antioxidant activity of essential oil and extracts of chamomile (Matricaria chamomilla L.). Food Chem. 2021;344:128597. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2020.128597
    8. Chmiel M, Gawrońska-Grzywacz M. Flawonoidy jako naturalne ligandy receptorów GABA. Postepy Fitoter. 2017;18(3):192–200. doi:10.25121/PF.2017.18.3.192
    9. Srivastava JK, Gupta S. Health promoting effects of chamomile in anxiety and sleep. Phytother Res. 2019;33(4):584–593. doi:10.1002/ptr.6279
    10. Capasso R, Izzo AA, Pinto A, et al. Chamomile, fennel and lemon balm mixture improves symptoms of IBS: A randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Neurogastroenterol Motil. 2022;34(7):e14387. https://doi.org/10.1111/nmo.14387
    11. Zick SM, Wright BD, Sen A, Arnedt JT. Preliminary examination of the efficacy and safety of a standardized chamomile extract for chronic primary insomnia: A randomized placebo-controlled pilot study. BMC Complement Altern Med. 2016;16:34. https://doi.org/10.1186/s12906-016-1001-0
    12. Amsterdam JD, Li Y, Soeller I, et al. A randomized, double-blind, placebo-controlled trial of oral Matricaria chamomilla (chamomile) extract therapy for generalized anxiety disorder. Phytomedicine. 2016;23(14):1735–1742. https://doi.org/10.1016/j.phymed.2016.10.008
    13. Costa A, Osório FL, Costa RA, et al. Efficacy of Matricaria chamomilla mouth rinse in preventing and treating oral mucositis in cancer patients: A randomized controlled trial. Support Care Cancer. 2019;27(3):949–956. https://doi.org/10.1007/s00520-018-4367-6
    14. Savino F, Tarasco V, Locatelli E, et al. Therapeutic approach to infantile colic: An updated review. Eur J Pediatr. 2021;180(6):1699–1709. https://doi.org/10.1007/s00431-020-03897-3
    15. Gawlik-Dziki U, Świeca M, Dziki D. Influence of Matricaria chamomilla L. extracts on enzymes activity involved in drug metabolism. Acta Pol Pharm. 2015;72(6):1259–1264.
    16. Chaves JS, Oliveira CFS, Gonçalves PJ, et al. Safety and pharmacokinetics of flavonoids from Matricaria chamomilla L. in clinical studies: A review. Phytother Res. 2023;37(5):2215–2226. https://doi.org/10.1002/ptr.7692
    17. Lamer-Zarawska E, Kowal-Gierczak B, Niedworok J, red. Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa: PZWL; 2014.
    18. Ożarowski A, red. Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich; 1976.
    19. Głóg JH. Zioła lecznicze: botanika okultystyczna, astrologja herbalna, medycyna hermetyczna. Kraków: Nakł. demiesięcznika „Lotos”; 1936. (Biblioteka „Lotosu”; nr 4).
    20. Matławska I. Farmakognozja: podręcznik dla studentów farmacji. 1‑sze wydanie. Poznań: Uniwersytet Medyczny; 2005. ISBN 83‑60187‑16‑9.
    21. Laprus‑Mikulska J. Boginie słowiańskich szeptów. Kraków: Świat Książki; 2024. ISBN 9788368068115
    22. Czikow P, Łaptiew J. Rośliny lecznicze i bogate w witaminy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne; 1983. ISBN 8309005237
    23. Ożarowski A, Jaroniewski W. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych; 1987. ISBN 8320204720
    24. Fijołek M. Zioła w domowym ogrodzie: zdrowie i odporność w zasięgu ręki. Kraków: Esprit; 2017. ISBN 9788365706126
    25. Kohlmunzer S. Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji (wydanie V, dodruk 2023). Warszawa: PZWL; 2023. ISBN 9788320046519
    26. Tuszyński PK, red. Leki i ciąża: bezpieczna farmakoterapia i suplementacja kobiety ciężarnej. Warszawa: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2020. ISBN: 9788395741449.
    27. Tuszyński PK, red. Ziołolecznictwo w praktyce. Zeszyty Apteczne. Warszawa: Wydawnictwo Farmaceutyczne; 2022. ISBN: 9788365706126.
    28. Wigington P. Herb Magic: An Introduction to Magical Herbalism and Spells. Emeryville, CA: Rockbridge Press; 2020. ISBN: 9781646114047

  • Ashwagandha – właściwości, działanie i skuteczność. Co mówi nauka?

    Ashwagandha – magiczny korzeń czy naukowo potwierdzony adaptogen?

    Ashwagandha

    Ashwagandha (Withania somnifera (L.) Dunal), znana jest również jako żeń-szeń indyjski lub „winter cherry”. A czy wiesz, że już od ponad 3000 lat zajmuje ważne miejsce w tradycyjnej medycynie indyjskiej – Ajurwedzie? W sanskrycie nazwa ashwagandha oznacza „zapach konia”, co nawiązuje zarówno do zapachu świeżego korzenia, jak i domniemanej zdolności przywracania witalności i siły fizycznej, przypisywanej tej roślinie.

    W ostatnich latach ashwagandha zyskała ogromną popularność w krajach zachodnich – zarówno jako suplement diety wspomagający walkę ze stresem i lękiem, jak i jako środek poprawiający kondycję fizyczną, jakość snu, funkcje poznawcze oraz płodność. Szczególne zainteresowanie budzą standaryzowane ekstrakty, takie jak KSM-66® i Sensoril®, które są przedmiotem licznych badań klinicznych. Jak działa Ashwagandha? Czy rzeczywiście warto ją stosować?

    Ashwagandha – Systematyka

    Nazwa łacińska: Withania somnifera (L.) Dunal

    Rodzina botaniczna: Psiankowate (Solanaceae)

    Rodzaj surowca: korzeń i owoc witanii (Radix et Fructus Withaniae)

    Typ rośliny: wieloletnia

    Ashwagandha – pochodzenie, wygląd, zbiór i przechowywanie

    Ashwagandha pochodzi z południowej Azji, głównie z Indii, Pakistanu i Nepalu. Rośnie tam dziko na suchych, piaszczystych glebach. Występuje także w Afryce Północnej oraz w niektórych regionach Bliskiego Wschodu.

    Roślina jest krzewem dorastającym do około 50–120 cm wysokości. Ma rozgałęzione łodygi, lancetowate, jasnozielone liście oraz drobne, zielono-żółte kwiaty. Charakterystyczne są owoce, czyli czerwone jagody o błyszczącej powierzchni, otoczone rozdętym kielichem. Surowcem zielarskim są korzeń i owoc.

    Zbioru korzeni dokonuje się zazwyczaj po 6–8 miesiącach uprawy, kiedy roślina zaczyna zasychać. Następnie korzenie są dokładnie myte, cięte i suszone w cieniu lub suszarniach mechanicznych w temperaturze do 50°C. Przechowywać je należy w suchym, chłodnym miejscu, chroniąc przed światłem i wilgocią. Najlepiej w szczelnych opakowaniach.

    Chemizm Ashwagandhy – kluczowe związki aktywne

    Zanim przejdę do tego, co najbardziej Cię interesuje, czyli do działania, przedstawię Ci najpierw, co za to działanie odpowiadania. Ashwagandha jest bogata i zróżnicowana pod kątem fitochemicznym. Oznacza to, że zawiera wiele związków czynnych. Największe znaczenie mają witanolidy. To unikalne laktony seskwiterpenowe. Oprócz nich witania zawiera: alkaloidy, saponiny, flawonoidy, fitosterole oraz wtórne metabolity wspomagające efekt działania ashwagandhy.

    Witanolidy (0,1–0,2 %)

    • Witanolid A,
    • Witaferin A,
    • Witanon
    • Witanozyd IV i V

    Alkaloidy

    • Anaferyna,
    • Tropina,
    • Izopelletieryna,
    • Kuskohigryna,
    • Somniferyna

    Saponiny

    • Sitoindozydy IX i X

    Fitosterole

    • β-sitosterol,
    • stigmasterol

    Flawonoidy

    • kemferol,
    • kwercetyna

    Mechanizmy działania – jak działa ashwagandha?

    Jak sam widzisz, ashwagandha jest rośliną bogatą w związki chemiczne, a dzięki temu posiada wiele właściwości. Jesteś ciekawy, jak działa?

    Modulacja osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA)

    Jednym z najlepiej udokumentowanych mechanizmów działania ashwagandhy jest jej wpływ na oś HPA. HPA to oś podwzgórze-przysadka-nadnercza. Reguluje ona odpowiedź organizmu na stres, ponieważ jest związana z kortyzolem, czyli hormonem stresu. W badaniach klinicznych wykazano, że suplementacja standaryzowanym ekstraktem z korzenia ashwagandhy prowadzi do obniżenia poziomu kortyzolu w surowicy, a także subiektywnego poziomu stresu i lęku. Dzieje się to za sprawą witanolidów, które wpływają na zmniejszenie nadaktywności osi HPA, przywracając homeostazę neuroendokrynną.

    Witanolidy mogą oddziaływać z receptorami glikokortykosteroidowymi w mózgu. Dzięki temu mogą ograniczać aktywność osi HPA, czego efektem jest zmniejszenie wydzielania kortykoliberyny (hormonu uwalniającego kortykotropinę). Mniej kortykotropiny, to z kolei mniejsze pobudzenie nadnerczy do produkcji kortyzolu. Przekłada się to na zmniejszenie objawów związanych ze stresem, a jednocześnie poprawę samopoczucia.

    Regulacja neuroprzekaźników

    Kolejnym mechanizmem działania ashwagandhy jest wpływ na układ nerwowy poprzez modulację neuroprzekaźników, takich jak GABA, serotonina (5-HT), dopamina i acetylocholina.

    Ashwagandha a układ GABA-ergiczny

    W badaniach przedklinicznych wykazano, że witanolidy wykazują także bezpośrednie powinowactwo do receptorów GABA-A. Wiążą się z miejscem benzodiazepinowym receptora i nasilają napływ jonów chlorkowych, co prowadzi do hiperpolaryzacji błony i wyciszenia aktywności neuronów. Ponadto udowodniono, że suplementacja ekstraktem z ashwagandhy zwiększa liczbę receptorów GABA-A oraz GABA-B w korze mózgowej, co tłumaczy jej działanie uspokajające, przeciwlękowe i wspomagające sen. Oprócz tego, badania na modelach zwierzęcych wykazały zwiększenie aktywności cholinergicznej i poprawę funkcji poznawczych po podaniu witanolidów.

    Wiesz już, że ashwagandha zawiera też kilka alkaloidów o istotnym, choć bardziej wspomagającym działaniu farmakologicznym. Do głównych związków tej grupy należą anaferyna, izopelletieryna, tropina, kuskohigryna oraz somniferyna. W badaniach przedklinicznych wykazano, że niektóre z nich, zwłaszcza anaferyna i tropina, mają działanie uspokajające i przeciwlękowe, częściowo poprzez modulację układu cholinergicznego i wpływ na receptory GABA. Wspomagają tym samym główne działanie neuroregulacyjne ashwagandhy. Alkaloidy mogą również wykazywać efekt hipotensyjny i spazmolityczny, poprzez rozkurcz mięśni gładkich i obniżenie napięcia układu współczulnego, co może być pomocne w sytuacjach przewlekłego stresu. Część z nich wykazuje również właściwości neuroprotekcyjne chroniąc komórki nerwowe przed stresem oksydacyjnym. Mogą też działać przeciwbakteryjnie wobec wybranych patogenów (m.in. Staphylococcus aureus, E. coli), co potwierdzono w badaniach in vitro. Choć alkaloidy nie są główną grupą substancji czynnych w ashwagandzie (w porównaniu do dominujących witanolidów), ich obecność może wzmacniać ogólny efekt adaptogenny i uspokajający rośliny.

    Ashwaganda a serotonina i dopamina

    Ashwagandha wpływa także na układ serotoninergiczny poprzez wpływ na receptory 5-HT. W badaniach na zwierzętach obserwowano poprawę parametrów lękowych i depresyjnych, związanych ze zmianami w aktywności układu 5-HT, w tym podwyższeniem poziomu serotoniny i jej metabolitów.

    Dodatkowo, okazało się, że ekstrakt z ashwagandhy wykazuje aktywność neuroprotekcyjną względem układu dopaminergicznego. U gryzoni z indukowanym uszkodzeniem prążkowia (rodzaj choroby Parkinsona) podanie ekstraktu zwiększało poziomy dopaminy i jej metabolitów: DOPAC (kwas dihydroksyfenylooctowy) i HVA (kwas homowanilinowy) w mózgu, co może potwierdzać poprawę nastroju i funkcji ruchowych.

    Ashwagandha a acetylocholina

    Kolejnym neuroprzekaźnikiem, na który wpływa ashwagandha jest acetylocholina. Poprzez wpływ na neuroprzekaźnictwo cholinergiczne hamuje aktywność enzymu acetylocholinoesterazy (AChE), co z kolei prowadzi do zwiększenia dostępności acetylocholiny w synapsach. Więcej acetylocholiny to lepsza pamięć, poprawa koncentracji i funkcji poznawczych, a także procesów uczenia się. Ashwagandha może również zmniejszać odkładanie β-amyloidu przyczyniającego się do rozwoju chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera.

    Ashwagandha – działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne

    Witanolidy, zwłaszcza witaferin A, wykazują silne właściwości przeciwzapalne poprzez hamowanie aktywacji czynnika transkrypcyjnego NF-κB oraz zmniejszenie produkcji cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1β, IL-6). Dodatkowo ashwagandha zwiększa aktywność endogennych enzymów antyoksydacyjnych, takich jak dysmutaza ponadtlenkowa (SOD), katalaza (CAT) i peroksydaza glutationowa (GPX), co ogranicza stres oksydacyjny i chroni komórki przed uszkodzeniem. Jest to dowód na jej działanie adapogenne.

    Związki zawarte w ashwagandzie wykazują zatem działanie neuroprotekcyjne poprzez ochronę neuronów przed apoptozą (śmiercią komórki) i stresem oksydacyjnym. Witanozydy oraz sominon pobudzają neurogenezę, m.in. w hipokampie, co ma znaczenie w kwestii chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera i Parkinsona. Jako ciekawostkę dodam, że sominon to główny metabolit witanozydu IV, który w niskim stężeniu powoduję regenerację komórek nerwowych uszkodzonych przez β-amyloid.

    Są to kolejne właściwości ashwagandhy, które pozwalają zaliczać ją do adaptogenów.

    Warto tutaj jeszcze wspomnieć, że  obecne w ashwagandzie flawonoidy (m.in. kemferol i kwercetyna) również wykazują działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne, wspierając barierę krew–mózg i poprawiając mikrokrążenie mózgowe. Dodatkowo związki fenolowe mogą potencjalnie wzmacniać działanie przeciwlękowe witanolidów. Podobnie saponiny, głównie w postaci sitoindozydów IX i X, mają działanie adaptogenne i uspokajające. Zwiększają odporność organizmu na stres oksydacyjny i wspierając tym samym działanie antyoksydacyjne. Dodatkowo mają właściwości kardioprotekcyjne.

    Ashwagandha na odporność i układ hormonalny

    Kolejny układ, na który działa ashwagandha to układ odpornościowy oraz gospodarka hormonalna. Adaptogen ten wykazuje działanie immunomodulujące.

    Po pierwsze, wzmacnia odporność wrodzoną (nieswoistą), czyli tę, z którą się rodzimy i która działa szybko, choć nieprecyzyjnie. Badania pokazują, że ashwagandha zwiększa aktywność komórek NK (inaczej natural killers) potocznie nazywanych groźnie „naturalnymi zabójcami”. Zwalczają one wirusy i komórki nowotworowe. Związki zawarte w ashwagandzie pobudzają również makrofagi. To z kolei komórki pochłaniające patogeny.

    Po drugie, ashwagandha wspiera odporność nabytą (swoistą), czyli bardziej precyzyjną odpowiedź immunologiczną organizmu na konkretne zagrożenie. Stwierdzono, że po suplementacji ashwagandhą wzrasta liczba limfocytów T i B, które uczestniczą w rozpoznawaniu i zwalczaniu chorobotwórczych drobnoustrojów.

    Ashwagandha może również wpływać na gospodarkę hormonalną i to nie tylko w kwestii hormonu stresu. Udowodniono, że normalizuje poziom hormonów związanych z tarczycą (T3, T4) oraz pobudzającą je TSH (tyreotropiną produkowaną przez przysadkę).

    Ashwagandha na płodność

    Nieodłącznym elementem wpływu na gospodarkę hormonalną jest wpływ na płodność. W przypadku mężczyzn ashwagandha poprawia parametry nasienia (liczba, ruchliwość, objętość), zwiększa testosteron i LH, a także korzystnie wpływa na antyoksydacyjny status seminalny, czyli równowagę między obecnością wolnych rodników (ROS – reaktywnych form tlenu) a działaniem antyoksydantów w nasieniu, które mają za zadanie chronić plemniki przed uszkodzeniem.

    Systematyczny przegląd oparty na czterech badaniach obserwacyjnych i jednym RCT (randomizowanym badaniu kontrolowanym) wykazał, że suplementacja przez 90 dni prowadziła do:

    • zwiększenia liczby plemników o 167%,
    • objętości ejakulatu o 59%,
    • ruchliwości plemników o 57%,
    • wzrostu poziomu testosteronu o 17% i LH (hormonu luteinizującego) o 34%

    Inne badania wskazują także na obniżenie stresu oksydacyjnego i wzrost poziomu witamin antyoksydacyjnych (E, C i A) w płynie nasiennym, co sprzyja regeneracji spermatogenezy .

    Z kolei RCT z 2019 r, w którym brało udział 50 mężczyzn potwierdziło przyrost testosteronu o ok. 15–17% oraz DHEA‑S o 18% po 300 mg ekstraktu 2× dziennie przez 8 tygodni .

    W kwestii poprawy płodności u kobiet potwierdzono, że ashwagandha zwiększa satysfakcję seksualną, stabilizuje cykl i wspiera funkcje hormonalne niezbędne do owulacji, a także działa ochronnie na narządy rozrodcze. RCT z 2022 r. u kobiet z zaburzeniem pożądania (HSDD) wykazało istotny wzrost FSFI (Female Sexual Function Index, czyli Indeks Funkcjonowania Seksualnego Kobiet) – w tym komponentów libido, pobudzenia, orgazmu i satysfakcji seksualnej po 8 tygodniach przyjmowania 300 mg ekstraktu 2× dziennie.

    Dodatkowo, wstępne badania tradycyjne sugerują, że ashwagandha Kshirpaka wspomaga wzrost wielkości pęcherzyków jajnikowych i grubości endometrium, poprawia profile hormonalne (LH, FSH), co może przynosić korzyści pacjentkom z zaburzeniami owulacji czy PCOS. Niemniej, jak wspomniałam, są to badania tradycyjne przeprowadzone w Indiach na niewielkiej liczbie pacjentek (40), bez randomizacji. W związku z tym należy poczekać na więcej bardziej zróżnicowanych badań, które potwierdzą takie działanie ashwagandhy.

    Ashwagandha a cukrzyca

    Badania kliniczne i metaanalizy potwierdzają, że ashwagandha może wspierać gospodarkę węglowodanową i lipidową, szczególnie u osób z cukrzycą typu 2, stanem przedcukrzycowym lub zespołem metabolicznym. Poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, obniżając wskaźnik insulinooporności (HOMA-IR) oraz poziom insuliny i glukozy na czczo. Jednocześnie wpływa na redukcję hemoglobiny glikowanej (HbA1c), co ma znaczenie w kontroli przewlekłej hiperglikemii. Mechanizmy te mogą wynikać z ochrony trzustki przed stresem oksydacyjnym, aktywacji receptorów insulinowych i wpływu na enzymy metaboliczne. To kolejne działanie adaptogenne ashwagandhy.

    Ashwagandha a cholesterol

    Ponadto działa również korzystnie na profil lipidowy. Obniża stężenie cholesterolu całkowitego, LDL czyli tzw. „złego cholesterolu” i triglicerydów, a w niektórych przypadkach obserwuje się także wzrost frakcji HDL (to akurat ten „dobry cholesterol”). Działanie to jest pochodną jej właściwości przeciwzapalnych, antyoksydacyjnych oraz regulujących metabolizm tłuszczów i węglowodanów w wątrobie. Za wspomaganie regulacji poziomu lipidów we krwi i zmniejszenie ryzyka schorzeń sercowo- naczyniowych odpowiadają, m.in. obecne w korzeniu fitosterole: β-sitosterol, stigmasterol.

    Postacie Ashwagandhy

    Przejdę teraz do tego, jak stosować ashwagandhę oraz w jakich postaciach jest dostępna. W badaniach klinicznych najczęściej stosuje się standaryzowane ekstrakty korzenia ashwagandhy, w których zawartość witanolidów wynosi od 1,5% do 10% w zależności od typu ekstraktu.

    Jaka Ashwagandha jest dostępna na rynku?

    Przede wszystkim pamiętaj o tym, aby kupować jakiekolwiek preparaty ze sprawdzonego źródła, czyli apteki lub autoryzowanego sklepu zielarskiego. Najczęściej spotykane postaci preparatów to:

    • Ekstrakty standaryzowane – np. KSM-66® (standaryzacja na min. 5% witanolidów) oraz Sensoril® (standaryzacja na min. 10% witanolidów i witaferinu A); oba są najczęściej stosowane w badaniach klinicznych.
    • Sproszkowany korzeń – forma tradycyjna stosowana w Ajurwedzie, zwykle przyjmowana z mlekiem lub wodą.
    • Nalewki i wyciągi alkoholowe – rzadziej spotykane, stosowane głównie w fitoterapii europejskiej.
    • Formy liposomalne, kapsułki, tabletki, proszki do rozpuszczenia – dostępne w suplementach diety.

    Znaczenie standaryzacji

    Dlaczego tak ważne jest patrzenie na standaryzację? Ze względu na zmienność składu chemicznego surowców roślinnych, standaryzacja ekstraktów ashwagandhy (np. KSM-66®, Sensoril®) jest kluczowa. Wysokiej jakości preparaty zawierają zazwyczaj 5–10% witanolidów i są pozbawione nadmiernej ilości witaferinu A, który w wyższych dawkach może mieć działanie cytotoksyczne!

    Ashwagandha  – dawkowanie

    Dawkowanie zależy od postaci ekstraktu oraz celu terapeutycznego. W większości badań klinicznych stosuje się ekstrakt KSM-66® w dawkach 300–600 mg/dzień, zwykle w dwóch podzielonych dawkach. Sensoril® stosowany jest w niższych dawkach (125–250 mg/dzień) ze względu na wyższą koncentrację witanolidów.

    Przykładowe dawki według wskazań:

    • Redukcja stresu, lęku, poprawa snu:
      – KSM-66®: 2 × 300 mg dziennie przez 8–12 tygodni
      – Sensoril®: 125–250 mg raz dziennie
    • Poprawa wydolności fizycznej i regeneracji:
      – KSM-66®: 600 mg/dzień u osób aktywnych fizycznie
    • Poprawa płodności i funkcji seksualnych (mężczyźni):
      – 5 g sproszkowanego korzenia dziennie lub 675 mg ekstraktu przez 3 miesiące
    • Wspomaganie funkcji poznawczych i nastroju:
      – KSM-66®: 500–600 mg dziennie

    Ashwagandha – rano czy wieczorem?

    Wiele osób zastanawia się, jaka pora dnia jest najlepsza na przyjęcie ashwagandhy. Optymalna pora stosowania zależy od celu suplementacji, ponieważ roślina ta wykazuje działanie zarówno pobudzające w kontekście pamięci i koncentracji, jak i uspokajające. Wszystko zależy od dawki, formy i indywidualnej reakcji organizmu.

    W przypadku osób stosujących ashwagandhę w celu poprawy odporności na stres, koncentracji i ogólnego samopoczucia w ciągu dnia, korzystne może być przyjmowanie jej rano. Suplementacja w porannych godzinach wspiera równowagę osi HPA, może obniżać poziom kortyzolu i łagodzić napięcie nerwowe, a jednocześnie sprzyja lepszej koncentracji i wydolności psychofizycznej. Jest to szczególnie korzystne u osób aktywnych fizycznie lub doświadczających przewlekłego stresu zawodowego.

    Z kolei osoby, które sięgają po ashwagandhę w celu wyciszenia, redukcji lęku lub poprawy jakości snu, często odnoszą większe korzyści ze stosowania jej wieczorem. W wyższych dawkach (np. powyżej 500 mg standaryzowanego ekstraktu) ashwagandha może działać uspokajająco i sprzyjać zasypianiu. Badania sugerują, że redukcja wieczornego poziomu kortyzolu oraz wsparcie układu GABA-ergicznego mogą ułatwiać osiągnięcie stanu relaksu i głębszego snu.

    W wielu badaniach klinicznych stosuje się podział dawki na dwa razy dziennie – rano i wieczorem (np. 2 × 300 mg ekstraktu KSM‑66®), co zapewnia stabilne stężenie substancji czynnych we krwi i równoważy efekty dzienne oraz nocne. Taki sposób stosowania może być szczególnie korzystny w przypadku osób z zaburzeniami adaptacyjnymi, lękiem uogólnionym, wypaleniem zawodowym czy przewlekłym stresem.

    Ashwagandha – kiedy działa?

    Pierwsze efekty działania (np. redukcja stresu, poprawa snu) obserwowane są zwykle po 2–4 tygodniach regularnego stosowania. Działanie adaptogenne i neuroprotekcyjne wymaga dłuższej suplementacji (6–12 tygodni).

    Ashwagandha – bezpieczeństwo stosowania

    Ashwagandha – interakcje

    Preparaty z ashwagandhą, jak każde inne, mogą wchodzić w różne interakcje. Chociaż są bezpiecznie z wieloma innymi adaptogenami i substancjami wspomagającymi relaks (np. L-teaniną, magnezem, GABA), co może mieć efekt synergistyczny, należy jednak zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu z:

    • lekami psychotropowymi: może nasilać działanie przeciwlękowe i uspokajające, co niesie ryzyko nadmiernego uspokojenia, senności i osłabienia koncentracji.
    • lekami przeciwdepresyjnymi: może wzmacniać działanie tych leków zwiększając ryzyko nasilenia objawów ubocznych, jak ospałość, zawroty głowy, lęk paradoksalny.
    • lekami nasennymi i uspokajającymi: może wzmocnić efekt nasenny, z czym wiążą się możliwe trudności z koordynacją i nadmierna senność.
    • lekami hormonalnymi (tyroksyna, hormony płciowe): może wpływać na poziomy T3/T4, LH, FSH, testosteronu, dlatego szczególną ostrożność powinny zachować osoby z zaburzeniami endokrynologicznymi.
    • lekami immunosupresyjnymi: stymuluje układ odpornościowy, przez co może osłabiać działanie leków hamujących odporność.

    Pamiętaj, że żadnych leków nie wolno odstawiać na własną rękę bez konsultacji z lekarzem!

    Ashwagandha – działania uboczne, niepożądane

    Ashwagandha jest powszechnie uznawana za roślinę bezpieczną w stosowaniu, zarówno w krótkim, jak i długoterminowym użyciu, co potwierdzają liczne badania kliniczne oraz dane z zastosowań tradycyjnych. Niemniej, jak każda substancja o działaniu farmakologicznym, może powodować działania niepożądane.

    Badania kliniczne wykazały bardzo dobrą tolerancję ashwagandhy u zdrowych dorosłych oraz pacjentów z różnymi schorzeniami (np. bezsenność, stres, niepłodność, cukrzyca typu 2). Nie obserwowano poważnych działań niepożądanych ani istotnych zmian parametrów biochemicznych i hematologicznych w badaniach trwających do 12 tygodni.

    Producent ekstraktu KSM-66® deklaruje, że produkt uzyskał status self-affirmed GRAS (Generally Recognized As Safe) w USA, na podstawie niezależnej oceny bezpieczeństwa zgodnej z wytycznymi FDA.

    Chociaż skutki uboczne są rzadkie, mogą wystąpić u osób szczególnie wrażliwych lub w przypadku stosowania nadmiernych dawek. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane to:

    • senność, uspokojenie, zawroty głowy,
    • objawy żołądkowo-jelitowe: nudności, wzdęcia, biegunka,
    • nadmierna sedacja przy jednoczesnym stosowaniu leków uspokajających.

    W pojedynczych przypadkach opisywano także hepatotoksyczność związaną z preparatami zawierającymi ashwagandhę, jednak przyczyny były najczęściej związane z interakcjami lekowymi lub zanieczyszczeniem surowca.

    Ashwaghanda – przeciwwskazania

    Ashwagandhy nie należy stosować w następujących przypadkach:

    • nadwrażliwość na ashwagandhę lub jakikolwiek składnik preparatu
    • ciąża – ze względu na potencjalne działanie oksytocynopodobne i ryzyko poronienia,
    • choroby autoimmunologiczne – np. choroba Hashimoto, toczeń, stwardnienie rozsiane (ze względu na możliwość stymulacji układu odpornościowego).

    Czy ashwagandha uzależnia?

    Wiele osób zastanawia się, czy ashwagandha może uzależniać. Otóż nie stwierdzono, żeby wykazywała właściwości uzależniające. Ani fizyczne, ani psychiczne. Potwierdzają to zarówno badania kliniczne, jak i mechanizmy jej działania. W przeciwieństwie do substancji uzależniających (takich jak opioidy, benzodiazepiny czy stymulanty), ashwagandha nie oddziałuje na układ nagrody w mózgu, nie pobudza układu dopaminergicznego w sposób euforyzujący i nie wywołuje szybkiej poprawy nastroju ani pobudzenia. Jej działanie ma charakter regulujący (adaptogenny), a nie blokujący czy stymulujący określone receptory.

    Warto jednak zaznaczyć, że u niektórych osób, a zwłaszcza tych doświadczających dużego stresu lub zaburzeń snu, poprawa samopoczucia, koncentracji czy jakości snu po włączeniu ashwagandhy może być na tyle wyraźna, że pojawia się niechęć do zaprzestania jej stosowania. Nie jest to jednak uzależnienie sensu stricto, a raczej subiektywna potrzeba utrzymania efektów terapeutycznych.

    Ashwagandha – ciąża i karmienie piersią

    Wspomniałam, że ashwagandha jest przeciwwskazana w czasie ciąży. Jak to jednak jest w przypadku kobiet karmiących piersią?  Na ten moment brak jest badań potwierdzających bezpieczeństwo stosowania w czasie laktacji. Nie wiadomo, czy związki ashwagandhy przenikają do mleka, ale jej właściwości wskazują, że może. Nieznane są też potencjalne skutki u niemowlęcia. W związku z tym nie zaleca się stosowania ashwagandhy w czasie karmienia piersią.

    Ashwagandha a prowadzenie samochodu

    Nie ma formalnych przeciwwskazań do prowadzenia pojazdów po ashwagandzie, ale należy zachować ostrożność na początku stosowania, obserwować indywidualną reakcję organizmu, unikać prowadzenia, jeśli czuje się senność, spowolnienie reakcji lub zawroty głowy.

    Ashwagandha  – tradycja i współczesne zastosowanie

    Ashwagandha w Ajurwedzie

    Ashwagandha jest jedną z najważniejszych roślin w Ajurwedzie, gdzie klasyfikowana jest jako rasayana – środek odmładzający, regenerujący i przywracający równowagę organizmu. Tradycyjnie stosowano ją w celu wzmacniania odporności, poprawy płodności, zwiększenia sił witalnych i leczenia zaburzeń snu, lęku, padaczki czy reumatyzmu.

    W klasycznych tekstach ajurwedyjskich, takich jak Charaka Samhita i Sushruta Samhita, ashwagandha jest opisywana jako zioło o „ciepłej energii”, wspierające bala (siłę) i ojas (witalność, odporność). Zwykle podawano ją w formie sproszkowanego korzenia z mlekiem, ghee lub miodem, co miało wzmacniać jej właściwości tonizujące.

    Ashwagandha współcześnie

    Zainteresowanie ashwagandhą w zachodniej fitoterapii zaczęło wzrastać w latach 90., a obecnie jej ekstrakty są szeroko dostępne na całym świecie. Uznawana jest za jeden z najbardziej kompleksowo działających i najlepiej do tej pory przebadanych adaptogenów, co czyni ją popularnym składnikiem suplementów diety wspierających odporność, redukcję stresu, poprawę jakości snu, funkcji seksualnych i sportowych.

    Również w medycynie integracyjnej oraz praktykach naturopatycznych ashwagandha jest rekomendowana jako alternatywa lub wsparcie dla terapii farmakologicznych – np. w łagodnych stanach lękowych, zaburzeniach snu, zmęczeniu przewlekłym czy zespole wypalenia zawodowego.

    Ashwagandha – popularność w nurcie wellness i biohackingu

    W ostatnich latach ashwagandha stała się też jednym z najmodniejszych ziół w przestrzeni wellness, biohackingu i dietetyki funkcjonalnej. Jej obecność zauważalna jest w produktach typu superfoods, adaptogenicznych mieszankach ziołowych, napojach relaksujących, batonikach białkowych, a nawet kosmetykach anti-aging. Muszę jednak zaznaczyć, że dotyczy to głównie USA, Wielkiej Brytanii, Kanady i Australii. U nas w Polsce nadal ashwagandha jest dostępna w zasadzie tylko jako składnik mieszanek i suplementów diety.

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

     

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

     

    Bibliografia:

    1. Chandrasekhar K, Kapoor J, Anishetty S. A prospective, randomized double-blind, placebo-controlled study of safety and efficacy of a high-concentration full-spectrum extract of Ashwagandha root in reducing stress and anxiety. Indian J Psychol Med. 2012;34(3):255–62.
    2. Lopresti AL, Smith SJ, Malvi H, Kodgule R. An investigation into the stress-relieving and pharmacological actions of an ashwagandha (Withania somnifera) extract: A randomized, double-blind, placebo-controlled study. Medicine (Baltimore). 2019;98(37):e17186.
    3. Ng QX, Loke W, Venkatanarayanan N, Lim DY, Soh AYS, Yeo WS. A systematic review of the effect of Withania somnifera (Ashwagandha) on anxiety and stress. J Affect Disord. 2020;274:48–57.
    4. Singh A, Zhao K, Singh R, Singh AK. Efficacy of Withania somnifera in glycemic control and lipid profiles in diabetes mellitus: A systematic review and meta-analysis. J Ethnopharmacol. 2022;284:114798.
    5. Raut AA, Rege NN, Tadvi FM, Solanki PV, Kene KR, Shirolkar SG, et al. Exploratory study to evaluate tolerability, safety, and activity of Ashwagandha in healthy volunteers. J Ayurveda Integr Med. 2012;3(3):111–4.
    6. Wankhede S, Langade D, Joshi K, Sinha SR, Bhattacharyya S. Examining the effect of Withania somnifera supplementation on muscle strength and recovery: a randomized controlled trial. J Int Soc Sports Nutr. 2015;12:43.
    7. Mahdi AA, Shukla KK, Ahmad MK, Rajender S, Shankhwar SN, Jaiswar SP, et al. Withania somnifera improves semen quality by regulating reproductive hormone levels and oxidative stress in seminal plasma of infertile males. Evid Based Complement Alternat Med. 2011;2011:576962.
    8. Ambiye VR, Langade D, Dongre S, Aptikar P, Kulkarni M, Dongre A. Clinical evaluation of the spermatogenic activity of the root extract of Ashwagandha (Withania somnifera) in oligospermic males: a pilot study. Evid Based Complement Alternat Med. 2013;2013:571420.
    9. Swathi R, Rao AV. A randomized double-blind placebo-controlled study to evaluate the efficacy of Ashwagandha root extract on female sexual function. Biomed Res Int. 2021;2021:5572674.
    10. Kulkarni R, Patil S. Withania somnifera in polycystic ovarian syndrome: a potential herb in gynecological management – A pilot study. J Ayurveda Integr Med. 2023;14(1):100539.
    11. Dar NJ, Hamid A, Ahmad M. Pharmacologic overview of Withania somnifera, the Indian Ginseng. Cell Mol Life Sci. 2015;72(23):4445–60.
    12. Tandon N, Yadav SS. Contributions of Indian Council of Medical Research (ICMR) in the area of medicinal plants/ traditional medicine. J Ethnopharmacol. 2017;197:39–45.
    13. Ojha R, Singh S, Bhattacharyya S. Evaluation of the anxiolytic effect of Ashwagandha root extract using the marble-burying behavior test in mice. Pharmacogn Mag. 2020;16(Suppl S1):S107–11.
    14. Akhoon BA, Shah Z, Rather MA, Malik A, Hassan SQ, Ganaie MA. Withania somnifera mitigates neurodegeneration in Parkinson’s disease models via regulation of oxidative stress and mitochondrial function: A review. Front Pharmacol. 2021;12:675675.
    15. Verma SK, Kumar A, Tripathi YB. Evaluation of antioxidant potential of Withania somnifera Dunal root extract using DPPH assay in rats. Ayu. 2016;37(1):17–22.
    16. Kurapati KR, Atluri VS, Samikkannu T, Nair MPN. Ashwagandha (Withania somnifera) reverses β-amyloid induced toxicity: Implications in HIV-associated neurocognitive disorders. PLoS One. 2016;11(10):e0165830.
    17. Panda AK, Kar A. Withania somnifera and Bauhinia purpurea regulate circulating thyroid hormone concentrations in female mice. J Ethnopharmacol. 1999;67(2):233–9.
    18. Bani S, Gautam M, Sheikh FA, Khan B, Satti NK, Suri KA, et al. Selective Th1 up-regulating activity of Withania somnifera aqueous extract in an experimental system using flow cytometry. J Ethnopharmacol. 2006;107(1):107–15.
    19. Ahmad M, Saleem S, Ahmad AS, Ahmad M, Yousaf S, Ahmed N, et al. Antibacterial activity of Withania somnifera against gram-positive and gram-negative bacteria. J Pharmacogn Phytochem. 2019;8(4):934–8.
    20. Singh G et al. Evaluation of a Withania somnifera extract on testosterone and DHEA-S in aging males: a randomized placebo-controlled trial. J Mens Health. 2023;19(2):35–42
    21. 21. Uddin MS, Mamun AA, Labu ZK, Hidalgo-Lanussa O, Barreto GE, Ashraf GM. Exploring the promise of Withania somnifera (Ashwagandha) in promoting brain health: a preclinical perspective on neuropharmacology. Ann Neurosci. 2016;23(2):96–111.
    22. Lopresti AL, Smith SJ, Malvi H, Kodgule R. A randomized, double-blind, placebo-controlled, crossover study examining hormonal and vitality effects of Ashwagandha extract (Shoden®) in aging, overweight males. Am J Mens Health. 2019;13(1):1557988319835985
    23. Ajgaonkar A, Debnath K, Jain M, et al. Efficacy and Safety of Ashwagandha (Withania somnifera) Root Extract for Improvement of Sexual Health in Healthy Women: A Prospective, Randomized, Placebo‑Controlled Study. Cureus. 2022 Oct 28;14(10):e30787.

  • Melisa lekarska – ziele ukojenia

    Od liścia do neuroprzekaźnika

    Merry Herbalist - Melisa lekarska

    Melisa lekarska towarzyszy ludziom od wieków.  Sadzona była przy klasztornych murach, ukryta w aptecznych szufladach, parzona przez babcie „na nerwy i niestrawność”. Dziś, w dobie badań klinicznych i fitoterapii opartej na dowodach, melisa wciąż pozostaje jednym z najbardziej uniwersalnych ziół – o działaniu sięgającym układu nerwowego, pokarmowego, odpornościowego i hormonalnego.

    Co tak naprawdę działa w melisie? Kiedy warto po nią sięgnąć? Czy jej stosowanie na pewno jest bezpieczne?

    Melisa lekarska – systematyka

    Nazwa łacińska: Melissa officinalis L.

    Rodzina botaniczna: Jasnotowate (Lamiaceae, dawniej: Labiatae)

    Rodzaj surowca: liść melisy (Melissae folium), czasem także ulistnione wierzchołki pędów (Melissae herba)

    Typ rośliny: bylina wieloletnia

    Melisa lekarska –pochodzenie,  wygląd, zbiór i przechowywanie

    Skąd pochodzi melisa lekarska?

    Melisa lekarska to roślina, która pochodzi ze wschodniego rejonu Morza Śródziemnego. Od wielu wieków była uprawiana w ogrodach czy to klasztornych, czy przydomowych. Ze względu na swoje właściwości miała też znaczenie pszczelarskie. Przyciąga bowiem pszczoły i działa na nie uspokajająco. Wszak nazwa melissa pochodzi od greckiego „μέλισσα” – pszczoła.

    Obecnie można ją spotkać rosnącą dziko w wielu krajach klimatu umiarkowanego, np. w Polsce, Niemczech czy Ukrainie. Do prawidłowego wzrostu wymaga żyznej gleby i stanowiska słonecznego lub półcienistego.

    Jak wygląda melisa lekarska? 

    Melisa lekarska

    Melisa lekarska to roślina zielna, której wysokość waha się między 30 a 100 cm. Jej łodyga jest wyprostowana, czworokanciasta, rozgałęziona, a u podstawy często zdrewniała. Liście są szerokojajowate, karbowane, osadzone naprzeciwlegle, o jaśniejszej spodniej stronie. Po roztarciu liści wydzielają charakterystyczny cytrynowy zapach. Kwiaty są z kolei drobne, dwuwargowe, koloru białawego lub jasnoróżowego. Zebrane w nibyokółkach w kątach liści. Kwitną od czerwca do sierpnia [19].

    Jak zbierać i przechowywać melisę?

    Jeżeli chcesz pozyskać surowiec melisy, czyli liście, najlepiej zabierz się za zbiór przed kwitnieniem, gdyż wówczas zawiera najwięcej olejków eterycznych. Po dokonaniu zbiorów należy je wysuszyć w cieniu, w temperaturze nieprzekraczającej 35°C i unikać bezpośredniego słońca. Wysuszony surowiec należy przechowywać w szczelnie zamkniętych opakowaniach, w pomieszczeniu suchym, chłodnym i zacienionym. Nie może też dostawać się powietrze, które mogłoby doprowadzić do utlenienia substancji i dostania się zanieczyszczeń [19].

    Chemizm – co zawiera liść melisy?

    Wiesz już, jak wygląda melisa lekarska i jaką jej część wykorzystuje się jako surowiec. A czy wiesz, ile ważnych dla zdrowia składników znajduje się w takim liściu melisy? To złożony surowiec farmaceutyczny o charakterze olejkowo-polifenolowym. Jego bogaty skład odpowiada za szerokie spektrum działania farmakologicznego – od uspokajającego po przeciwwirusowe i przeciwzapalne [17][19].

    Olejek eteryczny (0,05–0,2%) [1][2]

    • Citral A (geranial) i citral B (neral→ aldehydy monoterpenowe o intensywnym cytrynowym zapachu
    • Cytronelal,
    • Linalol i geraniol
    • Seskwiterpeny (β-kariofilen, germakren D) [14]

    Polifenole

    • Kwas rozmarynowy (do 6%) [9][10]
    • Kwas kawowy,
    • Kwas ferulowy,
    • Kwas chlorogenowy

    Flawonoidy [7]

    • Apigenina,
    • luteolina, kwercetyna,
    • kemferol

    Garbniki (do 5%) [17]

    Triterpeny [19]

    • Kwas ursolowy i oleanolowy

    Śluzy i sole mineralne [19]

    Jak działa melisa?

    Jak widzisz, liść melisy zawiera całkiem sporo związków chemicznych. To właśnie one determinują działanie surowca. Melisa lekarska to zatem zioło o wielokierunkowym działaniu farmakologicznym, oddziałujące na układ nerwowy, pokarmowy, odpornościowy oraz hormonalny.

    Melisa lekarska a układ nerwowy

    Medytacja

    Melisa moduluje aktywność układu GABA-ergicznego poprzez:

    • hamowanie enzymu GABA-T (transaminazy GABA), co zwiększa stężenie GABA w mózgu – neuroprzekaźnika hamującego, odpowiedzialnego za uczucie spokoju i rozluźnienia [1].
    • Modulację receptorów GABA-A, podobnie jak leki z grupy benzodiazepin – ale bez uzależniającego działania [2].

    To działanie potwierdzono w poniższych badaniach:

    a) Poprawa jakości snu

    • Badanie na 144 osobach (2025, Phytosome®): poprawa długości snu głębokiego i redukcja bezsenności [3]
    • W badaniu na 60 pacjentach z cukrzycą typu 2: lepszy sen, mniejsze wybudzenia [4]

    b) Redukcja lęku i napięcia emocjonalnego

    • Potwierdzona w aromaterapii u pacjentów dializowanych (68 osób) [5]
    • W badaniu u osób z wypaleniem zawodowym: zmniejszenie lęku i poprawa regeneracji psychicznej [6]

    c) Działanie przeciwdepresyjne

    • W badaniu porównawczym z fluoksetyną u 45 pacjentów: melisa działała równie skutecznie jak lek SSRI, z lepszym profilem tolerancji [7]. Zawarta w melisie apigenina hamuje monoaminooksydazę (MAO-A), wpływając na poziomy serotoniny i noradrenaliny [7].

    Melisa lekarska a układ pokarmowy

    Dzięki obecności cytralu, cytronelalu i flawonoidów, melisa działa:

    • rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego – szczególnie żołądka i jelit [1][2].
    • wspomagająco w stanach skurczowych, kolkach i niestrawności czynnościowej [8]
    • wiatropędnie – zmniejsza napięcie jelitowe i uczucie pełności. Często stosowana w preparatach złożonych na trawienie (np. z miętą, koprem włoskim)
    • pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego i żółci. Ułatwia trawienie tłustych posiłków, wspiera pracę wątroby.

    Ponadto liść melisy wpływa na oś jelitowo-mózgową

    • W badaniach na pacjentach z zespołem jelita drażliwego (IBS) wykazano zmniejszenie objawów bólowych, lękowych i dyskomfortu po suplementacji melisą [9]

    Działanie przeciwwirusowe i immunomodulujące melisy lekarskiej

    Działanie przeciwwirusowe

    Melisa zawiera związki (kwas rozmarynowy, citral [1][2]), które wykazują bezpośrednie działanie przeciwwirusowe poprzez:

    • Hamowanie namnażania HSV-1, HSV-2 – szczególnie przy stosowaniu miejscowym (opryszczka)
    • hamowanie in vitro replikacji SARS-CoV-2, MERS-CoV i grypy A H1N1 [10]

    Wyżej wymienione związki wpływają także na hamowanie cyklu zapalnego poprzez zmniejszenie produkcji cytokin prozapalnych (IL-6, TNF-α) – odpowiadają za to polifenole. Z kolei flawonoidy stabilizują błony komórkowe i zmniejszają reakcje alergiczne [7]

    Wpływ immunomodulujący

    • W badaniach na liniach komórkowych doszło do pobudzenia aktywności limfocytów T i zwiększenia odporności nieswoistej [11]

    Zdrowie hormonalne kobiet – PMS, menopauza, emocje

    Rozdrażnienie

    Melisa lekarska wykazuje również korzystne działanie w zaburzeniach hormonalnych i cyklicznych:

    Zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS) [11]

    • W badaniu na 200 nastolatkach w wieku 14-18 lat podawano 1200 mg standaryzowanego ekstraktu z melisy dziennie przez 3 cykle menstruacyjne. Znacząco zmniejszyło to drażliwość, napięcie, lęk i problemy ze snem.

    Menopauza [12]

    • W badaniu porównawczym z citalopramem u kobiet 45+: melisa + fenkuł poprawiły nastrój, libido, jakość snu i funkcje somatyczne skuteczniej niż SSRI. Dodatkowo, brak istotnych skutków ubocznych. W badaniu brało udział 60 kobiet. Nie jest to spektakularna liczba, dlatego należy poczekać na wyniki innych badań z większą grupą.

    Melisa lekarska a problemy skórne

    Łuszczyca [13]

    • W badaniu brało udział 100 osób, z czego 95 je ukończyło. Przez 8 tygodni podawano 5 ml syropu z melisy dziennie. Wyniki potwierdziły znaczące obniżenie świądu i poprawa jakości życia (DLQI), poprawę kliniczna w skali PASI i brak efektów ubocznych.

    Melisa lekarska – jak stosować?

    Teraz już wiesz, że melisa lekarska ma wszechstronne działanie. Można ją stosować i wewnętrznie i zewnętrznie. Najczęściej jest dostępna w postaci: naparów, ekstraktów, kapsułek, olejków eterycznych czy nalewki. Wybór formy zależy od celu terapeutycznego oraz indywidualnych preferencji.

    Napar (herbatka ziołowa) 

    • Dawkowanie: 1,5–4,5 g suszonych liści na 150 ml wrzątku
    • Sposób przygotowania: zalać wrzątkiem, parzyć pod przykryciem 10–15 minut
    • Częstotliwość: 2–3 razy dziennie, najlepiej po posiłkach i przed snem
    • Zastosowanie: łagodne działanie uspokajające, rozkurczowe, ułatwiające zasypianie, poprawiające trawienie.

    Kapsułki i tabletki 

    Zielone kapsułki

    • Dawkowanie: 300–600 mg ekstraktu dziennie (standaryzowanego na zawartość kwasu rozmarynowego lub olejku eterycznego)
    • Zastosowanie: kontrolowana, wygodna forma dla osób z problemami snu, napięciem nerwowym, PMS.

    Ekstrakty standaryzowane / Phytosome® [3]

    • Dawkowanie: 250–500 mg dziennie
    • Postać: ekstrakty liposomalne lub kompleksy fosfolipidowe o zwiększonej biodostępności

    *W badaniach klinicznych (Ferrara 2025) Phytosome® wykazywał wyraźnie lepsze wchłanianie i działanie niż zwykłe ekstrakty. [3]

    Olejek eteryczny (Oleum Melissae) [14a]

    • Stężenie: stosować wyłącznie rozcieńczony! (np. 2–3 krople na łyżkę oleju bazowego)
    • Formy użycia: inhalacje parowe (na lęk, przeziębienie), kąpiele relaksujące, masaże karku/skroni (przy napięciowych bólach głowy)
    • Działa aromaterapeutycznie: uspokaja, wycisza, łagodzi objawy stresu.

    Nalewka (Tinctura Melissae) [14b]

    • Proporcje: 1 część surowca na 5 części etanolu (40–60%)
    • Dawkowanie: 1–3 ml 1–2 razy dziennie (np. na łyżeczce z wodą)
    • Tradycyjna forma używana na skurcze, niestrawność, bóle menstruacyjne, nerwicę serca.

    Melisa lekarska – bezpieczeństwo stosowania

    Uniwersalne zastosowanie i powszechna dostępność melisy z pewnością są jej zaletami. A jak z bezpieczeństwem stosowania? Melisa lekarska jest uznawana za jedno z najbezpieczniejszych ziół, ale jak każda substancja biologicznie czynna – wymaga ostrożności przy stosowaniu.

    Bezpieczeństwo stosowania melisy lekarskiej

    • Melisa lekarska jest uznana przez FDA za GRAS – „generally recognized as safe” [20]
    • Jest też dobrze tolerowana nawet przy dłuższym stosowaniu (do 6 miesięcy)
    • Nie powoduje uzależnienia, otępienia ani efektów ubocznych typowych dla syntetyków

    Melisa lekarska – przeciwwskazania

    Pomimo ogólnego bezpieczeństwa stosowania zdarza się, że niektórzy nie mogą stosować melisy. Dzieje się tak w momencie, gdy osoba ma nadwrażliwość na jakikolwiek składnik preparatu lub inne rośliny z rodziny Lamiaceae.

    Melisa lekarska – interakcje [15]

    Składniki zawarte w liściu melisy lekarskiej mogą wchodzić w interakcje z różnymi lekami, np.

    • uspokajającymi i nasennymi (benzodiazepiny, zolpidem, barbiturany) [15]. Melisa może nasilać ich działanie, prowadząc do nadmiernej senności, zawrotów głowy, spowolnienia odruchów
    • przeciwpadaczkowymi – możliwe wzmocnienie efektów neurodepresyjnych
    • lekami hormonalnymi tarczycy (np. lewotyroksyna) [16]. W niektórych badaniach melisa hamowała wychwyt jodu i może wpływać na TSH – zachowaj ostrożność przy niedoczynności

    Ciąża i karmienie piersią [16]

    Brak wystarczających danych z badań klinicznych. Choć melisa jest łagodna, nie zaleca się jej rutynowego stosowania w I trymestrze. Ewentualne stosowanie jest możliwe tylko po konsultacji z lekarzem, szczególnie przy zaburzeniach hormonalnych.

    W kwestii karmienia piersią E‑Lactation klasyfikuje melisę jako „non-toxic at appropriate dose”, czyli nietoksyczną w umiarkowanych ilościach i kompatybilną z karmieniem piersią [21]. Z kolei Serwis DrLact przyznaje melisie wynik 1/8 w skali bezpieczeństwa – co oznacza, że jej przyjmowanie w typowych dawkach jest uznawane za bezpieczne dla mamy i dziecka [22].

    Stosowanie u dzieci [18]

    Udowodniono, że melisa lekarska może być stosowana w formie naparu u dzieci powyżej 3. roku życia – np. przy nadpobudliwości, kolkach, problemach z zasypianiem. Tylko w postaci naturalnej (nie olejku!) i po wcześniejszej konsultacji z pediatrą.

    Randomizowane, kontrolowane badanie z udziałem 93 karmionych piersią niemowląt analizowało mieszankę leczniczą zawierającą melisę (wraz z rumiankiem i koprem włoskim) pod kątem łagodzenia kolki. Wyniki wskazały brak odnotowanych działań niepożądanych u dzieci, a znaczące zmniejszenie płaczu już po tygodniu [23].

     

    Podsumowując, melisa lekarska to więcej niż „zioło na nerwy” znane z domowej apteczki. To bogactwo biologicznie czynnych związków, których działanie zostało potwierdzone badaniami naukowymi: od modulacji GABA i łagodzenia bezsenności, przez wsparcie trawienia i odporności, aż po pomoc w PMS, menopauzie i stanach zapalnych skóry.

    Choć uznana za bezpieczną, wymaga świadomego stosowania – zwłaszcza przy jednoczesnym przyjmowaniu leków, w ciąży, u dzieci czy osobach z chorobami tarczycy.

    Właściwie przygotowana i stosowana melisa może stać się Twoim zielonym sprzymierzeńcem w budowaniu równowagi – zarówno fizycznej, jak i emocjonalnej.

     

    Z zielarskim pozdrowieniem

     

    ⚠️ Informacje w artykule mają charakter edukacyjny. Nie zastępują porady lekarskiej. Przed zastosowaniem ziół skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

     

    Bibliografia

    1. Awad R, Levac D, Cybulska P, Merali Z, Trudeau VL, Arnason JT. Effects of traditionally used anxiolytic botanicals on enzymes of the γ-aminobutyric acid (GABA) system. Can J Physiol Pharmacol. 2007;85(9):933–942.
    2. Hajhashemi V, Ghannadi A, Hajiloo M. Analgesic and anti-inflammatory effects of Melissa officinalis L. essential oil in animal models. Res Pharm Sci. 2015;10(3):251–257.
    3. Ferrara M, Lanza M, Mancinelli S, et al. Lemon balm (Melissa officinalis L.) Phytosome® supplementation improves sleep quality: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. Nutrients. 2025;16(23):4199. doi:10.3390/nu16234199
    4. Araj-Khodaei M, Azizi H, Rafieian-Kopaei M, et al. Herbal combination with Melissa officinalis in insomnia: double-blind trial. BMC Complement Med Ther. 2020;20(1):199.
    5. Hashemi M, Shahinfar H, Hosseini SA, et al. The effect of Melissa officinalis on anxiety, sleep, and mood in patients with type 2 diabetes: a randomized trial. BMC Complement Med Ther. 2023;23(1):45.
    6. Dehghan A, Karimzadeh Z, Rezaei-Adaryani M. The effect of Melissa officinalis aromatherapy on pain, anxiety, and muscle cramps in hemodialysis patients: a clinical trial. Complement Ther Clin Pract. 2021;43:101329.
    7. Mirzaii M, Rafieian-Kopaei M, Ghafourian S. Role of apigenin and other flavonoids in depression and anxiety: experimental evidence. Complement Ther Med. 2021;58:102703.
    8. Rokni M, Dehghan F, Shahsavari S, et al. The efficacy of lemon balm on symptoms of irritable bowel syndrome: a randomized clinical trial. Iran Red Crescent Med J. 2020;22(7):e102722.
    9. Zhou Y, Zhang W, Lin J, et al. Melissa officinalis extracts suppress SARS-CoV-2 replication in vitro. Sci Rep. 2023;13:5792.
    10. Gharagozloo M, Doroudchi M, Ghaderi A. Effects of Melissa officinalis on immune cells and cytokine response. Iran J Allergy Asthma Immunol. 2020;19(6):594–603.
    11. Zamaniyan M, Morshedi M, Khakbazan Z, et al. The effects of lemon balm on premenstrual syndrome: a triple-blind clinical trial in adolescents. Nutrients. 2025;16(20):3545. doi:10.3390/nu16203545
    12. Ebrahimi H, Nikpour M, Shahnazi H, et al. Effectiveness of Melissa officinalis and fennel versus citalopram on quality of life during menopause: randomized controlled trial. J Menopausal Med. 2022;28(1):1–7.
    13. Amini E, Baharvand P, Dehghani-Samani M, et al. Melissa officinalis syrup improves quality of life and symptoms in patients with psoriasis: a double-blind trial. Dermatol Pract Concept. 2024;14(1):e2024143.
    14. 14a. doTERRA. Melissa essential oil – Uses and benefits. https://www.doterra.com/US/en/p/melissa-oil (dostęp: 2025-06-14).
      14b. Neal’s Yard Remedies. Melissa tincture (Melissa officinalis). https://www.nealsyardremedies.com/products/melissa-tincture-50ml (dostęp: 2025-06-14).
    15. WebMD. Melissa officinalis Interactions. https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-437/lemon-balm (dostęp: 2025-06-09).
    16. Johns LE, Kittelsen MJ, Gabbay V. Potential endocrine effects of common herbs during pregnancy. Women and Birth. 2024;37(2):e157–e165.
    17. Zeszyty Apteczne: Ziołolecznictwo w praktyce. Red. mgr farm. Konrad Tuszyński, Wydawnictwo Farm, Warszawa 2019.
    18. Martinelli M, Ummarino D, Giugliano FP, Sciorio E, Tortora C, Bruzzese D, et al.
      Efficacy of a standardized extract of Matricariae chamomilla L., Melissa officinalis L. and tyndallized Lactobacillus acidophilus (HA122) compared with Lactobacillus reuteri (DSM 17938) and with simethicone for the treatment of infantile colic. Neurogastroenterol Motil. 2017;29(12):e13145. doi:10.1111/nmo.13145
    19. Kohlmunzer S. Farmakognozja. Wyd. PZWL, Warszawa 2007. ISBN: 978-83-200-4651-9.
    20. FDA GRAS Substances (SCOGS) Database. Lemon balm (Melissa officinalis) – GRAS status. U.S. Food and Drug Administration. https://www.accessdata.fda.gov/scripts/fdcc/?set=GRASSubstances (dostęp: 2025-06-14)
    21. E-Lactancia. Melissa officinalis. Fundación APILAM. Dostępne na: https://www.e-lactancia.org/breastfeeding/melissa-officinalis/product [dostęp: 14.06.2025].
    22. DrLact. Melissa officinalis and Breastfeeding. Dostępne na: https://drlact.com [dostęp: 14.06.2025].
    23. Savino F., Cresi F., Castagno E., Silvestro L., Oggero R. (2005). A randomized double-blind placebo-controlled trial of a standardized extract of Matricariae recutita, Foeniculum vulgare and Melissa officinalis (ColiMil®) in the treatment of breastfed colicky infants. Phytother Res. 19(4): 335–340. doi:10.1002/ptr.1680